Кіріспе

Жайлаулы марондардың жетекшісі Ямайкадағы королева Нанни, әже Нанни немесе марондардың нянясы (шамамен 1686 – шамамен 1760), 18-ші ғасырдағы Ямайка марондарының жетекшісі. Ол бұрын құл болған африкалықтардың «Желбарыс марондары» деп аталатын қауымдастығын басқарды. 18 ғасырдың басында Наннидің басшылығымен Желбарыс марондары көп жылдар бойы Ямайка колониясындағы британдық билікке қарсы партизан соғысын жүргізді, бұл соғыс «Бірінші марон соғысы» деп белгілі болды. Ол туралы көптеген мәліметтер ауызша тарихтан алынған, себебі жазба дәлелдер аз. Марон жырларына сәйкес, королева Нанни Ямайкада дүниеге келген, ол 1640 жылы испандықтар қазіргі Ганадан Асанти жерінен құлдыздыққа алған принц Накуанның қызы болған. Соғыс жылдарында британдықтар Ямайканың шығысындағы Желбарыс марондарымен шайқасқанда айтарлықтай шығынға ұшырады. Марондар өздерінің британдықтарға қарсы табыстарын Наннидің үстіміздік күшін тиімді пайдаланғанымен байланыстырды, бірақ тарихшылар марондардың партизан соғысын меңгеруі олардың табысына үлкен үлес қосты деп санайды. Оларды шайқаста жеңе алмағандықтан, британдықтар бейбітшілікке келісімге қол қойып, 1740 жылдың 20 сәуірінде олармен келісім жасады. Келісім соғысты тоқтатты, марондарға мемлекеттік деңгейде бостандық берді және Нанни мен оның ізбасарларына 500 акр жер берілді. Осы жерге салынған ауыл бүгінге дейін сақталған және қазір Мур Таун деп аталады. Оны «Жаңа Нанни қалашығы» деп те атайды. Мур Таунның қазіргі мүшелері 1740 жылдың 20 сәуірін мереке ретінде тойлайды. 1975 жылы Ямайка үкіметі Нанниді жалғыз әйел ұлттық батыры деп жариялады, оның көшбасшы ретіндегі жетістіктерін құрметтеді. Оның суреті Ямайка сленгінде «Нанни» деп аталатын 500 долларлық банкнотада бейнеленген.

Наннидің шығу тегі

Марон аңызына сәйкес, Акомпонг қаласының марондары Нэнни Ямайканың Көк тауларында Акан халқының құрамында дүниеге келгенін айтады, бірақ ол Батыс Африкадан келген болуы да мүмкін. Оның әкесі 1642 жылы испандықтармен сауда сапарында Ямайкаға келген 600 акан халқының бірі болған, бірақ олар сатқындыққа ұшырап, құлдыққа сатылған. Аңыз бойынша, олар кейін қашып, Көк тауларда пана тапқан, онда Колумб заманынан бері осы жерде тұрған таино марондарымен кездескен. Дегенмен, Нэнни шығыстағы Мур Таун марондарымен байланысты, ал батыс Ямайкадағы Акомпонгпен емес. Оның ерте өмірі туралы бірнеше нұсқаның болуының себебі – марондар, көптеген африкалықтар сияқты, өз ата-бабаларын қадір тұтып, оларды халық әңгімелеріндегі кейіпкерлер ретінде пайдаланады. Ол көптеген марон әңгімелерінің тақырыбы болғандықтан, оның шығу тегі туралы көптеген әңгімелер бар. Марондардың бір әңгімесінде Нэнни Ямайкаға құл ретінде келген, бірақ кейін қашып кеткен, тіпті кеме жағалауда тұрғанда одан секіріп кеткен, ал оның әпкесі Секесу құл болып қалған. Аңыз бойынша, королева Нэнни барлық марондардың анасы болған, ал оның әпкесі Секесу Ямайкадағы барлық құлдардың анасы болған. Ямайкаға келгені туралы ауызша дәстүрлер оның әрқашан еркін болғанын, ал Секесу Нэннимен бірге тауларда еркін қайтыс болғанын айтады. Ақын Джон Агардтың туыстары Нэнниден тарағандарын мәлімдейді. Марон аңызына сәйкес, Нэннидің есімі Сара "Матильда" Роу болған, бірақ бұл әлі расталмаған. Ямайкадағы Роу отбасы Нэнниден туыс екендерін айтады. Ауызша тарих бойынша, оның екінші күйеуінің аты Свипплементо болған, кейін ол Роза Харрис деген ағылшынша есіммен танымал болған, оны мейіріммен Па Розе, содан кейін Па Ро деп атаған, ал королева Нэнни Шанти Розе немесе Ма Ро деп аталған. Ауызша дәстүр бойынша, Ро кейін Роу деп ағылшыншаланды, бірақ 18-ші ғасырдың соңында көптеген марондар христиан дініне кіргеннен кейін африкалық есімдерін еуропалық есімдерге ауыстырған. Марон аңызында Нэнни Сара, кейде Матильда деген атпен белгілі болған. Ауызша тарих бойынша, оның Свипплементомен үш баласы болған: екі ұлы – Коджо Роу және Ампонг Роу, сондай-ақ Нэнни деп аталған қызы.

