Қалташа пышақтар тарихы мен түрлері

Кіріспе

Қалтаға салып жүруге арналған пышақ

Қалта пышағы – мұқабасы сапқа жиналатын бір немесе бірнеше жүзі бар пышақ. Олар сондай-ақ "jackknives" (jack knife), бүгілетін пышақтар, EDC пышағы деп те аталады, немесе қалам пышағы деп айтылуы мүмкін, бірақ қалам пышағы да нақты қалта пышағының бір түрі болуы мүмкін. Типик жүзінің ұзындығы қарапайым пышақ деп аталады. Қалта пышақтары – көп мақсатты құрал, оларды ағаштан ойып жасаудан бастап, кішкентай жануарларды союға, кішкентай балықтарды ішек-қарнынан тазалауға, от үшін қурақ дайындауға, жұмсақ материалға тесік ашуға, хат ашуға, жіпті кесуге, жеміс-көкөністерді тілімдеуге немесе өзін қорғау үшін пайдалануға болады. Қалта пышақтары ағаш және бұта қолөнерінде басқа құралдармен бірге қолданылуы мүмкін. Сондай-ақ, ерекше конструкциялар саңырауқұлақ аулау және бағбандалыққа да қолданылады. Бағбандалыққа арналған қалта пышақтарына кесу пышақтары жатады, олар кесу, талдандыру, бүршіктерді алу және көшет дайындау үшін ұзын қисық жүзі бар бүгілетін пышақтар болып табылады.

Тарих

Ең ерте кездескен қалта пышақтары кем дегенде темір дәуірінің басына дейін жетеді. Аустриядағы Холштатт мәдениетінің типтік орнында б.з.д. 600–500 жылдарына жатқан сүйек сапты қалта пышағы табылған. Испанияда римдіктер кезеңінен бұрынғы дәуірге жататын, жергілікті шеберлер жасаған Иберияның бүгілетін пышақтары табылды. Викинг дәуірінен көптеген бүгілетін пышақтар табылған. Олар кейде сүргіштерді пайдаланған, бірақ көбінесе пышақты ашық күйде ұстап тұруға арналған құлыпты бүгілетін пышақтарды қолданғанға ұқсайды.

Көп құралды пышақтар

Бұрын көпқұралды пышақтар американдық кемпер стиліне немесе Викторinox және Wenger өндірген швейцариялық армия пышақтарының түрлеріне ұқсас болатын. Алайда, көпқұралды пышақ тұжырымы жаңа стильдердің, өлшемдердің және құралдарды ұсыну тәсілдерінің көптігінің арқасында революцияға ұшырады. Бұл жаңа түрлері көбінесе бір немесе бірнеше пышақ жүзімен (құлыптамалы немесе құлыптамасыз) және басқа құралдармен бірге жұптасқан қосқыштан (плиер) тұрады. Көпқұралды пышақтарда көбінесе бірнеше пышақ болады, оның ішінде пышақ жүзінің әртүрлі түрлері (тісті, жалпақ, ара) және бөтелке ашқыштар, тығын ашқыштар, қайшы сияқты басқа құралдар да кездеседі. Швейцария армия пышағының ерекшелігі – құралдардың көп болуы. Бұл пышақтарды Victorinox және Wenger компаниялары шығарады, олар әскери қызметтерге беріледі және халыққа сатылады. Швейцария армия пышағына ұқсас неміс армия пышағы екі жағынан ашылатын екі пышаққа, қатты пластик тұтқаларға және алюминий қаптамаларға ие. АҚШ Армиясы, Әскери-теңіз күштері және Теңіз жаяу әскерлері қолданатын АҚШ әскери-тұрмыстық пышағын (MIL K 818) көп жылдар бойы Camillus Cutlery Company және Imperial Schrade, сондай-ақ тағы да басқа компаниялар жасаған. Ол бастапқыда көміртекті болаттан жасалған және латунь қаптамамен (екеуі де коррозияға бейім) шығарылған, бірақ Вьетнам соғысы басталған кезде толығымен тот баспайтын болаттан жасауға өзгертілді. Қазіргі үлгідегі АҚШ әскери-тұрмыстық пышағында текстуралы тот баспайтын тұтқалар және кемпер немесе скаут үлгісінде екі жағынан ашылатын төрт тот баспайтын пышақ/құрал бар, сонымен қатар өте үлкен ілмек немесе сақинасы бар. Victorinox швейцариялық армия пышағына АҚШ әскери қызметшілеріне беруге рұқсат беретін Ұлттық қор нөмірі (NSN) тағайындалды. Бұл АҚШ-та өндірілмеген АҚШ әскери-тұрмыстық/сыртқы пышақтың алғаш рет қабылдануы.

