Кіріспе

Сыныптық иерархиядағы ең төменгі сатыда тұратын халықтың бір бөлігі. Төменгі тап – жұмысшы класының негізгі құрамынан төмен, сыныптық иерархиядағы ең төменгі сатыда тұратын халықтың бір бөлігі. Бұл топ көбінесе қоғамның қалған бөлігінен оқшауланған деп есептеледі. Сыныптық жүйеде жұмысшы таптан төмен халықтың бар екендігі туралы жалпы түсінік әлеуметтік ғылымдарда (мысалы, люмпенпролетариат) ұзақ тарихқа ие. Дегенмен, «төменгі тап» термині 20 ғасырдың екінші жартысында, ең алдымен американдық кедейлік туралы зерттеулермен айналысқан ғалымдар, содан кейін американдық журналистер тарапынан кеңінен танымал болды. Төменгі тап тұжырымы әлеуметтік ғылымдардағы даулы мәселелердің бірі болып табылады. Төменгі таптың анықтамалары мен түсіндірмелері, сондай-ақ осы мәселені шешуге бағытталған ұсыныстар қызу талқылауларға түсті.

Тарих

Гуннар Мырдал жалпы алғанда «төменгі топ» терминін алғаш рет қолдаған адам ретінде танылады. 1960 жылдардың басында АҚШ-тағы экономикалық теңсіздік туралы жазған Мырдалдың «төменгі тобы» – «жұмыссыз, жұмысқа орналаса алмайтын және толық емес жұмыспен қамтылған, ұлттан үмітсіздікпен бөлініп, оның өміріне, мақсаттарына және жетістіктеріне қатыспайтын» топты білдіреді. Дегенмен, жұмысшы табының негізінен төмен тұрған адамдар тобы немесе санаты туралы бұл жалпы түсінік әлеуметтік ғылымдарда ұзақ тарихқа ие, мысалы, Генри Мэйхьюдің «Лондон еңбегі және Лондон кедейлері» еңбегінде, ол бұрын көрінбеген кездейсоқ жұмысшылар, проституциямен айналысатындар және көшедегі адамдардың әлемін сипаттауға тырысты. АҚШ-тағы «төменгі топ» ұғымы Мырдалдың бұл терминді енгізгеннен кейін келесі онжылдықтарда бірнеше өзгерістерге ұшырады. Әлеуметтанушы Герберт Гансқа сәйкес, Мырдалдың «төменгі топтың» құрылымдық түсінігі Уильям Джулиус Уилсон және басқалардың еңбектерінде сақталғанмен, бірнеше жағынан құрылымдық анықтама көптеген журналистер мен ғалымдар тарапынан қабылданбады және Мырдалдың терминін Оскар Льюис және басқалардың «кедейлік мәдениеті» түсінігімен біріктіретін мінез-құлық тұжырымдамасымен алмастырылды.

Анықтамалар

Терминнің алғашқы ойлап табуынан бері «төменгі топ» терминіне қатысты әртүрлі анықтамалар ұсынылды; алайда, барлық анықтамалар жұмысшы табынан төмен тұрған адамдар тобын бейнелеудің әртүрлі жолдары болып табылады. Анықтамалар осы топтың қай белгілі бір аспектілеріне баса назар берілетініне байланысты өзгереді. «Төменгі топтың» кең таралған кейбір сипаттамалары төменде қарастырылады.

Экономикаға назар аударыңыз

Марксистік социолог Эрик Олин Райт төменгі тапты "экономикалық жағынан қысымға ұшыраған, бірақ белгілі бір сыныптық жүйеде тұрақты түрде пайдаланылмайтын әлеуметтік агенттердің санаты" деп қарастырады. Төменгі тап сыныптық сатыдағы ең төменгі баспалдаққа орналасқан. Райттың пікірінше, төменгі тапқа қысым көрсетіледі. Оның түсіндіруінше, себебі олар көбінесе еңбек нарығына қол жеткізе алмайды, сондықтан олар өз әлеуметтік жағдайынан оңай көтеріле алмайды, сонымен қатар жоғарыдағы сыныптар үшін экономикалық пайдалану мүмкіндігі шектеулі болғандықтан, "тұрақты түрде пайдаланылмайды". Жұмысшы табынан айырмашылығы, ол жоғары сыныптардың олардың еңбек күшін үнемі пайдаланатынына сендіреді, Райттың ойынша төменгі таптың еңбек күші пайдалануға лайық емес. Райт өзінің таптық қастық туралы қатаң доктриналық пікірін былайша жеткізеді:

