Кіріспе
Куба валютасы
Кубалық песо (испан тілінде peso cubano, ISO 4217 коды: CUP) – Кубаның ресми валютасы. Кубалық песо 16-19 ғасырларда испандық америкалық күміс доллармен, ал 1881-1959 жылдар аралығында АҚШ долларымен тең құнмен қолданылған. Кастро үкіметі социалистік жоспарлы экономиканы енгізіп, песоны совет рубліне бекітті. 1991 жылы Кеңес Одағының құлауы Куба үшін қиын экономикалық бейімделулердің ерекше кезеңіне әкелді. 1994 жылдан 2020 жылға дейін кубалық песо кубалық айналымдық песосымен (ISO 4217 коды "CUC"; CUP-қа қарама-қарсы, көбінесе "кук" деп аталады, ал CUP көбінесе "куп" деп айтылады) бірге айналымда болды. Ол АҚШ долларына айырбасталатын және оған бекітілген, сондай-ақ жалпыға қолжетімді болды, 1 АҚШ доллары = 1 CUC = 25 CUP бағамымен. Дегенмен, социалистік жоспарлы экономиканың мемлекеттік кәсіпорындары CUP-ты CUC және АҚШ долларына ресми, субсидияланған бағаммен – 1 АҚШ доллары = 1 CUC = 1 CUP – белгіленген лимиттер шегінде айырбастау құқығына ие болды. 2021 жылдың 1 қаңтарынан бастап Куба валюталық біріктірудің «Күндізгі нөл» деп аталатын кезеңін іске қосты, ол кубалық айналымдық песоны және мемлекеттік кәсіпорындар үшін 1 CUP/USD бағамын жойды. Осыдан кейін кубалық песо Кубадағы жалғыз заңды төлем құралы болды, CUC 24 CUP/CUC бағамымен айырбасталды, ал мемлекеттік және жеке операциялар үшін 24 CUP/USD бірыңғай ресми айырбас бағамы қолданыла бастады. Алайда, қатты валютаға деген сұраныс осы айырбас бағамдарын бейресми нарықта қолжетімсіз етті.
1994 жылға дейін
1857 жылға дейін Кубада испан және испан отарлық реалдары айналымда болды. 1857 жылдан бастап Кубада қолдану үшін арнайы банкноттар шығарыла бастады. Бұл банкноттар песомен бағаланды, әр песо 8 реалға тең болды. 1869 жылдан бастап центаво есептелген ондық банкноттар да шығарылды, 1 песо 100 центавоға тең болатын. 1881 жылы песоның бағамы АҚШ долларымен бірдей деңгейде бекітілді. Ақша 1915 жылға дейін тек қағаз түрінде ғана шығарылды, содан кейін алғашқы монеталар айналымға енгізілді. 1960 жылы АҚШ Кубаға эмбарго салғаннан және қант квотасын тоқтатқаннан кейін песо құны төмендеді. Фидель Кастро Кубаға социалистік жоспарлы экономиканы енгізді, Кеңес Одағы оның жаңа экономикалық серіктесі болды, ал Куба песосы кеңес рубліне байланысты болды (1961 жылға дейін 1 CUP = 1 АҚШ доллары = 4 ескі рубль, ал кейін 1 CUP = 1 АҚШ доллары = 0,90 SUR немесе жаңа рубль). Социалистік жоспарлы экономика кезінде шетел валютасы үкіметтің монополиясында болды және оны жалпы халық Куба песоларын қолданып сатып ала алмады. Сондықтан 1981 жылдан 1989 жылға дейін шетел валютасы Instituto Nacional de Turismo (INTUR) монеталарымен, ал 1985 жылдан бастап Banco Nacional de Cuba валюталық сертификаттарымен айырбасталды. Бұл монеталар немесе сертификаттар туристерге ұлттық валютада сатып алу мүмкін болмаған сәнді тауарларды сатып алуға қолданылды.
