Кіріспе

Американдық питбуль терьері (American Pit Bull Terrier, APBT) – Американың Біріккен Кеннел клубы (UKC) және Америка ит өсірушілер қауымдастығы (ADBA) мойындаған, бірақ Америка Кеннел клубы (AKC) мойындамаған ит тұқымы. Орташа денелі, қысқа түкті, күшті денелі ит. Оның алғашқы ата-тегі Англиядан шыққан. Англиялық Стаффордшир бультерьерімен салыстырғанда, американдық питбуль терьері биіктігі және салмағы бойынша ірілеу келеді. Американдық питбуль терьерінің мөлшері әртүрлі: еркектерінің бойы шамамен 18–21 дюйм (45–53 см) және салмағы 35–60 фунт (15–27 кг) аралығында, ал мешіктердің бойы шамамен 17–20 дюйм (43–50 см) және салмағы 30–50 фунт (13–22 кг) аралығында болады. "Питбуль" терминін иттердің толық санатын қамту үшін және заңнамада бірнеше тұқымдарды қамту үшін қолдануға қарамастан, американдық питбуль терьерінің кейбір консервативті селекционерлері, сондай-ақ сарапшылар мен жақтастары APBT тарихи тұрғыдан нағыз "питбуль" екенін және осылай аталуға лайық жалғыз тұқым екенін мәлімдейді. Еуропаның он екі елі, сондай-ақ Австралия, Канада, АҚШ-тың кейбір аймақтары, Эквадор, Малайзия, Жаңа Зеландия, Пуэрто-Рико, Сингапур және Венесуэла питбуль тұқымдас иттерге, оның ішінде американдық питбуль терьерлеріне қатысты түрлі заңнамалық шектеулерді қабылдады, олар толық тыйым салудан бастап иелену шарттарына дейін жетеді. Австралияның бірнеше штаты бұл тұқымға қатысты шектеулер енгізді, соның ішінде міндетті стерилизация. Питбуль терьерлері Ұлыбританияда және АҚШ-тың көптеген аймақтарында тыйым салынған.

Тарих

XIX ғасырдың ортасына дейін жойылып кеткен Ескі ағылшын терьерлері мен Ескі ағылшын бульдогтары терьердің жанкештілігін бульдогтың күші мен ептілігімен біріктіретін ит алу үшін шағылыстырылды. Бұл иттер Англияда өсіріліп, «бұқа және терьер» деп аталды. Иттармен ұрысу қанды спорт түрі ретінде (көбінесе құмар ойындарымен байланысты) және олардың тұқымының сапасын сынау тәсілі ретінде қолданылды. Одан кейін ондаған жылдар бойы Ұлыбританияның шағын аймақтарында иттармен жасырын ұрыстар өтті. Бұл иттер 1845-1860 жылдар аралығында Америкаға келді, онда иттармен ұрысу практикасы жалғасты. 1898 жылдың 10 ақпанында бұл тұқым Біріккен Кеннел Клубы (UKC) тарапынан мойындалып, Американдық питбуль терьері деп аталды. Бірақ бұл ұзаққа соқпады және бұрынғы күйіне оралды. сондай-ақ терапиялық иттер ретінде де қолданылды. Питбуль терьерлері Америкадағы заңсыз иттармен ұрысу үшін пайдаланылатын иттердің басым бөлігін құрайды. Сонымен қатар, құқық қорғау органдары бұл иттердің заңсыз есірткі операцияларын күзету, полицияға қарсы және шабуыл иттері ретінде сияқты басқа да зұлым мақсаттарда қолданылатынын хабарлайды. Питбуль тұқымды иттердің ұрысқа дайын репутациясына қарсы тұру үшін 1996 жылы Сан-Францискодағы Жануарларға қатыгездік жасауды болдырмау қоғамы питбуль терьерлерін «Сен-Франциск терьерлері» деп атады, адамдардың оларды асырап алуға бейімделуіне үміттенді. Бағдарлама бірнеше жаңадан асырап алынған питбульдер мысықтарды өлтіргеннен кейін тоқтатылды, оған дейін 60 ит мінез-құлқы тексеріліп қабылданды. Нью-Йорк қаласының Жануарларды күтіп-бағу және бақылау орталығы 2004 жылы ұқсас тәсілді қолданып, өз питбульдерін «Нью-Йорки» деп қайта атады, бірақ көпшіліктің қарсылығына байланысты бұл идеядан бас тартты.