Аулеттаның үш шешім типологиясы

Кен Аулетта өзінің "The Underclass" (1982) атты кітабын үш түрлі шешімді атап өту арқылы аяқтайды: "жапсарылы сауда", "laissez faire" және "бөлшек сауда". "Жапсарылы сауда" опциясы консерваторлар мен либералдарды қамтиды, олар үкіметтік шаралар төменгі топтың мәселесін шеше алады деп үміттенеді. Аулеттаның айтуынша, солшыл жапсарылы сауда жақтастары мемлекеттік көмекті арттыруды талап етеді, ал оңшыл жапсарылы сауда жақтастары жұмыс орындарын көбейту үшін салықты азайтуды талап етеді (бұл идея "тамшылап таралу" экономикалық теориясынан алынған) және үкіметті төменгі топтың қылмысына және әлеуметтік жәрдемге тәуелділігіне қатысты "қатты тұруға" шақырады. "Laissez faire" опциясы пессимистік көзқарастан туындайды және оның жақтастары олар шешілмейтін мәселе деп санайтын нәрсеге ұсынылған шешімдерге өте күдікпен қарайды. Осы көзқарасты қолдайтындар төменгі топқа мемлекеттік көмекті күрт тоқтатуды талап етеді және олардың ойынша, қиялға айналған ем іздеудің орнына "науқасты оқшаулау" туралы алаңдайды. Басқаша айтқанда, laissez faire опциясы төменгі топтың көбінесе үмітсіз екенін және оларға көрсетілетін жалғыз мемлекеттік көмек – ең төменгі деңгейде болуы керек деп есептейді. "Бөлшек сауда" опциясы оптимизм мен пессимизмнің арасындағы жандарды қамтиды, Аулетта оларды "күмәнданушылар" деп атайды. Бөлшек сауда опциясы мақсатты шараларды қолдаумен қатар, үкіметтің араласуының шектерін мойындайды, бірақ әлеуметтік саясаттың төменгі топтың нақты проблемаларын шешуге оң әсер ете алатынын да түсінеді. Осы орталық көзқарас бойынша, көмекке лайық деп саналатын төменгі топтың мүшелеріне көмек көрсетілуі керек, ал лайық емес деп саналатын мүшелерден көмек тартылуы керек. Алайда, бөлшек сауда опциясын қолдайтындар көбінесе төменгі топтың қай мүшелері лайықты, ал қайсысы лайық емес екені туралы келіспейді. Аулетта кітабын осы тәсілмен аяқтап, алдыңғы беттерде сұхбаттасқан адамдар туралы ойларын бөліседі. Ол былай дейді: "Болден ағайындылары сияқты зорлық-зомбылыққа ұшыраған қылмыскерлерді немесе Генри Ривера сияқты көшеде ақша табумен айналысатын адамдарды тастау мен үшін қиын емес. Бірақ үкіметтік көмек Перл Доусон мен Уильям Мейсонның табысқа жетуіне қалай мүмкіндік бергенін білген соң, сіз олардан бас тарта аласыз ба?"

Журналистика

Әлеуметтік ғалымдар журналистиканы көпшілік аудитория үшін «төменгі тап» ұғымын қалыптастыратын маңызды институт ретінде қарастырады. Көптеген мамандардың пікірінше, ХХ ғасырдың соңғы тоқсанында американдық журналистер қолданған «төменгі тап» терминологиясы, осы топтың құрылымдық емес, мінез-құлқы мен мәдени ерекшеліктеріне басымдық берген. Аулетта – «төменгі тап» туралы ең көп оқылатын журналист, ал оның көптеген идеялары, соның ішінде «төменгі тап» анықтамасы осы Уикипедия мақаласына енгізілген. Тағы бір белгілі журналист – Николас Леманн, ол 1980-ші жылдардың соңы мен 1990-шы жылдардың басында «Atlantic Monthly» журналында «төменгі тап» тақырыбында бірнеше мақала жариялаған. Оның 1986 жылғы «Төменгі таптың пайда болуы» атты еңбегінде «төменгі таптың» екі үлкен көші-қонның нәтижесінде пайда болғандығы айтылады: біріншісі – ХХ ғасырдың басы мен ортасында Оңтүстік қара нәсілділердің Солтүстік және Батысқа жасаған үлкен қоныс аударуы, екіншісі – 1970-ші жылдардан 1990-шы жылдардың басына дейін орта тапқа жататын қара нәсілділердің геттодан көшіп кетуі. 1991 жылы Леман «Басқа төменгі тап» деген мақала жариялады, онда Пуэрто-Рикалықтар, әсіресе Оңтүстік Бронкста тұратындары, АҚШ-тағы қалалық «төменгі таптың» өкілдері ретінде сипатталады.

