Кіріспе

Милеттік Гипподамос (грекше: Ἱππόδαμος ὁ Μιλήσιος, Hippodamos ho Milesios; б.з.д. 480 – 408) – ежелгі грек сәулетшісі, қала құрылысшысы, дәрігер, математик, метеоролог және философ. Ол «еуропалық қала құрылысының әкесі» деп есептеледі және қалалардың орналасу жоспарының «Гипподамиялық жоспары» (торлы жоспар) оның атымен аталады. Бірақ төртбұрышты қала жоспарлары б.з.д. 8 ғасырынан бері ежелгі гректерде қолданылып келген. Гипподамос Милет қаласында дүниеге келді және б.з.д. 5 ғасырында өмір сүрді, ежелгі Грек классикалық дәуірінің бастапқы кезеңінде. Оның әкесі Эврифон болған. Аристотельдің сөзіне сәйкес, Гипподамос практикалық істерден хабары жоқ күйінде үкімет теориясы туралы жазған алғашқы автор. Оның грек қалаларының жоспарлары сол замандағы қалаларға, тіпті Афинаға тән болған күрделілік пен шатастықтан өзгеше, рет пен жүйелілікпен ерекшеленді. Ол қала жоспары рационалды әлеуметтік тәртіпті формальды түрде бейнелеп, түсіндіре алатын идеяның бастаушысы саналады. Дегенмен, оның туғанға дейін ғасырлар бұрын қалалар тікбұрышты жоспармен салынғандықтан, осы ұғымды алғаш рет ойлап тапқан ол емес.

Тұлға

Ол туралы Аристотель, Стобей, Страбон, Гесихий, Фотий және Теано еңбектерінде кездестіріледі. Ол назарды өте жақсы көретін адам ретінде танымал болған көрінеді. Аристотельдің "Саясат" еңбегінде айтылғандай, "кейбір адамдар оның ұзын шашы, қымбат әшекейлері және қыс-жаз бойы киетін арзан киімдерімен шамадан тыс кеткенін ойлады". "Жақсылық туралы" трактатында Теано (көрінетіні Пифагордың әйелі) Тириумдық Гипподамға (демек, осы адам) өзінің еңбегінде алтын орта туралы ілім қамтылғанын жеткізді.

"Ең жақсы мемлекет"

Аристотельдің айтуынша (Саясат, II.8), Гипподам қала құрылысының алғашқы дамушысы болды және ол 10 000 адамға арналған идеал қаланы жобалады. Аристотельдің мемлекеттік құрылымының өзінде үлкен орта тап болды, онда әрбір азамат өзін-өзі заң шығару, қару алып жүру және еңбек етудің үш функциясын да орындады. Ол Родос қаласын қайта құрғанда театр нысанында салды. Б.з.д. 440 жылы ол афиналық отарлаушылардың арасына барып, Магна Грециядағы Туриум (кейін Турий) қаласын жоспарлады, көшелер тік бұрышпен қиылысты. Оның принциптері кейіннен Галикарнас, Александрия және Антиохия сияқты көптеген маңызды қалаларда қолданылды. Страбон Пирейдің сәулетшісін б.з.д. 408 жылы Родостың жаңа қаласын жоспарлаумен байланыстырды; алайда, Гипподам б.з.д. 479 жылы Милеттің қайта құрылысына қатысқандықтан, бұл жоба орындалған кезде ол өте қарт болған болар еді. Оған жатқызылатын қала жоспарлары кең, түзу көшелерден тұрады, олар бір-бірін тік бұрышпен қиып өтеді. Милетте Гипподамның жоспарының прототипін табуға болады. Оның жоспарындағы ең әсерлі нәрсе – оның макродеңгейдегі қалалық болжамы/есебі бойынша құрылыс жүргізілмеген, бірақ уақыт өте келе қала мен қоғамның орталығына айналған "Агораға" айналған кең орталық аймақ.

Жазбалар

Пирей қаласын жоспарлау жөніндегі зерттеу (б.з.д. 451 ж.), Гипподамның еңбегі саналады, сол дәуірдің жоспарлау стандарттарын қалыптастырды және классикалық дәуірдің көптеген қалаларында қолданылды. Осы зерттеуге сәйкес, 2 қабатты үйлердің шағын топтары салынған, шамамен 2400 м² көлемдегі блоктар құрылды. Үйлер қабырғалармен бөлініп, қатарластырылып салынды, ал басты жақтары оңтүстікке қаратылды. Осы зерттеуде сондай-ақ, су тасымалдау инфрақұрылымын жасау үшін көпмүшелік формулалар қолданылған.

Философия

Патенттік құқық туралы алғашқы түсініктер Гипподамнан бастау алды. Гипподам қоғам үшін пайдалы нәрселер жасайтын адамдарды марапаттау керек деп ұсынды. Аристотель Гипподамның практикалық пайдаланушылық көзқарасын сынап, жақсылық жасағаны үшін жеке тұлғаларды марапаттаудың тудыратын кернеуді атап өтті; яғни, егер адамдар жақсылық жасағаны үшін марапат алса, мемлекеттің игілігінен гөрі марапат үшін жақсылық жасайды. Жеке марапаттардың тартымдылығынан мемлекет зиян көруі мүмкін, себебі жеке адамдар мемлекетті әлсірететін идеялар ұсына алады. Аристотель жеке марапаттар мен қоғамдық игіліктер арасындағы туа біткен кернеуді, жеке және қоғамдық мүдделер арасындағы ықтимал қақтығысты болжады. Аристотельдің Гипподамды сынаған ең басты сөзі – «қала үшін пайдалы нәрсені ашқан» адамдарды марапаттау, көріне қызықты болғанымен, қауіпті. Себебі, инновация өнер мен ғылым үшін үлкен пайда әкелсе де, «өнердегі өзгеріс заңдағы өзгеріс сияқты емес; заңның құрметке ие болуы тек қана әдет-ғұрыпқа байланысты, ал ол бірден қалыптаспайды. Сондықтан, қолданыстағы заңдарды жаңа және басқаша заңдармен алмастыру заңның күшін әлсіретеді». Гипподам саясатқа қатыспаған сияқты, бірақ оған жатқызылатын бірнеше жазбалар мемлекеттік мәселелерге қатысты, соның ішінде Περί Πολιτείας (Мемлекет туралы), Περί Ευδαιμονίας (Бақыт туралы), Πυθαγορίζουσαι Θεωρίαι (Пифагор теоремалары).