Түрлі үлгілер

Қалқасыз, құлыпталмайтын пышақтың тағы бір түрі – үйкеліс пышақ. Бұлар, пышақ ашылғаннан кейін оны орнында ұстап тұру үшін, пышақ пен қабылдағыштар арасындағы қарапайым үйкеліс күшіне сенеді; мысалы, жапондық хигоноками пышағын қарастыруға болады. Электрик пышағы әдетте құлыпталатын бұрандалағыш пышаққа және құлыпталмайтын пышаққа ие болады. Екі пышақты "Камиллз Электриц" пышағы (АҚШ әскери нұсқасы TL 29 деп белгілі) сызықты құлыптың жасалуына түрткі болды. Кредиттік карта пышағы әдетте өте жұқа болып, кредиттік картаның пішіні мен мөлшерінде келеді, оны пышақ түріне бүктегенде немесе сақтау үшін ашқанда да қолдануға болады. Ол әдетте әмианда қалыпты кредиттік карталармен бірге тасымалдауға арналған. Кейбір кредиттік карта пышақтарында пинцет сияқты басқа да шағын құралдар немесе тіс тазартқыштар болуы мүмкін. Допты қалам пышағы көбінесе ішінде жасырын пышағы бар қалам болып табылады, оны хат ашуға немесе өзін қорғау үшін пайдалануға болады.