Тұжырымдаманың сын-пікірлері

Академиялық және журналистік жазбаларда "төменгі сынып" ұғымының танымал болуына байланысты, кейбір ғалымдар бұл терминологияны тікелей сынап бастады. "Төменгі сынып" ұғымына қарсы шығушылар, әдетте, бір жағынан, "төменгі сынып" термині әртүрлі топты біртекті етіп көрсетіп, қарапайымдайды, екінші жағынан, бұл термин қорлаушы және қалалық кедейлерді жамандауға ұштасады деп санайды.

Теріс және жын-перілі тіл

Көптеген адамдар төменгі сынып ұғымын қабылдамай, оның кедей қалалардағы афроамерикалықтарды атау үшін қолданылатын кодтық сөз болып кеткенін айтады. Мысалы, Хиллари Сильвер ККК-нің бұрынғы бас шебері Дэвид Дьюк Луизиана губернаторына сайлау науқаны кезінде "әлеуметтік жәрдемге тәуелді төменгі сынып" деп шағымданғанын атап көрсетеді. Көптеген әлеуметтанушылардың пікірінше, осы риторика – оңшыл көзқарас – жиырмасыншы ғасырдың соңғы онжылдықтарында төменгі сынып туралы баяуламаларда басымдыққа ие болды. Ал төменгі сынып ұғымы біртекті болғанымен, Уаквант төменгі сынып бейнесінің гендерлік айырмашылықтарға қарай өзгешеленетінін айтады: төменгі сыныпқа жататын ер адам зорлық-зомбылыққа бейім "банкер" ретінде, қоғамдық қауіпсіздікке қатерлі тұлға ретінде бейнеленсе, ал төменгі сыныпқа жататын әйел "әлеуметтік жәрдем алатын ана" (сондай-ақ, "әлеуметтік жәрдем патшайымы") ретінде жалпыланады, бұл "америкалық құндылықтарға моральдық шабуыл" болып есептеледі.

Гетерогенді топты біркелкілендіру

"Гетто" және "төменгі тап" ұғымдары да эмпирикалық тұрғыдан сынға ұшырады. Зерттеулер қалалар арасында және уақыт өте келе ұқсас тұрғындар саны бар аудандардың ресурстарында маңызды айырмашылықтарды көрсетті. Бұл, әсіресе, көбінесе төмен кірісті және/немесе этникалық азшылықтар тұратын аудандардың ресурстары арасындағы айырмашылықты қамтиды. Мұндай ұқсас аудандар арасындағы ресурстардың айырмашылығының себебі ауданның сыртындағы факторлармен байланысты. Көп жағдайда "гетто" және "төменгі тап" ұғымдарының мәселесі әлеуметтік ғылымдардың әлеуметтік тұрғыдан қиын жағдайдағы аудандарды түсінуін шектейтін жағдайлық зерттеулерге (әсіресе Чикагодағы зерттеулерге) сүйенуден туындайды.

Ұсынылған алмастыру шарттары

Төменгі сынып терминологиясына қатысты сын айтулар жаңа терминдерді пайдалануға себеп болды. Мысалы, Уильям Джулиус Уилсон, төменгі сынып терминологиясына қатысты айтылған сынға (әсіресе Ганстың айтқан сынға) көңіл бөле отырып, 1990-шы жылдардың басында "төменгі сынып" терминін "гетодағы кедейлер" терминімен ауыстыра бастады. Уилсон үшін бұл терминдік өзгеріс – қала ішіндегі кедейлікті құрылымдық себептермен байланыстырып көрсетуге жасалған әрекет. Ол былай дейді: "Мен 'жекешелер' терминін 'гетодағы кедейлер' терминімен алмастырамын және бұл ауыстыру арқылы жазбаларымдағы соңғы терминге тән нәзік теориялық мағынаны жоғалтпауға тырысамын".