Тендерлік

УКК американдық питбуль терьерінің сипаттамасын былай береді: "Американдық питбуль терьерінің ең маңызды қасиеттері – күш, сенімділік және өмірге деген құштарлық. Бұл тұқым адамдарды қуантуға құштар және шаттыққа толы. Тұқымның табиғи ептілігі оны иттер арасындағы ең шебер альпинистердің біріне айналдырады, сондықтан осы тұқым үшін міндетті түрде жақсы қоршау керек. Бұл тұқым жоғары интеллектісі мен жұмысқа деген ынтасының арқасында өнер сайыстарында өте жақсы нәтижелер көрсетеді". ADBA және Old Family Red Nose Registry (OFRNR) стандарттарында адамға жасалған агрессия дисквалификацияға себеп болатын фактор саналады. Американдық табиғатты сақтау регистрінің (APDR) стандарты "мінез-құлық адамдармен толық сенімді болуы тиіс" екенін көрсетеді. 2000 жылдың қыркүйек айында АҚШ-тың Ауруларды бақылау және алдын алу орталығы (CDC) "20 жылдық кезеңде адам өліміне әкелген ит шабуылдарының тұқымдарын анықтау және саясатқа қатысты ұсыныстар беру" мақсатымен, ит шағуынан туындаған өлім-жітімдерді зерттеген зерттеуді жариялады. Зерттеу 1979-1998 жылдар аралығында ит тұқымы белгілі болған 238 өлім-жітім жағдайын қарастырды. Онда "деректер көрсеткендей, 1979-1998 жылдар аралығында АҚШ-тағы ит шағуынан болатын өлім-жітімдердің 67%-ын ротвейлерлер мен питбуль тұқымдас иттер құрады" және "осы кезеңде АҚШ-тағы иттердің 60%-ын құрауы екіталай, демек өлім-жітімдерге қатысты тұқымдық мәселе бар сияқты" деген қорытынды жасалды. Басқа зерттеулер де көптеген адамдар, оның ішінде жануарларды бақылау қызметкерлері мен ветеринарлар сияқты мамандар, денелі, қысқа жүнді иттерді теріс түрде питбуль деп жасайтынын көрсетеді. Осының салдарынан питбульдерді асырап алу немесе тіпті күтімге алу мүмкіндігі төмендеп отыр.

Денсаулық

Спорттық қабілеттері мен әртүрлі тектік тарихының арқасында, бұл тұқымның өмір сүру ұзақтығы 12-14 жылды құрайды, бұл осыған ұқсас өлшемдегі көптеген тұқымдардан ұзақ. Назар аудару қажетті генетикалық жағдайлар бар. Бұл тұқымда жамбас дисплазиясы, иттің дегенеративтік миелопатиясы және тізе қапшығының шығуы сияқты сүйек аурулары кездеседі. Қысқа жүнінің салдарынан тері проблемаларына, мысалы, шаянға және тері аллергиясына да ұшырауы мүмкін. Бұл тұқымда қалқанша безінің және туа біткен жүрек ақаулары да кездеседі. Жамбас дисплазиясының орташа деңгейден жоғары болу ықтималдығы бар. Өнімділікке бағытталған іріктеу осы мәселені және жамбас сүйегінің проблемалары, қалқанша безінің дисфункциясы және туа біткен жүрек ақаулары сияқты басқа да мәселелерді жоюға көмектесті. Америкалық питбультерьерлердегі ашық түсті жүндерде тері аллергиясы басқа тұқымдарға қарағанда жиірек кездеспейді. Егер вакциналанбаса, олар, әсіресе күшік кезінде, парвовирусқа басқа тұқымдарға қарағанда көбірек сезімтал, сондықтан вакцинация 39 күнде басталып, 4 айға дейін 2 апта сайын, содан кейін 8 айда және одан кейін барлық тұқымдар үшін ұсынылғандай, жылына бір рет жалғасуы керек. Өнімділікке бағытталған іріктеу салдарынан демодекозға (шаянға) бейім. Демодекоздың екі түрі бар: жергілікті және жалпыланған. Жұқпалы болмаса да, кейбір күшіктерде иммунитет жеткіліксіз болғандықтан емдеу қиын болуы мүмкін. Жергілікті симптомдар әдетте күшіктердің басы мен аяқтарындағы шаштың шашырауымен көрінеді. Бұл түр әдетте күшіктер өсіп, иммундық жүйесі күшейген кезде өзінен-өзі жазылады. Екінші түрі – жалпыланған демодекоз – аурудың ауыр түрі. Симптомдары: бүкіл денеде шаш түсуі, теріде қабыну және қан кету болуы мүмкін. Жалпыланған демодекоз әдетте ата-анадан баласына берілетін иммунитет жеткіліксіздігі гендеріне байланысты туа біткен ауру. Ветеринар дәрігер демодекозды диагностикалау үшін қарапайым тері сынамасын ала алады. Демодекозды емдеудің ең көп қолданылатын әдісі – ивермектин инъекциялары немесе ауызға берілетін препараттар. Демодекоз иттің түк қыбырларында тіршілік ететіндіктен, ивермектин осы кенелерді тікелей ошағынан жояды.