Қалқалы пышақтар

Жабылатын пышақтар, көбінесе жабылатын пышақ немесе иықты пышақ деп аталады, пышақты толық ашылған күйінде бекітетін құлыптағыш механизмге ие. Пышақты бүктеу үшін бұл құлыпты анық әрекетпен босату қажет. Құлыптағыш пышақ кесу кезінде жабылудың кездейсоқ болуын болдырмай, қауіпсіздікті арттырады. Осы құлыптағыш қасиеті жабылатын пышақты шаруа пышағынан немесе серіппелі артқы пышақтан ерекшелендіреді. Жаблатын пышақтар көбінесе үлкен болады: құлыпты үлкенге орналастыру оңай, ал үлкен пышақтар күш қолдануды қажет ететін жұмыстарға жиі қолданылады. Құлыптағыш механизмге келетін шығын да кішкентай және әдетте арзан пышақтарға қарағанда пропорционалды түрде төмен. Жаблатын пышақтар 15 ғасырда пайда болған. Испанияда, жабылатын пышақтың алғашқы үлгілерінің бірі – андalusлық жабылатын пышақ, ол халық арасында наваха деп белгілі. Opinel пышақтары бұрылатын құлыпты пайдаланады, ол металл манжет немесе сақинадан тұрады, оны пышақты ашық немесе жабық күйге келтіру үшін бұруға болады. 20 ғасырдың соңында жабылатын пышақтар кеңінен танылып, сатыла бастады. Buck Knives, Camillus, Case және Gerber сияқты компаниялар әртүрлі құлыптармен жабдықталған өнімдердің кең ауқымын жасады. Ең танымал түрі – Lockback пышағы, 1960 жылдары Buck Knives компаниясымен танымал болды, сондықтан «buck knife» термині Buck компаниясымен шығарылмаған Lockback пышақтарын атау үшін қолданылатын болды. Lockback пышақтың құлыптағыш механизмі – серіппелі механизмнің жетілдірілген түрі; екеуі де пышақ сабының артқы жағында орналасқан күшті серіппелі механизмді пайдаланады. Алайда, Lockback дизайнында серіппелі механизмде ілгек немесе тістік болады, ол пышақ толық ашылғанда пышақтың өкшесіндегі ойыққа кіріп, пышақты бекітеді. Пышақты жабу үшін пайдаланушы пышақ сабының артқы жағында орналасқан серіппелі таяқшаға басып, ілгекті ойықтан босатып, пышақты босату керек. 1990 жылдардың басында АҚШ-та тактикалық жабылатын пышақтар танымал болды. Бұл тенденцияны Боб Терзуола, Майкл Уокер, Аллен Элишевиц, Мел Парду, Эрнест Эмерсон, Кен Онион, Крис Рив, Рик Хиндерер, Уоррен Томас және Уоррен Осборн сияқты пышақ жасаушылар бастады. Бұл пышақтар көбінесе сызықтық құлыптармен жабдықталған. Пышақтың ұзындығы әртүрлі болды, бірақ көптеген үлгілер АҚШ-тың көптеген штаттарындағы заңдық шектеулерге байланысты белгілі бір ұзындықты аспады. Бұл пышақтарға деген сұранысқа жауап ретінде өндіріс компаниялары жаппай өндірілетін тактикалық жабылатын пышақтарды ұсынды. Benchmade, Kershaw Knives, Buck Knives, Gerber, CRKT, Spyderco және Cold Steel сияқты компаниялар тактикалық пышақ жасаушылармен ынтымақтастық жасады, кейбір жағдайларда оларды толық уақытты дизайнерлер ретінде жұмысқа алды. Кез келген жабылатын пышақты пайдалы құрал емес, қару ретінде көрсету сынға ұшырады. Бычакпен күресті зерттегендердің көпшілігі тіпті ең мықты құлыптағыш механизмдердің де бұзылу қаупі бар екенін айтады, сондықтан жабылатын пышақ тұрақты пышақпен күресуге арналған пышақтан сенімді бола алмайды. Жеке жапсарыс өнерінің шебері және Cold Steel компаниясының бас директоры Линн Томпсон Black Belt журналында жарияланған мақаласында көптеген тактикалық жабылатын пышақтар пышақпен күресте тиімді болмайтынын атап өтті. Оның компаниясы тактикалық жабылатын пышақты жасап сатады, бірақ бұл нағыз төбелес кезінде ең жақсы нұсқа емес. Сондықтан, тактикалық жабылатын пышақтың артықшылығы – сіздің қалтаңыздағы идеалды емес пышақ, үйде қалдырылған идеалды пышақтан әрқашан пайдалы. Мысалы, 10 дюймдік тұрақты пышақ Боуи пышағы шайқаста жақсырақ болуы мүмкін, бірақ оны күнделікті өмірде алып жүру қиын және көбінесе заңсыз. Егер қорғану қажет болса, алдын ала ескерту жеткіліксіз, сол күні қандай пышақты алып жүруге болатынын жоспарлауға уақыт болмайды.