Ямайкалық марундар

Марундар – Батыс Африканың, негізінен акан халқының ұрпақтары. Олар Короманти немесе Короманти деп аталды және қаһарлы жауынгерлер саналды. Атлантикалық құл саудасы барысында Ямайкаға әкелінгеннен кейін, көптеген құлдар плантациялардағы қатыгез жағдайлардан қашып, аралдың қиын-қыстау, төбелі ішкі аймақтарында Ямайкада еркін қара нәсілді қауымдастықтар құрды. Құлдықтан қашқан адамдар Ямайканың шығысындағы тауларда немесе аралдың батысындағы Кокпит аймағындағы Марун қауымдастықтарына қосылды. Көптеген марундар 1655 жылы Кариб теңізіндегі Ямайка аралын испандықтардан британдықтар басып алған кезде испандықтарға тиесілі плантациялардан қашқан құлдар еді. Дегенмен, қазіргі таңдағы көптеген марундар Нэнни Таунының марундары 1655 жылға дейін таулы аймақта болған жекелеген топқа жатады деп санайды. Олар Королева Наннидің марундары испандықтар Ямайкаға алғаш келген кезде Көк тауларға қашқан тайно халқынан таратынын айтады. Марундардың ауызша тарихында оның отбасы 1640 жылы келгені және испандықтар Ямайкадан кетуге дейін шамамен 150 жыл бұрын болған марундарға қосылғаны айтылады.

Желге қарсы марундар

1655 жылы Ямайкаға жасалған шабуылдан кейін ағылшындар Ямайканы испандардан басып алды, бірақ көптеген испан құлдары Хуан де Болас және Хуан де Серрас сияқты испан марондық көшбасшылардың басшылығымен бостандыққа шықты. Испандықтар өз құлдарын босатып, олар желбау марондық қауымдастықтарына қосылды. Бұрын құл болған осы адамдар, қашып келген және босатылған құлдардың қатарына қосылып, желбау марондарының негізгі құрамына айналды. Олар ағылшындардың басып алуына және құлдыққа қарсы ұзақ күрес жүргізді. 17 ғасырдың соңында көбірек құлдар қашып, желбау және желбау марондарының екі негізгі тобына қосылды. 18 ғасырдың басында осы марондық қалаларды Нэнни (шығыс марондары үшін Кваомен бірге) және батыста Капитан Куджоу мен Аккомпонг басқарды. Желбау марондары Портлендтің Көк тауларындағы ауылдарынан аралдың шығыс жағында британдықтармен шайқасты. Марондар плантациялардан қару-жарақ пен азық-түлік тонаумен, плантацияларды өртеп, босатылған құлдарды олардың таулы қауымдастықтарына қосылуға шақырумен де белгілі болды. Нэнни құлдарды босату жоспарларын ұйымдастыруда үлкен жетістікке жетті. 30 жыл ішінде ол 1000-нан астам құлды босатып, олардың марондық қауымдастығына қайта орналасуына көмектесті. Нэнни марондар мен құлдар арасында халық қаһарманына айналды. Британдықтар Нэнни Таунына бірнеше рет шабуыл жасағанымен, марондардың көптеген партизандық шабуылдарынан кейін оны ұстап тұра алмады. Марондар он жыл бойы британдық отаршылдық күштеріне қарсы сәтті соғыс жүргізді. Жамайкалықтардың "кокпит" деп атап кеткен шатқалдарды пайдаланудан өзге, марондар британдықтарды тұзаққа түсіру үшін алдау амалдарын да қолданды. Аз ғана марондықтар британдықтардың көзіне түсіп, кейін жасырынып отырған марондарға қарай қашып, шабуылдайтын. Осы тұзақтарға бірнеше рет түскеннен кейін британдықтар жауап берді. Жарты ғасырдан кейін өзінің естеліктерін жазған плантатор Браян Эдвардс капитан Стоддарттың "негрлер ұйықтап жатқан лашықтарды тауып алғанын" және "оларға соншалықты жылдам оқ атқан, көптеген адамдар өз үйлерінде қаза тапты" деді.

