Эквадордың Амазониясындағы Хуаорани тайпасы: тілі, географиясы, тарихы. "Аука" атауының мағынасы және 4000-ға жуық тұрғыны бар ежелгі халық туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Эквадордағы жергілікті халықтар
Indigenous people in Ecuador
Хуаорани, Ваорани немесе Ваодани, сондай-ақ Ваос деп те аталатын халық – Эквадордың Амазонка аймағынан (Напо, Орельяна және Пастаса провинциялары) шыққан жергілікті халық. Олар Эквадордың басқа этникалық топтарынан ерекшеленеді. "Аука" деген баламалы атау – көршілес кечуа тайпалары қолданатын және испан тілінде сөйлейтіндер де жиі қолданатын қарапайым есім. "Аука" (кечуа тілінде "awqa") – "жабайы" дегенді білдіреді. Олардың саны шамамен 4000 адамды құрайды және хуаорани тілінде сөйлейді, бұл тіл басқа тілдермен байланысы жоқ, жеке тілдік топқа жатады. Олардың атамекені Курарай және Напо өзендері арасында, Эль-Кокадан оңтүстікке қарай 80 шақырым жерде орналасқан. Бұл жерлердің ені шамамен 190 шақырым, ал солтүстіктен оңтүстікке дейінгі арақашықтығы 120-160 шақырымды құрайды. Мұнай барлау және заңсыз ағаш кесу іс-әрекеттері осы жерлерге қауіп төндіруде. Бұрын хуаорани тайпасы қару-жарақ көмегімен өз мәдениетін және жерлерін басқа тайпалардан да, қоныс аударушылардан да қорғай білген. Соңғы 40 жылда олар аң аулау және жинаушылықтан тұрақты орманды қоныстарда өмір сүруге көшті. Тагаэри, Хуинатаре, Онаменане және Тароменане тайпаларының екі тобы сыртқы әлеммен байланыстан толығымен бас тартып, одан әрі оқшауланған аймақтарға көшіп барады.
The Huaorani, Waorani, or Waodani, also known as the Waos, are an Indigenous people from the Amazonian Region of Ecuador (Napo, Orellana, and Pastaza Provinces) who have marked differences from other ethnic groups from Ecuador. The alternate name Auca is a pejorative exonym used by the neighboring Quechua natives, and commonly adopted by Spanish speakers as well. Auca (awqa in Quechua) means 'savage'. They comprise almost 4,000 inhabitants and speak the Huaorani language, a linguistic isolate that is not known to be related to any other language. Their ancestral lands are located between the Curaray and Napo rivers, about 50 miles (80 km) south of El Coca. These homelands—approximately 120 miles (190 km) wide and 75 to 100 miles (120 to 160 km) from north to south—are threatened by oil exploration and illegal logging practices. In the past, Huaorani were able to protect their culture and lands from both indigenous enemies and settlers by force of arms. In the last 40 years, they have shifted from a hunting and gathering society to living mostly in permanent forest settlements. As many as five communities—the Tagaeri, the Huiñatare, the Oñamenane, and two groups of the Taromenane—have rejected all contact with the outside world and continue to move into more isolated areas.
Этимология
Уаодани (Вао "адам" деген сөздің көпше түрі) сөзі уао тириро тілінде "адамдар" немесе "еркектер" дегенді білдіреді. 20-шы ғасырдың ортасына дейін бұл атау тек сөйлеушінің туыстарына қатысты қолданылды. Этностық топтың өзге мүшелері Ваодони деп аталды, ал топтан тыс адамдарды Cowodi деп, жеңілтектеп атады. Бұл құрылым көптеген халықтардағы "өзімнің топ" / "сыртқы топ" атауларының қағидасын қайталайды. Бұл 19-шы және 20-шы ғасырдың басындағы резеңке өндірісінің және мұнай барлаудың кезеңінде сыртқы адамдармен болған ауыр қақтығыстардың салдарынан туындаған. Ваодани (немесе Ваорани) атауы – ағылшын тіліндегі миссионер-тіл білімі мамандары жасаған транслитерация. Испан тілінде сөйлейтіндердің фонетикалық эквиваленті – Хуаорани (испан тілінде w әрпінің болмауынан туындаған). Wao Tededo тілінде ағылшын және испан тілдеріндегі d, r және n әріптері аллофондар болып табылады.
The word Waodani (plural of Wao 'person') means 'humans' or 'men' in Wao Tiriro. Before the mid 20th century, it included only those kin associated with the speaker. Others in the ethnic group were called Waodoni, while outsiders were and are known by the derogatory term Cowodi. This structure duplicates the in group/out group naming conventions used by many peoples. It reflects a period of traumatic conflict with outsiders during the 19th and early 20th century rubber boom / oil exploration. The name Waodani (or the alternative English spelling Waorani) represents a transliteration by English speaking missionary linguists. The phonetic equivalent used by Spanish speakers is Huaorani (reflecting the absence of w in Spanish spelling). The sounds represented by the English and Spanish letters d, r and n are allophones in Wao Tededo.
