Кіріспе
Аноаиди (ноаиди) – Солтүстік елдердегі саам халқының шаманы, саам діни амалдарында маңызды рөл атқарады. Көптеген ноаиди амалдары 17 ғасырда жойылды, ең болмаса, олар саам халқының христиандынуына және патша билігіне қарсылық көрсеткендіктен. Олардың іс-әрекеттері соттарда «сыйқыр» немесе «әуескерлік» деп аталып келді (қ. сиқыршылық). Саам шамандық сенімдері мен амалдары кейбір Сібір мәдениеттеріне ұқсас.
A noaidi (, , , , , , ) is a shaman of the Sami people in the Nordic countries, playing a role in Sámi religious practices. Most noaidi practices died out during the 17th century, most likely because they resisted Christianization of the Sámi people and the king's authority. Their actions were referred to in courts as "magic" or "sorcery" (cf. witchcraft). Several Sámi shamanistic beliefs and practices are similar to those of some Siberian cultures.
Сипаттама және тарих
Ноаидтер, көбінесе «Сами шамандары» деп аталады, саам халқының дәстүрлі емшілері және қорғаушылары. Ноаидтер адамдар мен рухтар арасында делдал рөлін атқарады деп есептеледі. Бұл делдалдық міндетті орындау үшін, ноаидтердің рухтар әлемімен байланыса алатыны және адамның денсаулығына оралуы және азық-түлік іздеуде сәтті болуы үшін қандай құрбандық қажет екенін сұрай алатынына сенеді. Ноаидтер ұсынған құрбандықтар, өлмелі және өлмес әлемдер арасындағы бір түбірлі тепе-теңдікті қалпына келтіреді. Сами ноаидінің ең маңызды символы және құралы болып табылатын дәстүрлі барабанды қолдана отырып, олар мейірімді рухтардан көмек сұрайды және басқа сиида мүшелерінің көмегімен «бос жан» арқылы денеден шығу саяхатын жасайды. Самилер «бос жан» мен «дене жан» арасын ажыратады; «дене жаны» рухани әлем мен нақты, денелі әлемді бөлетін шекарадан өте алмайды. Ноаид ақыл-ойды қажет ететін кез келген мәселеге араласа алады; олар қызметтері үшін төлем алады. Бұл іс-шараларға адамдарды емдеу, балаларға көмек көрсету, шешім қабылдау және ең маңызды азық-түлік көзі болып табылатын және сыйлық ретінде де қолданылатын бұғыларды қорғау кіреді. Ноаидтер туралы біздің білуімізге көмектесетін деректер – сот хаттамалары, әңгімелер, қазба жұмыстарынан табылған белбеулер сияқты құралдар және миссионерлік есептер. Ноаидтердің «сыйқырлық» жасады деген айыппен жазалануы және кейбір жағдайларда өлім жазасына кесілуі, патша билігіне қарсылықты жоюға бағытталған әрекет ретінде қарастырылуы керек. 1858 жылға дейін, Конвентикулярлық акт жойылғанға дейін, заң бойынша дін бостандығы болған жоқ, өйткені лютерандық швед шіркеуі швед азаматтары үшін рұқсат етілген жалғыз дін болды. Швециялық дін қызметкерлері ноаидтерді сыйқыршылыққа кінәлап, 1693 жылы Ларс Нильсон осы айып бойынша өлім жазасына кесілді. Дәстүрлі түрде ноаид бола алатыны және барабанды қолдана алатыны тек ер адамдар ғана делінген, бірақ Арвидсжаурлық Рижкоу Мая (1661–1757) және Вапстендік Анна Грета Матсдоттер (1794–1870), Сильбо Геммоэ немесе Гаммель Сильба деп белгілі болған, екеуі де осыны істегендері белгілі.
Музыкалық дәстүрдің қалдықтары
Сами шамандық құлшылығының түрінде барабан тарту және дәстүрлі ән салу (жойкинг) ерекше маңызға ие. Бұл естелік фольклорлық мәтінде (шаман әңгімесінде) де сақталады. Джойктердің бірнеше қызықты ерекшеліктерін музыкалық идеалдарды салыстыру арқылы түсіндіруге болады, олар жойкингте байқалады және басқа мәдениеттердің музыкалық идеалдарымен салыстырылады. Кейде жойкингтер табиғи дыбыстарды қайталайды. Бұл басқа мақсаттарға, атап айтқанда, көмей әні мен белкантоға қарсы қойылуы мүмкін, олардың екеуі де «адамнан асып түсетін» дыбыстарға жету үшін адамның сөйлеу мүшелерін пайдаланады. Көмей әні және шамандықтан дыбыстарды қайталау көптеген басқа мәдениеттерде де кездеседі. Дыбысты қайталау ойындар және басқа да көңіл көтеру сияқты басқа мақсаттарға, сондай-ақ аң аулау кезінде жануарларды шақыру сияқты маңызды практикалық мақсаттарға да қызмет ете алады.