Кіріспе

Мессен (грекше: Μεσσήνη 𐀕𐀼𐀙 Messini), ресми түрде Ежелгі Мессен, Пелопоннес аймағындағы Мессеня аймақтық бірлігі (perifereiaki enotita) ішіндегі жергілікті қауымдастық. Ол ең алдымен Ежелгі Мессенаның ірі классикалық қала-мемлекетінің қираған қалдықтарымен танымал. Бұл орын қола дәуірінде Итом ретінде құрылған, бұл ежелгі қала, бастапқыда Ахай гректеріне тиесілі болған, бірақ соңында ұзақ күрес жүргізген Спарта әскери мемлекетінің билігіне қарады. Кейінгі кезеңде көптеген тұрғындары жер аударылды, соңында спарталықтар оны қиратты және біраз уақытқа тастап кетті. Леуктра шайқасында спарталықтардың жеңілісінен кейін (б.з.д. 371 ж.), тебандықтар Пелопоннеске басып кірді, ал Эпаминонд Итом қираған жерінде б.з.д. 369 ж. Мессеннің жаңа қаласын салды және бұрынғы тұрғындары мен олардың ұрпақтарын оралуға шақырды. Маңызды ескерткіштердің көп бөлігі тарихи маңызға ие. Көптеген археологиялық қазбалар жүргізілді және зерттеулер мен жұртшылыққа көрсету үшін, сондай-ақ түрлі шаралар үшін жартылай қалпына келтірілді немесе сақталды. Ең көп қалпына келтірілген қалдықтар Эллинистік және Рим дәуірлеріне жатады. Мессен қаласы классикалық кезеңнен кейін де гүлденді және осы орындағы елді мекен қазіргі заманға дейін сақталған. Кейінгі Рим Мессені б.з.д. 365 ж. Критте болған үлкен жер сілкінісінен кейін қатты зардап шекті, ол сонымен қатар Пелопоннес оңтүстік-батысын да қатты шалдықты. 5 ғасырдың басынан бастап Мессен христиан қаласы ретінде қайта құрылды және жергілікті епископтың ордасы болды. Бұл Византияның «Қараңғы ғасырлары» деп аталатын 7 және 8 ғасырларда болды, сол кезде қала аймаққа жаңа халықтардың қоныстануымен, мүмкін славян тегімен байланысты терең дағдарысқа ұшырады. Орта Византия дәуірінде, 10 ғасырдан кейін, қазіргі Вулкан ауылы немесе қалашығы бай материалдық қалдықтармен жаңа өркендеуге ие болды. Вулкан/Мессен ауылы Кейінгі Орта ғасыр/Франк және Осман кезеңдерінен бастап, ауыл атауы қайтадан Мавромати болып өзгергенге дейін жалғасты, ол әлі де Клепсидра деп танылатын ежелгі бұлақтың айналасындағы жоғарғы қала болып табылады.

География

Архая Мессена Каламатаның солтүстігінде және Пилос қаласының шығысында орналасқан.

Археология

Бұл жерді қазу жұмыстары 1829 жылғы 10 сәуірде, Грек Тәуелсіздік соғысының аяқталуымен, Гиллом Абель Блуеттің жетекшілігімен Морея экспедициясының француз ғылыми комиссиясы бастады. 1895 жылы Афина археологиялық қоғамының мүшесі Темистоклис Софулис бұл жерді жүйелі түрде алғаш қазды. Одан бері Джордж Ойкономос (1909 және 1925 жылдары), Анастасиос Орландос (1957 жылы) және Петрос Темелис (1986 жылы) сияқты көптеген танымал археологтар үлкен үлес қосты. Олардың көптеген табылған заттарымен ескі қала қабырғаларының ішінде музей салынды. Бұл нысан 2011 жылы Еуропалық Одақтың мәдени мұрасы үшін берілетін сыйлығымен / Europa Nostra сыйлығымен марапатталды. Профессор Петрос Темелис басшылығымен жүргізілген жүйелі қазба жұмыстары көптеген халықаралық ұйымдармен бірлесіп жүзеге асырылды. Олардың арасында, 2020 жылдан бері Кипрдің Ашық университеті Асклепийдің қасиетті аумағының шығысында, ерте христиан шіркеуі орналасқан жерде қазба жұмыстарын жүргізуде.

Қола дәуірі Мессана

Қола дәуірінде Пилостағы сарай Месенияны саяси және экономикалық тұрғысынан бақылады. Сол жерден табылған Сызықтық В тақташасында, жергілікті микендік грек тілінде Мезана деп аталатын аймақ туралы айтылған (Сызықтық В: 𐀕𐀼𐀙, me za na), онда Пелопоннес аймақтарынан аталған ер адамдар тобының әрқайсысы бір өгізді (Сызықтық В: 𐀦𐀃, qo o; сонымен қатар BOS идеограммасымен белгіленеді, яғни 𐀘) Зевс ғибадатханасындағы дін қызметкері, мүмкін қаһин, *Дивигеусқа (Сызықтық В: 𐀇𐀹𐀋𐀸, di wi je we DAT; бұл сөз антропоним емес, "Зевс ғибадатханасының дін қызметкері" деген мағына беретін сөйлем болуы мүмкін) табыстады. Бұл топтар жағалау күзетшілерінің құрамында болды, олар әскери немесе жартылай әскери бөлімше, жағалаудың әртүрлі жерлерін күзетуге орналастырылған. Олардың сәтсіздігіне куәлік ретінде бірнеше айдан кейін белгісіз теңіз шабуылшылары Пилосты өртеп жіберді. Күзетшілердің арасында Орумантостан (Эримантос тауы) келген кейбір Олумпиаиолар (Олимпиялықтар) да болды. Джон Беннет Мезананың Мессананы білдіретінін айтты, ол Микендік грек тілінде Мессененің бір түрі. Ол Итома айналасындағы аймақ бұл атаумен бұрыннан белгілі болғанын және оны мың жылдан кейін Епаминондас қайта пайдаланғанын болжады.