CUP және CUC, 1994-2020 жылдар
1991 жылы Кеңес Одағының ыдырауы экономикалық түзетулердің қиын кезеңіне алып келді, ол Кубаның бұрынғы серігінен оңай алуға болатын мұнай және басқа да импорттық тауарларды төлеу үшін шетелдік валюта табуды қажет етті. 1993 жылы АҚШ доллары экономикаға қажетті шетелдік валютаны тарту үшін заңды төлем құралы ретінде танылды, ал Куба песосының құны еркін нарықтағы айырбас бағамы 125 CUP/USD дейін төмендегенімен айтарлықтай төмендеді. 1994 жылы Куба айырбасталатын песосы (CUC) АҚШ долларымен тең бағаланған және оның қатар айналымына енгізілді. Экономикалық сенімнің жартылай қалпына келуі Куба песосын CUC немесе USD-ге шаққанда 23-25 CUP деңгейінде тұрақтандырды, бұл 1 АҚШ доллары = 1 CUC = 25 CUP айырбас бағамын бекітуге әкелді, ол 2004-2005 жылдары және кейін 2011-2020 жылдары Cadecas (Casas de Cambio немесе Bureau de Change; 2005-2011 жылдары 1,08 USD/CUC бағамы қолданылды) арқылы халыққа қолжетімді болды. 2004 жылы CUC АҚШ долларын заңды төлем құралы ретінде ығыстырды. Куба экономикасы "екі жолмен" дамыды, азаматтардың көпшілігі тек CUP-ты тауып, рациондық дүкендерден субсидияланған тауарларға тәуелді болды, ал азаматтардың аз бөлігі туристерге қызмет көрсету арқылы CUC және шетелдік валютада әлдеқайда жоғары жалақы алды. Дүкендер мен қызметтер де "екі жолмен" жұмыс істеді, рациондық тауарлар CUP-та, импортталған немесе қажетсіз тауарлар CUC-та сатылды, ал шетелдік туристерге арналған орындар кубалықтар CUP-та төлейтін бағадан әлдеқайда жоғары CUC бағасын ұсынды. АҚШ долларының 1, 10 немесе 25 CUP-қа теңестірілуі айтарлықтай арбитраж мүмкіндіктерін жасады және заңсыз табыс табу үшін жүйені пайдалануға ынталандырды. Көп жолды айырбас бағамы мен нарық, сондай-ақ одан туындаған теңсіздіктер мен пайда табуға ұмтылыс үкімет бюрократтары мен наразы халық үшін ұзақ уақыт бойы ашу-ызаның себебі болды. 2013 жылдың қазан айында үкімет көптеген айырбас бағамы жүйесін жою және CUC-ті кезең-кезеңмен тоқтату ниетін жариялады. Толық дайындықтар мен жаңа ережелер енгізіліп жатқанда көптеген кәсіпорындар CUC және CUP-ты 1 CUC = 25 CUP бағамымен қабылдауға кірісті, сондай-ақ 200, 500 және 1000 CUP номиналындағы жоғары құнды банкноттар айналымға енгізілді. Алайда, мемлекеттік компанияларға қаржылық салдарынан қауіптенгендіктен, ақшалай біріктірудің "күндізгі нүсінші күнін" жүзеге асыру бірнеше жылға кейінге шегерілді, COVID-19 пандемиясы кезінде туристердің болмауынан 2020 жылы шетелдік валюта резервтерінің азайғандығы мемлекетке субсидияланған долларлар мен тауарларды сатуды мүмкін етпеді.
Ақшалық біріктіру, 2021
2020 жылдың 10 желтоқсанында ақша бірлігіне көшудің "Нульдік күні" 2021 жылдың 1 қаңтарында болады деп хабарланды. Осыған сәйкес, мемлекеттік компаниялар мен жеке тұлғалар үшін 24 CUP/USD бір ресми айырбас бағамы қолданылады, ал Кубаның конвертирленетін песосы 2021 жылдың соңына дейін 24 CUP/CUC бағамымен алынып, қолданыстан шығарылады. Бұл, техникалық тұрғыдан, үкіметтік және мемлекеттік есептерде қолданылатын ресми 1 CUP/USD бағамынан девальвация ретінде сипатталғанымен, халық үшін мемлекеттік кәсіпорындар жеке секторда бұрыннан бар 24 CUP/USD шындығына жетіп алды деп қабылданады.
Инфляция
2021 жылы жеке тұлғалар мен кәсіпорындар үшін 24 CUP/USD ресми бағамымен CUP-ты шетел валютасына айырбастау қиын немесе толығымен мүмкін болмай қалды. Шетел валютаға деген сұраныс валюта саудасының көлеңкелі нарығын дамытты, нәтижесінде 2022 жылдың қаңтарына қарай 1 АҚШ доллары шамамен 100 CUP-қа бағаланды. Бір АҚШ долларының құны алғаш рет 2022 жылдың қазан айында 200 CUP-қа, ал 2024 жылдың ақпан айында 300 CUP-қа жетті.