Әскери тактика

Желбарыс марондықтары көп басым және жақсы қаруланған жауға қарсы жеңіске жетті. Британдықтарға қарағанда олардың бірі – қашықтықтан байланыс құру қабілеті. Олар "абенг" деп аталатын сиыр мүйізін қолдануды алғаш рет енгізді. Сонымен қатар, сол жылы Нанни және Нанни Таун марондықтарымен жеке жер берілісі туралы келісім жасалды, ол "Нанниге және онымен бірге тұратын адамдар мен олардың ұрпақтарына Портленд округінде бес жүз акр жерді қамтитын белгілі бір жер учаскесін" берді. Бұл жер патенті үкіметтің Жаңа Нанни Таун марондықтарына берген 500 акр (2,4 км²) жерден тұрады, бұл 1740 жылғы Бірінші Марон соғысын аяқтаған жеке құжат бойынша жасалды. Қайта салынған Нанни Таун, кейін Мур Таун деп аталды, сол жерде салынды. 1781 жылы Ассамблея көршілес плантатор Чарльз Дугластан тағы 500 акр жер сатып алуға келісті, бұл Мур Таунның коммуналдық жерін 1000 акрға дейін арттырды. Жаңа Нанни Таун марондықтары, Куджо және Куао сияқты, жаңа қашқан құлдарды баспанаға алудан бас тарды, бірақ оларды сыйлық үшін ұстауға көмектесті. Марондықтар француз немесе испандықтар шабуыл жасаған жағдайда британдықтар үшін де күресуге міндетті болды. Марондықтармен келісімдер жасасқанда британдықтар тек қиын жағдайға түскен жаумен ғана бітімге келмей, сонымен қатар қашқан құлдарды ұстауға да жұмылдырды. Колониялық билік бастапқыда екі Марон қаласын мойындады: Кроуфорд Тауны және Куджо Тауны, кейін Трелоуни Тауны деп аталды. 18 ғасыр соңына қарай бес Марон қаласы болды – Аккомпонг Тауны, Трелоуни Тауны, Чарльз Тауны, Скотт Холл және Нанни Тауны (кейін Мур Тауны) – олар әр қалада британдық бақылаушымен бірге өз басшыларымен бірге өмір сүрді. Оларға берілген уәде бойынша, олар жаңа қашқан құлдарды баспанаға алуға емес, оларды ұстап беруге көмектесуге келісті.

Мур Таун және Таки соғысы

Жаңа Нэнни Таун 1760 жылы, мүмкін, губернатор сэр Генри Моурдың, 1-ші баронеттің құрметіне Моур Таун деп қайта аталды. Осы атпен Таки соғысы кезінде марундар көтерілісті басуға көмектесті. Мур Таун туралы ең алғашқы ресми жазба 1760 жылы пайда болды. 1760 жылға қарай, бұрынғы Жаңа Нэнни Таун, енді Моур Таун деп аталатын қала, Чарльз Суигл деген ақ суперинтенданттың басқаруында болды. Сол қаланың марундар басшылары Клэш және Самбо, Таки соғысындағы құлдар көтерілісіне қарсы күштерді басқару үшін Суиглге бағынышты болды. Бұл кезде Наннидің қаза болған болуы мүмкін.

Рухани әйел

Оның қауымдағы көптеген адамдары Наннидің басшылық қабілеттерін оның Обеа күштерімен байланыстырды. Бұл жалдамалы әскерлер "Қара оқтар" деп белгілі болды. Дегенмен, Куффи Нанни Таунды басқарған Нанниді өлтіргені күмән тудырады, себебі 1740 жылы Мур Таун оның басшылығымен халқына берілгенін көрсететін дәлелдер бар. Кейбір деректер бойынша, патшайым Нанни 1760 жылдары табиғи себептерден қартайып қайтыс болған. Оның қайтыс болған күні әлі де құпия. Шатасудың бір себебі – "Нанни" дегені құрметті атау, және Марун қаласында көптеген жоғары лауазымды әйелдер осылай аталған. Алайда, Марундар "Патшайым Нанни" тек бір ғана болды деп қатты сенімді. Марун ауызша тарихына сәйкес, Наннидің денесі Мур Тауындағы "Бамп Грейв" деп аталатын жерге жерленген.