Өркениеттер тобы
Ваорани тайпалары Тонампаре, Квенахуено, Тихуено, Кихуаро, Дамуинтаро, Запино, Тигино, Хуамуно, Дайуно, Кьюхеруно, Гарзакоча (Ясуни өзені), Кемпери (Кононако өзені), Мима, Карухуе (Кононако өзені) және Тагаериге бөлінеді.
The Waorani are subdivided into the Toñampare, Quenahueno, Tihueno, Quihuaro, Damuintaro, Zapino, Tigüino, Huamuno, Dayuno, Quehueruno, Garzacocha (río Yasuní), Quemperi (río Cononaco) Mima, Caruhue (río Cononaco) and Tagaeri.
Скот Уоллес айтып берген алғашқы кездесу
Журналист Скотт Уоллестің мәліметінше, 1950 жылдары Эквадордағы американдық миссионерлер хуаорани тайпасымен әуеден сыйлықтар жіберіп байланысуға әрекеттенген. Олар кішкентай ұшақпен қондырып, тайпамен байланыс жасауға тырысқанда, алты хуаорани тайпа мүшесі оларды найзамен өлтірді.
According to journalist Scott Wallace, American missionaries in Ecuador attempted to contact the Huaorani in the 1950s with airdropped gifts. When they attempted to land a small airplane and contact the tribe, six Huaorani tribesmen killed them with spears.
Әлемге көзқарас
Дәстүрлі анимистік Ваодани дүниетанымында физикалық және рухани әлемдер арасында ешқандай айырмашылық жоқ, ал рухтар бүкіл әлемде кездеседі. Ваоданилер бұрын бүкіл әлемді орман деп есептеген (және екеуіне де бірдей сөзді, ömë қолданған). Ориенте жаңбырлы ормансы олардың физикалық және мәдени өмір сүруінің ең маңызды негізі болып табылады. Олар үшін орман – үй, ал сыртқы әлем қауіпті деп саналады. Бір Ваодани айтқандай, "Өзендер мен ағаштар – біздің өміріміз". Орман әр Ваодани өміріне және олардың әлем туралы түсініктеріне толыққанды енген. Олар оның географиясы мен экологиясын өте жақсы біледі. Аң аулау Ваодани диетасының маңызды бөлігін құрайды және мәдени мағынаға ие. Аң аулауға немесе балық аулауға шығар алдында, қауымның шаманы оның сәтті болуын қамтамасыз ету үшін бір күн бойы дұға етеді. Дәстүр бойынша ауланатын жануарлар маймылдар, құстар және жабайы пекарилермен шектелген. Құрлықтағы жыртқыштар мен жыртқыш құстар ауланбайды. Дәстүр бойынша аң аулау және тамақтануға қатысты көптеген тыйымдар болған. Олар бұғының көзі адамның көзіне ұқсас болғандықтан бұғы етін жеуден бас тартқан. Аң аулау (тіпті рұқсат етілген жануарларды аулау) қуаныш сыйлайтын болса да, оның этикалық жауапкершілігі бар: "Гуарани [Ваодани] тірі қалу үшін жануарларды өлтіруі керек, бірақ өлген жануарлардың рухтары тірі қалады және оларды тыныштандыру керек, әйтпесе олар ашуланып зиян келтіруі мүмкін". Аң аулаудың зиянын азайту үшін шаман, үрлемелі садақтарда қолданылатын уды, курарені дайындау арқылы құрмет көрсеткен. Мұндай садақпен аң аулау өлтіру емес, ағаштардан өнім жинау сияқты нәрсе саналады. Өсімдіктер, әсіресе ағаштар, Ваодани үшін маңыздылығын сақтайды. Олардың ботаникалық білімдері өте кең, материалдардан бастап уларға, галлюциногендерге және дәрі-дәрмектерге дейін қамтиды. Олар өсімдіктерді өз тәжірибелерімен, әсіресе өсумен байланыстырады. Ағаштардың арасында кейбір түрлері жақсы көріледі. Жапырақтары ерекше түсті, өсіп-жетіліп алыптарға айналған кезде керемет өзгеріске ұшырайтын шатыршалы ағаштар "өздерінің жалғыздығы үшін де, басқа өсімдіктермен тығыз байланыста болуы үшін де құрметтеледі". Басқа да маңызды ағаштарға персика пальмасы (жасақ пен мылтық жасауға, сондай-ақ жеміс алуға пайдаланылады) және салтанатты мақсаттарда қолданылатын тез өсетін балса ағашы жатады. Персика пальмалары бұрынғы қоныстармен және онда тұрған ата-бабалармен байланысты. Шамандық этномедицина аяуаска сусыны мен жаңадан анықталған саңырауқұлақты (Dictyonema huaorani) қолданады, оның құрамында Psilocybe тұқымдасына ұқсас зат бар. Көптеген халықтар сияқты, Ваолар да өзінің тобын (Ваодани – туысқандар), басқаларын (Ваодони – олардың мәдениетіндегі туыс емес адамдар) және Ководи арасындағы айырмашылықты сақтайды. Ваодани терминін бүкіл мәдениетті атау үшін қолдану соңғы елу жылда этногенез процесінде пайда болды. Бұл ONHAE радиостансасы мен футбол лигасының құрылуымен жеделдетілді. Ваоданидің уақытқа қатысты түсінігі көбінесе қазіргі уақытқа бағытталған, өткенге немесе болашаққа қатысты міндеттемелер аз. Олардың болашақ уақытқа арналған бір сөзі – баан, ол "ертең" дегенді де білдіреді.