Knives with locking blades, often referred to as lock blade knives or clasp knives, have a locking mechanism that locks the blade into its fully opened position. This lock must be released in a distinct action before the knife can be folded. The lock blade knife improves safety by preventing accidental blade closure while cutting. It is this locking blade feature that differentiates the lock blade knife from either the peasant knife or the slipjoint spring back knife. Locking knives also tend to be larger: it is easier to fit a lock into a larger frame, and larger knives are more likely to be used for more forceful kinds of work. The cost of a locking mechanism is also proportionally less than it would be on a smaller, and generally cheaper, knife. Lock blade knives have been dated to the 15th century. In Spain, one early lock blade design was the Andalusian clasp knife popularly referred to as the navaja. Opinel knives use a twist lock, consisting of a metal ferrule or barrel ring that is rotated to lock the blade either open or closed. In the late 20th century lock blade pocketknives were popularized and marketed on a wider scale. Companies such as Buck Knives, Camillus, Case, and Gerber, created a wide range of products with locks of various types. The most popular form, the lockback knife, was popularized by Buck Knives in the 1960s, so much that the eponymous term "buck knife" was used to refer to lockback knives that were not manufactured by Buck. The lockback's blade locking mechanism is a refinement of the slipjoint design; both use a strong backspring located along the back of the knife handle. However, the lockback design incorporates a hook or lug on the backspring, which snaps into a corresponding notch on the blade's heel when the blade is fully opened, locking the blade into position. Closing the blade requires the user to apply pressure to the spring loaded bar located towards the rear of the knife handle to disengage the hook from the notch and thus release the blade. In the early 1990s, tactical folding knives became popular in the U. S. A. The trend began with custom knifemakers such as Bob Terzuola, Michael Walker, Allen Elishewitz, Mel Pardue, Ernest Emerson, Ken Onion, Chris Reeve, Rick Hinderer, Warren Thomas, and Warren Osbourne. These knives were most commonly built as linerlocks. Blade lengths varied from , but the most typical models never exceeded in blade length for legal reasons in most US jurisdictions. In response to the demand for these knives, production companies offered mass produced tactical folding knives. Companies such as Benchmade, Kershaw Knives, Buck Knives, Gerber, CRKT, Spyderco and Cold Steel collaborated with tactical knifemakers; in some cases retaining them as full time designers. Presenting any folding knife as a weapon, rather than a utility tool, has met criticism. Many who've studied knife fighting point out that even the strongest locking mechanisms have some risk of failure, so a folding knife is never going to be as reliable as a fixed blade combat knife. Lynn Thompson, martial artist and CEO of Cold Steel, noted in an article in Black Belt magazine that most tactical folding knives are too short to be of much use in a knife fight. And while his company does make and sell a tactical folder, it is not the best option during an actual fight. The case for tactical folding knives, then, is that a less than ideal knife in your pocket is always more useful than an ideal knife left at home. A 10 inch fixed blade Bowie knife, for example, may be far better for combat, but it is far less practical — and often illegal — to carry around in day to day life. And should there be a need to take defensive action, there's rarely enough forewarning to plan ahead which knife to carry that day.