Қан тұқымы

APBT-нің бірнеше қан желілері бар, олардың көпшілігі 20-шы ғасырдағы кәсіби ит ұрыстарынан пайда болған. Ал басқалары 1980-ші жылдары Біріккен Кеннел Клубының сыртқы түріне қарай бағалау жарыстары үшін өрбітілді. APBT қан желілерінің тарихы мен тегі тұқымның қалыптасуына түсінік беруге және оны зерделеуге көмектеседі, алайда жауапкершілікпен өрбіту және әрбір иттің денсаулығын сақтауға басымдық беру өте қажет.

Кастильо питбульдері

1980 жылдардың басында Текла Кастильо құрған оның бағдарламасы UKC стандартындағы сыртқы пішінге бағытталған. Кастильо әулеті – американдық Питбуль Терьерлерінің ерекше тұқымдық сызықтарының бірі, олардың нәтижесінде күш, интеллект және мінез-құлық сияқты қажетті қасиеттерге ие болған итттер дүниеге келеді. Әулеттің негізін "PR" Нельсонның "Хазард Джо" сияқты итттер құрайды, ол Камараноның "Бастер Джо" мен Кунидің "Бонни" арасындағы шағылысудан туған. Кастильо әулеті басқа да белгілі әулеттердің қоспасын қамтиды және Эрл Тюдор, Джо Корвино, Дж. П. Колби сияқты маңызды селекционерлермен байланысты. Асыл тұқымды өсірушілер қауымдастығының байланыстылығы және әулетке әсер ететін түрлі факторларға байланысты, Кастильо әулеті уақыт өте келе оның дамуына үлес қосқан көптеген селекционерлердің бірлескен еңбегінің арқасында кеңейді.

Колби питбульдері

Колби иттері – ежелгі қара мұрынды қандық желі, ол APBT тұқылының негізгі тіректерінің бірі болды. Ең маңызды және танымал қандық желілердің бірі саналатын Колби иттерін 1889 жылы Джон Притчард Колби бастады, ол Ирландия мен Англиядан әкелінген ең үздік күресшіл иттерді (буль және терьерлерді) сатып алды. Оның қандық желісіндегі ең әйгілі иттердің бірі – Колбидің Пинчеры болды. Пинчер кеңінен тұқымдық ит ретінде пайдаланылды. Осы себепті, Пинчер APBT-нің көптеген өкілдерінің тегінде кездеседі. Колби иттерінің қандық желісі Джон П. Колби отбасы тарапынан сақталып келеді.