1959 жылға дейін
1897 және 1898 жылдары тәуелсіздік үшін күрескен күштер песо монеталарын шығарды. 1915 жылы мыс-никель 1, 2 және 5 центаво, күміс 10, 20 және 40 центаво және 1 песо, ал алтын 1, 2, 4, 5, 10 және 20 песо монеталары қолданысқа енгізілді. Бұл монеталарды Чарльз Э. Барбер жасаған, ол сонымен қатар АҚШ үшін Барбердің ондық, шилінгтік, жарты долларлық монеталарын да жасаған. Монеталар Филадельфиядағы АҚШ монета соғу орталығында соғылды. Алтын монеталар мен 2 центаво 1916 жылдан кейін шығарылмады, ал үлкен жұлдызды дизайнмен жасалған 1 песо монетасы 1934 жылы шығарылуын тоқтатты. 1934 жылдан 1939 жылға дейін жұлдыздың астында Куба Республикасын бейнелейтін әйел суреті бар жаңа күміс песо ("ABC песо") шығарылды. Соңында, 1953 жылы Жозе Мартидің туғанына 100 жыл толуына арналған ескерткіш песо (сондай-ақ 50, 25 және 1 центаво номиналымен) соғылды. 1 және 5 центаво мыс монеталары 1943 жылы, ал мыс-никель құрамында 1915 жылдан 1958 жылға дейін шығарылды. 1915 жылдан бастап 2, 5, 10, 20 және 40 центаво монеталары мерзімімен соғылды. Соңғы 10, 20 және 40 центаво монеталары 1952 жылы шығарылды; бұл республиканың 50 жылдығын тойлауға арналған ескерткіш монеталар болды. Жоғарыда айтылғандай, 1953 жылы 25 және 50 центаво күміс ескерткіш монеталары да шығарылды. Бұл айналымға шығарылған соңғы күміс монеталар еді. АҚШ-та соңғы соғылған монета 1961 жылғы 5 центаво монетасы болды.
1959 жылдан кейін
1962 жылы купро-никель 20 және 40 цент, содан кейін 1963 жылы алюминий 1 және 5 цент енгізілді. 1969 жылы алюминий 20 цент, содан кейін алюминий 2 цент және мыс 1 песо 1983 жылы енгізілді. 1990 жылы 3 песодан тұратын мыс-никель монеталар шығарылды, 1992 жылы 1 песодан тұратын мыспен қапталған болаттан жасалған монеталар және 3 песодан тұратын никельмен қапталған болаттан жасалған монеталар шығарылды. 40 цент монетасы 2004 жылдың шілдесінде айналыстан шығарылды және енді төлем ретінде қабылданбайды. 2017 жылы Кубаның Орталық банкі 5 песолық екі металлдан жасалған монетаны енгізді (айырмашылығы – номиналы мен құрамы (купро-никель сақинасы және мыс орталық бөлігі бар)). Қазіргі уақытта айналымда 5 және 20 цент, 1, 3 және 5 песо монеталары бар; 1 және 2 цент монеталары сирек кездеседі (өте төмен құнына байланысты), бірақ олар әлі де қолданыста. Кубалық песо монеталары: Сурет Құндылығы Техникалық параметрлері Бірінші соғылған күні Диаметрі Қалыңдығы Массасы Құрамы Шеті Алдыңғы жағы Артқы жағы 1 цент 16.76 мм 1.4 мм 0.75 г Алюминий (97.15% алюминий, 2.5% магний, 0.35% марганец) Тегіс Кубаның елтаңбасы, «REPUBLICA DE CUBA» деген жазу, «UN CENTAVO» номиналы «PATRIA Y LIBERTAD» (Отан және бостандық) немесе «PATRIA O MUERTE» (Отан немесе өлім), бес қабырғалы жұлдыздың ішіндегі «I» рим саны, 1963 жылғы шығарылған күні 2 цент 19.31 мм 1.7 мм 1 г Алюминий (97.15% алюминий, 2.5% магний, 0.35% марганец) Тегіс Кубаның елтаңбасы, «REPUBLICA DE CUBA» деген жазу, «DOS CENTAVOS» номиналы «PATRIA O MUERTE» (Отан немесе өлім), бес қабырғалы жұлдыздың ішіндегі «II» рим саны, 1983 жылғы шығарылған күні 5 цент 21.21 мм 1.81 мм 1.5 г Алюминий (97.15% алюминий, 2.5% магний, 0.35% марганец) Тегіс Кубаның елтаңбасы, «REPUBLICA DE CUBA» деген жазу, «CINCO CENTAVOS» номиналы «PATRIA Y LIBERTAD» (Отан және бостандық) немесе «PATRIA