In traditional animist Waodani worldview, there is no distinction between the physical and spiritual worlds, and spirits are present throughout the world. The Waodani once believed that the entire world was a forest (and used the same word, ömë, for both). The Oriente's rain forest remains the essential basis of their physical and cultural survival. For them, the forest is home, while the outside world is considered unsafe. In short, as one Waodani put it, "The rivers and trees are our life." In all its specificities, the forest is woven into each Waodani life and conceptions of the world. They have remarkably detailed knowledge of its geography and ecology. Hunting supplies a major part of the Waodani diet and is of cultural significance. Before a hunting or fishing party ensues, the community shaman will often pray for a day to ensure its success. Traditionally the creatures hunted were limited to monkeys, birds, and wild peccaries. Neither land based predators nor birds of prey are hunted. Traditionally there was an extensive collection of hunting and eating taboos. They refused to eat deer, on the grounds that deer eyes look similar to human eyes. While a joyful activity, hunting (even permitted animals) has ethical ramifications: "The Guarani [Waodani] must kill animals to live, but they believed dead animal spirits live on and must be placated or else do harm in angry retribution." To counterbalance the offense of hunting, a shaman demonstrated respect through the ritual preparation of the poison, curare, used in blow darts. Hunting with such darts is not considered killing, but retrieving, essentially a kind of harvesting from the trees. Plants, especially trees, continue to hold an important interest for the Waodani. Their store of botanical knowledge is extensive, ranging from knowledge of materials to poisons to hallucinogens to medicines. They also relate plants to their own experiences, particularly that of growing. Among trees, certain kinds are auspicious. Canopy trees, with their distinctly colored young leaves and striking transformation as they mature to towering giants, are "admired for their solitary character as well as for their profuse entanglement" with other plants. Other significant trees are the pioneer species of the peach palm (used for making spears and blowguns, as well as for fruit), and fast growing balsa wood, used for ceremonial purposes. Peach palm trees are associated with past settlements and the ancestors who live there. Shamanic ethnomedicine uses the ayahuasca beverage and a newly identified mushroom (Dictyonema huaorani) with the analogous substance of Psilocybe genus. As with many peoples, the Waos maintain a strong in group/out group distinction, between Waodani (people who are kin), Waodoni (others in their culture who are unrelated) and Cowodi. The use of Waodani as a term for their entire culture emerged in the last fifty years in a process of ethnogenesis. This was accelerated by the creation of ONHAE, a radio service, and a soccer league. The Waodani notion of time is particularly oriented to the present, with few obligations extending backwards or forwards in time. Their one word for future times, baane, also means 'tomorrow'.
Қарулар
Негізгі аңшылық қаруы – үрлеме қару. Мұндай қарулар әдетте 3-4 метрге дейін ұзын болады. Оқтары құрире уымен жабылады, ол соққан жануардың бұлшық еттерін парализдеп, тыныс алуын қиындатады. Капок мақтасынан жасалған жіптер оқтың немесе жебенің ұшына оралып, ауа өткізбейтін тығыздама жасау үшін қолданылады. 20 ғасырда батыстық технологиялардың енгізілуімен көптеген Ваоданилер аң аулау үшін мылтық қолдана бастады.
The main hunting weapon is the blowgun. These weapons are typically from 3 to 4 meters long. The arrows used are dipped in curare poison, which paralyzes the muscles of the animal with which it is hit, so that it cannot breathe. Kapok fluff is used to create an air tight seal, by twisting the fibers around the end of the dart or arrow. With the introduction of Western technology in the 20th century, many Waodani now use rifles for hunting.
Жер құқығы
1990 жылы ваорани тайпасы ваорани этностық қорығына құқықтар алды. Ясуни ұлттық паркінің қорғалатын статусы, ваорани қорығымен келісетін жерлерде, қоршаған ортаны қорғауға белгілі бір көмектеседі.
In 1990, the Waorani won the rights to the Waorani Ethnic Reserve The protected status of Yasuní National Park, which overlaps with the Waorani reserve, provides some measure of environmental protection.