Басқа ерекшеліктері

Дәстүрлі бүгілетін пышақтарды тырнақ ойығы немесе пайдаланушының тырнағын енгізіп, пышақты саптан шығаруға арналған ойықтар арқылы ашады. Бұл біршама қиындық тудырып, екі қолды пайдалануды қажет етті, сондықтан бұл мәселені шешу үшін жаңалықтар енгізілді. Бас бармақ тіреуіші, пышақтың үстіндегі кішкентай шығыңқы бөлік, бір қолмен ашуға мүмкіндік береді және одан әрі жаңалықтарға жол ашты. Олардың бірі – саусақ тесігі: Spyderco компаниясының патенталған өнімі, онда пайдаланушы саусағының басын тесікке басып, пышақты айналдыру арқылы ашады, бұл бас бармақ тіреуішін пайдалануға ұқсас. Spyderco негізін қалаушы Сал Глессердің тағы бір жаңалығы – «Clip it» деп атаған клип жүйесі. Клиптер әдетте металл немесе пластиктен жасалады және қаламдардағы клиптерге ұқсас, бірақ қалыңдау болады. Клиптер пышақтың қолжетімді болуын қамтамасыз етеді, сонымен қатар оны кірден және монета сияқты қалтадағы заттардан қорғайды. Кен Онионның «Speed Safe» механизмі және Эрнест Эмерсонның Wave жүйесі сияқты өндірушілер көмекпен ашылатын жүйелерді ұсынды, онда ілмек пышақты қалтадан шығарғанда ұстап, пышақтың ашылуын қамтамасыз етеді. Бірінші бір қолмен ашылатын құрылғылардың бірі – автоматты серіппелі босату, сондай-ақ «скив-қарақ» деп те аталады. 1999 жылы Стивен Оверхольт жасаған (АҚШ патенты № 6,574,868) жаңалық, бастапқыда TigerSharp Technologies, ал 2007 жылдан бастап Clauss компаниясымен сатылды. Кейбір жүйелер көмекпен ашылу мен қарапайым бас бармақ тіреуіші арасында болады. Харольд «Кит» Карсон жасаған CRKT пышақтарында көбінесе «Карсон Flipper» болады, ол жабық тұтқаның сыртқы жағынан шығып тұратын пышақ табанының артқы жағындағы кішкентай шығыңқылық. Бір сәл білезіктің қозғалысымен және көрсету саусағының көмегімен пышақ тез ашылады, серіппелі көмекпен ашылатын пышақ сияқты жұмыс істейтіндей көрінеді. Ашылған кезде шығыңқылық өткір пышақтың табаны мен пайдаланушының көрсету саусағы арасында орналасады, бұл қолдың кездейсоқ сырғанауына жол бермейді. Кейбір конструкциялар пышақтың қарама-қарсы жағында екінші «Flipper» болады, бұл тұрақты пышақтардағыдай кішкентай «сап сақшысын» құрайды, ол шайқаста пышақтың сапқа сырғанауына кедергі келтіреді. Бұл «жағалар» қазір Kershaw сияқты басқа брендтердің пышақтарында да, тіпті Schrade Snowblind тактикалық қалта пышақтарының кейбір нұсқаларында және тағы да басқаларында кездеседі.

Traditional folding knives are opened using nail nicks, or slots where the user's fingernail would enter to pull the blade out of the handle. This became somewhat cumbersome and required use of two hands, so there were innovations to remedy that. The thumb stud, a small stud on the blade that allows for one handed opening, led the way for more innovations. One of these is the thumb hole: a Spyderco patent where the user presses the pad of the thumb against a hole and opens the blade by rotating the thumb similarly to using the thumb stud. Another innovation of Sal Glesser, Spyderco founder, was the clip system, which he named a "Clip it". Clips are usually metal or plastic and similar to the clips found on pens except thicker. Clips allow the knife to be easily accessible, while keeping it lint free and unscathed by pocket items such as coins. Assisted opening systems have been pioneered by makers like Ken Onion with his "Speed Safe" mechanism and Ernest Emerson's Wave system, where a hook catches the user's pocket upon removal and the blade is opened during a draw. One of the first one handed devices was the automatic spring release, also known as a switchblade. An innovation to pocketknives made possible by the thumb stud is the replaceable blade insert developed in 1999 by Steven Overholt (U. S. Patent no. 6,574,868), originally marketed by TigerSharp Technologies and as of 2007 by Clauss. Some systems are somewhat between assisted opening and the normal thumb stud. CRKT knives designed by Harold "Kit" Carson often incorporate a "Carson Flipper", which is a small protrusion on the rear of the base of the blade such that it protrudes out the obverse side of the handle (when closed). By using an index finger and a very slight snapping of the wrist, the knife opens very quickly, appearing to operate like a spring assisted knife. When opened, the protrusion is between the base of the sharp blade and the user's index finger, preventing any accidental slipping of the hand onto the blade. Some designs feature a second "Flipper" on the opposite side of the blade, forming a small "hilt guard" such as a fixed blade knife has, which can prevent another blade from sliding up into the hilt in combat. These "flippers" are now being found on other brands of knives as well, such as Kershaw, even cheaper knives, including certain versions of Schrade's Snowblind tactical folders, and numerous others.