Тебалықтар қаланы қайта құру

Б.з.д. 371 жылы Леуктра шайқасында Спарта әскерінің жеңілісінен кейін Месенияның гелоттары Спартаның үстемдігіне қарсы тағы да көтерілді. Бұл жолы жеңіске жеткен генерал Эпаминонд Пелопоннеске бооттар, аргивтер және шетелде тұратын мессендіктерден құралған әскермен кірді. Эпаминонд тәуелсіз Пелопоннеске қолдау көрсету мақсатында үш бекінілген қала салды: Аркадиядағы Мегалополис және Мантинея, ал Мессениядағы Мессена. Эпаминонд құдайлардан жақсы ниет іздеп, құрбандық шалып, Мессенаға, оның ішінде патшайым Мессенаға бұрынғы билеушілер мен батырлардың рухтарын шақырды. Содан кейін ол инженерлер мен шеберлерді, қайдан болса да, құрылысқа қосылуға шақырды. 85 күн ішінде инженерлер мен шеберлердің басшылығымен біріккен әскерлер мен жер аударылғандар бұрынғы Итом орнында қабырғаланған Мессена қаласын аяқтады. Қаланың ішінде Итом тауы және қоршауға қарсы тұру үшін жеткілікті егістік жерлер мен су көздері болды. Бұл саясат дер кезінде өзін ақтады. Теба әскері кеткеннен кейін спарталықтар Мессенияны қайта басып алуға тырысты, ол өз кезегінде македониялықтармен одақтасты. Осылайша, Спартамен созылған күрес Грекияның македониялықтар тарапынан жаулануымен аяқталды. Одақтастар кеткеннен кейін жаңа қаланың және Мессендік тәуелсіздігінің тағдыры негізінен Сицилия мен Солтүстік Африкадан оралған Мессендік жер аударылғандарының қолында қалды. Олар шамамен 300 жыл бойы көшпенділік қауымдастықта немесе диаспорада өмір сүрген болуы керек. Олар дори диалектісінде сөйледі. Паузаний былай деп хабарлайды: «Күні бүгінге дейін олар оны Пелопоннестегі басқа жерлерге қарағанда таза сақтап келеді». Аркадиялықтар микендік грек тіліне жақын диалектте сөйлегені белгілі болғандықтан, қайта оралған жер аударылғандар Гераклидтердің оралған кездегі түпкі ахейлік босқындарынан емес, б.з.д. VII ғасырда дамыған дориленген халықтан шыққан, кейіннен ығыстырылған Гераклид әулетінің ұрпақтары еді.

Қала қабырғалары

Мессен қаласын ұзын, биік қоршау қабырғасы қоршап тұрды. Оның басты ғибадатханалары мен мүсіндері, бұлақтары, базар алаңы мен гимназиясы, Асклепион, құрбандық шалу орны, батыр Аристоменнің қабірі және акропольдің ең биік жеріндегі Зевс Итоматас ғибадатханасы, атақты аргив мүсіншісі Агелада жасаған мүсінімен бірге, үшінші Месен соғысының аяқталуымен Наупактқа қоныстанған месендік гелоттар үшін бастапқыда жасалған еді. Танылатын басқа ғимараттар – театр, стадион, кеңес палатасы немесе Булетерион және базардың пропилеясы. Ал таудың беткейінде Артемида Лафрия ғибадатханасы болған шағын ғимараттың іргетасы сақталған.

Ерте христиандық және Византиялық ескерткіштер

Мессень ерте антикалық дәуірде Оңтүстік-Батыс Пелопоннестің маңызды қалалық орталығы болып қала бергендіктен, ерте христиандық және Византиялық ескерткіштердің көп саны қазылған, қазір көрініп тұр және ішінара қалпына келтірілген. Ерекше маңызға ие – 3 және 4 ғасырлардағы үй шіркеуі. Ол Мессендегі ерте христиан қауымының қажеттіліктерін қанағаттандыру және дұға ету және жиналыс өткізу үшін сәнді римдік қалалық үйдің ішінде салынған. Бұл ғимарат ертедегі *domus ecclesiae* ғимараттарының санаулы бірі болып табылады. Үй шіркеуі 365 жылғы жер сілкінісі кезінде қирап, содан кейін тасталып кеткен. VI ғасырдан бастап қаланың ескі театрының жанында, христиан зираты орналасқан жерде үш қанатты үлкен базилика салынды.