O MUERTE» (Отан немесе өлім), бес қабырғалы жұлдыздың ішіндегі «V» рим саны, 1963 жылғы шығарылған күні 20 цент 24 мм 2.15 мм 2 г Алюминий (97.15% алюминий, 2.5% магний, 0.35% марганец) Тегіс Кубаның елтаңбасы, «REPUBLICA DE CUBA» деген жазу, «VEINTE CENTAVOS» номиналы «PATRIA O MUERTE» (Отан немесе өлім), бес қабырғалы жұлдыздың ішіндегі «XX» рим саны, 1969 жылғы шығарылған күні 1 песо 24.5 мм 1.9 мм 5.52 г Мыспен қапталған болат Тілімделген жиек Кубаның елтаңбасы, «REPUBLICA DE CUBA» деген жазу, 1992 жылғы шығарылған күні «PATRIA O MUERTE» (Отан немесе өлім), Хосе Мартидің суреті 3 песо 26.5 мм 9 г Мыс-никель Тілімделген жиек Кубаның елтаңбасы, «REPUBLICA DE CUBA» деген жазу, «TRES PESOS» номиналы «PATRIA O MUERTE» (Отан немесе өлім), Че Гевараның суреті 1992 5 песо 25.3 мм 2.27 мм 7.5 г Мыспен қапталған болат орталық бөлігі, мыс-никельмен қапталған болат сақинасы Тілімделген жиек Кубаның елтаңбасы, «REPUBLICA DE CUBA» деген жазу, «CINCO PESOS» номиналы «PATRIA O MUERTE» (Отан немесе өлім), Антонио Масеоның суреті 2016
INTUR монеталары, 1981-1989 жылдар
1988 және 1989 жылдар аралығында Ұлттық туризм институты (Instituto Nacional de Turismo, "INTUR") туристер пайдалануы үшін "Қонақтар монетасын" шығарды. 1981 жылы 5, 10, 25 және 50 цент және 1 песо мыс-никельден жасалған монеталар енгізілді, ал 1988 жылы 1, 5, 10, 25 және 50 центтік алюминий монеталар енгізілді. INTUR монеталары 2001 жылдың 15 қазанында қолданыстан шығарылды және айырбасталатын песомен (CUC) алмастырылды.
CUC монеталары, 1994-2020 жылдар
Конвертибельді песо да 100 центавоға бөлінді. 1994 жылы 5, 10, 25 және 50 центаво, сондай-ақ 1 песо монеталары никельмен қапталған болаттан жасалды. 1999 жылы сирек кездесетін екі металлдан жасалған 5 песо монетасы, ал 2000 жылы 1 центаво монетасы енгізілді. Бұл CUC монеталары CUP монеталарымен қатар айналыста болды, және екі типті монета да түстерімен (CUC үшін көбінесе никельмен қапталған болат, CUP үшін алюминий немесе мыс) және барлық CUC монеталарының сыртқы дөңгелек жиегінде көрінетін сегізбұрышты пішінмен ажыратылды.
1959 жылға дейін
Испания әкімшілігінің басқаруымен Banco Español de la Habana 1857 жылы Кубаның 50, 100, 300, 500 және 1000 долларлық банкноталар шығарылымын енгізді. 25 песолық банкнота 1867 жылы, ал 5 және 10 песолық банкноталар 1869 жылы енгізілді. Он жылдық соғыс кезінде Куба Республикасының атынан 50 цент, 1, 5, 10, 50, 500 және 1000 песо номиналында 1869 жылы шығарылған банкноттар шығарылды. 1872 жылы 5, 10, 25 және 50 цент, 1 және 3 песолық банкноттарды Banco Español de la Habana енгізді. 1891 жылы қазынашылық 5, 10, 20, 50, 100 және 200 песолық банкноттарды шығарды. 1896 жылы банк атауы Banco Español de la Isla de Cuba болып өзгертілді және ол 5 және 50 цент, 1, 5, 10, 50, 100, 500 және 1000 песо номиналында банкноттар шығарды, содан кейін 1897 жылы 10 және 20 цент банкноттары шығарылды. 1905 жылы Кубаның Ұлттық банкі (Banco Nacional de Cuba) 1, 2, 5 және 50 песолық банкноттарды шығарды. Алайда 1905 жылғы банкноттар шығарылмады (көзі: Pick's catalog). 1934 жылы үкімет 1, 5, 10, 20 және 50 песо номиналында күміс сертификаттарды (certificados de plata) енгізді, содан кейін 1936 жылы 100 песо, ал 1944 жылы 500 және 1000 песо номиналындағы сертификаттар шығарылды.