Құқықтық мәселелер

Көптеген елдерде қалта пышақтарын иелену заңды, бірақ оларды қолдануда заңдық шектеулер болуы мүмкін. Қалта пышақтары көбінесе құрал ретінде жасалса да, заң органдары оларды қару ретінде қарастыруы мүмкін. АҚШ-та пышақтарды федералдық, штаттық және жергілікті заңдар реттейді. Кейбір аймақтарда құлыптамалы (жабылуын қамтитын) пышақтарды иеленуге немесе қолдануға тыйым салынған. Басқалары құқық қорғау органдары мен заңгерлер шабуыл үшін қолайлы деп санайтын белгілі бір пышақ үлгілерін тыйымдайды, бұл қалта пышағын пайдалы құралдан қауіпті қаруға айналдырады. Мұндай пышақтарға дирк, қос қырлы пышақ, боуи немесе стилето пышақтары жатады. (7,6 см-ден сәл артық) ұзындығы бар пышақтарды "нақты себепсіз" көпшілік орында тасымалдауға тыйым салынады. "Көпшілік орында" және "нақты себеп" терминдері нақты анықталмаған, бірақ "діни міндет", "ұлттық киім" және "жұмыс немесе хобби талабы" сияқты мысалдар келтірілген. Полиция қызметкерінің жеке пікірі және соңында судья пышақтың "көпшілік орында" және "нақты себеппен" тасымалданатынын шешеді. Жығылатын пышақтардың ұзындығы немесе одан аз болса, оларды "нақты себеп" келтірмей тасымалдауға болады, егер пышақтың жабылу механизмі болмаса. Алайда, кез келген затты көпшілік орында қару ретінде пайдалану ниетімен жүру заңсыз. Яғни, "нақты себеп" талап етілмейтін пышақтың да заңсыз екені анықталуы мүмкін, егер полиция офицері оның қару ретінде қолданылатынына күдік келтіретін негіздер болса. Мұндай ниетті дәлелдеу міндеті офицерге жүктеледі. Ұлыбританиядағы соңғы сот шешімдері прокурорларға пышақ ұстағандарды соттауды жеңілдетті, өйткені айыпталушы өзін-өзі қорғау немесе тіпті шабуылдан қорқуды пышақ ұстауға заңды себеп ретінде келтіруге тыйым салынды. Ұлыбритания үкіметінің қылмыс және әділдік жөніндегі кеңес сайтында бұрын "егер сіз өзіңізді қорғау үшін немесе қауіпсіз сезіну үшін пышақ алып жүрсеңіз де, оны пайдалануға ниеттенбесеңіз, сіз қылмыс жасадыңыз" деп көрсетілген.

Pocketknives are legal to own in most countries, but may face legal restrictions on their use. While pocketknives are almost always designed as tools, they do have the potential to be considered by legal authorities as weapons. In the United States, knives are regulated by federal, state, and municipal laws. Some jurisdictions prohibit the possession or use of pocketknives that feature locking blades. Others prohibit certain blade styles perceived by law enforcement and legal authorities as optimal for offensive fighting, transforming the pocketknife from a utility tool into a deadly weapon. These might include knives with dirk, dagger (double edge), bowie, or stiletto blades. (just over 7.6 cm) in length in public without "good reason". The terms "in public" and "good reason" are not defined, but examples of "religious duty", "national dress" and "requirement of employment or hobby" are given. It is left up to a police officer's individual subjective discretion, and ultimately a magistrate to decide if a knife is being carried "in public", and for a "good reason". Folding knives with blades of or less may be carried without needing to provide "good reason" so long as the blade is not capable of being locked in the open position. However, it is illegal to have the intention of using any object in public as a weapon, meaning that even a knife that is legal to carry without needing "good reason" may still be found to be illegal if the police officer has grounds to suspect it will be used as a weapon. The onus lies on the officer to prove that intent. Recent court decisions in the U. K. have made it easier for public prosecutors to obtain knife possession convictions by preventing the accused from citing self defence or even fear of attack as a justifiable reason for carrying a knife. The U. K. government advisory website on crime and justice formerly stated that "even if you carry a knife to protect yourself or make yourself feel safer but don’t intend to use it then you are committing a crime."