Үлкен отбасы Қызыл мұрын

Old Family Red Nose (OFRN) – бұл Ирландиядан шыққан, өзінің ерекше және бірегей қызғылт түсіне ие ескі тұқым немесе қандық желінің туысы. OFRN тұқымының көптеген итттерінің мұрны мен денесі мыс қызыл, еріндері қызыл, тырнақтары қызыл, ал көздері қызыл немесе аққызыл түсті болады. Бұл сипаттамалары бар әрбір американдық питбуль терьер міндетті түрде OFRN болып табылмайды, себебі оның тұқымдық ағашында осы отбасының танылған қандық желілерінің үлкен үлесі болуы керек. 19-шы ғасырдың ортасында Ирландияда "Ескі отбасы" деп аталатын шұңғыл иттердің бір түрі болған. Сол кезде барлық қандық желілер әрбір отбасылық кланмен тығыз байланыста болды. Қызыл түс ақ түстен басқа барлық түстерге рецессивті болғандықтан, бұл тұқым "Ирландиялық Ескі отбасылық қызылдары" деп аталды. Иттер Америкаға келген кезде, олардың мұрындары қызыл бола бастады. "Ескі отбасылық қызыл" иттер 19-шы ғасырда, негізінен ирланд иммигранттары арқылы Америкаға келді, бірақ АҚШ-та көптеген адамдар осы тұқымды әкелді. Бір жылдан кейін Америкадағы Американдық Кеннел Клубы (AKC) Америка Питбуль Терьері (APT) сияқты ұқсас тұқымның танымалдылығы мен қабылдануының артуын байқады. Соңында AKC американдық тұқымды тіркеуге және мойындауға шешім қабылдады, бірақ серіктес селекционерлер осы иттерді күреске пайдаланбайтындарына уәде берген жағдайда тұқымның атауын өзгертуге келісті. "Қоқыссыз" американдық бультерьер (иттермен күрескен аренаға қатысты сөз) – AKC қарастырған алғашқы атау болды, бірақ ағылшын бультерьерінің селекционерлерінің наразылығына байланысты ол тез қабылданбады. 1936 жылдың 10 маусымында 50-ге жуық UKC иттері Стаффордшир терьері деген атпен AKC тұқымдық кітабына енгізілді. Уилфред Трумэн Брэндон Американың Стаффордшир терьерлер клубын (STCA) құрды. Колби's Primo деген атпен танымал Колби иті AKC-де тұқым стандартының идеалды үлгісі ретінде қарастырылған алғашқы иттердің бірі болды. AKC тұқымдық кітабы 1970 жылдарға дейін бірнеше рет ашылды, содан кейін соңғы рет жабылды. 1972 жылы AKC тұқымның атын американдық Стаффордшир терьері деп өзгертті. Америкалық питбуль терьері мен американдық Стаффордшир терьерінің екі бөлек тұқым екені, әлде әлі де бір тұқым екені туралы пікірталас әлі де жалғасуда. Америкалық Стаффордшир терьерін жеке тұқым деп санайды. Қазіргі уақытта UKC американдық Стаффордшир терьерлерін американдық питбуль терьерлері ретінде тіркеуге келісетін жалғыз кеннел клубы болып табылады. UKC-нің тұқымдық чемпиондары AKC-ге өте ұқсас, өйткені екі клуб та көптеген төрешілерді бөліседі. AKC 20-шы ғасырдың соңынан бері американдық питбуль терьерін американдық Стаффордшир терьері ретінде тіркеуден бас тартты. Бүгінгі күні екі рет тіркелген иттер бар, олар AKC-де американдық Стаффордшир терьерімен және UKC-де американдық питбуль терьерімен бірге тіркелген, себебі бұрынғы селекционерлер екі тұқымдық тіркелімді қатар ұстауға шешім қабылдады. Америкалық питбуль терьері – жұмыс иті және олардың зираты, жоғары энергиясы және төзімділігіне байланысты жұмыс істеудің көптеген түрлеріне жарамды. АҚШ-та олар іздеу және құтқару жұмыстарына, есірткі және жарылғыш заттарды анықтау үшін полиция иттері ретінде, шекаралық патруль иттері, саңырау адамдарға көмектесу үшін есту иттері, сондай-ақ терапиялық иттерді қоса алғанда, жалпы қызмет иттері ретінде пайдаланылады. Кейбір жерлерде олар жабайы шошқаларды аулау үшін танымал. Алайда, Австралияның Жануарларға қатыгездік жасауды болдырмау жөніндегі Корольдік қоғамы (RSPCA) осы іс-әрекеттің аң аулаушы иттер үшін қаншалықты қауіпті екенін айтады, сонымен қатар иттер ауыр жарақаттар, "жылу соққысы, улану, көлік апаты, жылан шағуы және кездейсоқ оқ ату" сияқты жағдайларға ұшырауы мүмкін екенін атап өтеді.

Тұқымға қатысты заңнама

Ұлыбритания, Бразилия, Австралия, Эквадор, Малайзия, Жаңа Зеландия, Пуэрто-Рико аумағы, Сингапур, Венесуэла, Тринидад және Тобаго, Дания, Израиль, Франция, Германия, Норвегия, Польша, Португалия, Румыния, Испания, Швейцария және Түркия питбуль типті иттерге, соның ішінде американдық питбуль терьерлеріне қатысты белгілі бір тұқымдық заңнаманы қабылдады, ол толық тыйым салудан бастап импорт шектеулеріне және иелену шарттарына дейін жетеді. Австралиядағы Жаңа Оңтүстік Уэльс штаты осы тұқымға шектеулер қояды, оның ішінде міндетті стерилизация да бар. Америка Құрама Штаттарының кейбір қалалары мен Канаданың Онтарио провинциясы американдық питбуль терьерін иеленуге тыйым салған. Ұлыбританияда питбуль терьерін иелену, сату, тастап кету, сыйға беру немесе көбейту заңмен тыйымдалған. Дегенмен, "Торонтода 2012 жылдан бері ит шағу оқиғалары көбейіп келеді, ал 2013 және 2014 жылдары питбульдер мен оларға ұқсас иттер жергілікті түрлерден дерлік жойылып бара жатқан кезде осы ғасырдың ең жоғары көрсеткіштеріне жетті", – деп хабарлайды. Global News жариялаған мәліметтерге сәйкес, басқа бірнеше ит тұқымдары да осы көрсеткіштердің өсуіне әсер еткен.