Күміс сертификаттар
1933 жылдың екінші жартысында Куба күміс сертификаттарды (Certificado De Plata) шығару мақсатында бірнеше заң қабылдады. Кубаның күміс сертификаттары 1934 жылдан 1949 жылға дейін АҚШ Қаржы министрлігінің гравировка және баспа бюросымен жобаланып, қалыпталып, басылды және 1935 жылдан 1950 жылдардың басына дейін Кубада қолданысқа енгізілді. Ақшаның сегіз сериясы 1934, 1936, 1936A, 1938, 1943, 1945, 1948 және 1949 жылдарымен даталанды және бір песодан 100 песоға дейін номиналда болды. Куба өкілі Вашингтонда болып, жобаларды келісу және бекіту үшін қатысты.
Banco Nacional de Cuba (Кубаның Ұлттық банкі)
1949 жылы Куба Ұлттық банкі қағаз ақша шығаруды қайта бастады, сол жылы 1, 5, 10 және 20 песо номиналындағы банкноттар, ал 1950 жылы 50, 100, 500, 1000 және 10 000 песо номиналындағы банкноттар енгізілді. 100 песодан аспайтын номиналдар қолданыстан шығарылды. Социалистік жоспарлы экономика енгізілгеннен кейін, Ұлттық банк 1961 жылдың 7 тамызында барлық бұрынғы банкноттарды қолданудан алып тастады және оларды Чехословакияда басылған жаңа банкноттармен алмастырды: ауысу туралы 4 тамызда хабарланды, ал Куба тұрғындарына 6 және 7 тамызда шектеулі сомада ақша ауыстыруға рұқсат берілді. Үш песолық банкнота 1983 жылы пайда болды.
Banco Central de Cuba (Кубаның Орталық Банкі)
1997 жылы Banco Nacional-дың орталық банк функциялары, соның ішінде банкноттар мен монеталар шығару, жаңадан құрылған ұйымға – Кубаның Орталық банкіне берілді. Бұл Кубаның экономикалық орталығы. 1961 жылғы банкноттар 2002 жылдың 1 мамырында қолданыстан шығарылды. 2015 жылы 200, 500 және 1000 песолық банкноттар (қайта) енгізілді. Қазіргі уақытта айналыста жүрген банкноттар – 1, 3, 5, 10, 20, 50, 100, 200, 500 және 1000 песо. Бұл банкноттар сериясы 2021 жылғы ақша реформасынан кейін қолданыстағы жалғыз валюта болып табылады, онда айырбасталатын песо тоқтатылды. + Кубалық песо банкноттары (Қазіргі шығарылымдар) Құн Сыртқы бет Ішкі бет 1 песо Хосе Марти Фидель Кастро және оның жауынгерлері Гаванаға кірген сәт (8 қаңтар 1959) 3 песо Эрнесто Гевара ("Че") "Че" Гевараның қант қамысын кесуі 5 песо Антонио Масео Антонио Масео мен испан генералы А. Мартинес Кампос арасындағы келісім Мангос-де-Барагуада (1878) 10 песо Максимо Гомес "Халық соғысы" 20 песо Камило Сиенфуэгос Банан жинау және егіс жұмыстары ("Ауыл шаруашылығының дамуы") 50 песо Калисто Гарсия Иньигес Генетикалық және биотехнологиялық орталық 100 песо Карлос Мануэль де Сеспедес Империализмге қарсы трибуна "Хосе Марти", Гавана 200 песо Франк Паис Монкада казармасы, Сантьяго де Куба 500 песо Игнасио Аграммонте Конституциялық ассамблея, Гуаимаро 1000 песо Хулио Антонио Мелла Гавана университеті
Шетел валютасының сертификаттары, 1985 жыл
1985 жылы Кубаның Ұлттық банкі 1, 3, 5, 10, 20, 50 және 100 песо номиналындағы (CUP-қа баламасыз) валюталық сертификаттар шығарды. 1994 жылдан бастап олар CUC, яғни конвертируемый песоға алмастырылды.
CUC банкноттары, 1994-2020 жылдар
1994 жылдан 2020 жылға дейін Кубаның Ұлттық банкі (Banco Nacional de Cuba) және Кубаның Орталық банкі (Banco Central de Cuba) 1, 3, 5, 10, 20, 50 және 100 песо номиналындағы CUC банкноттарын шығарды. Бұл CUC банкноттары CUP банкноттарымен қатар айналымда болды, бірақ олардың құнының арақатынасы 25:1 болғанына қарамастан, CUC банкноттарында ескерткіштер, ал CUP банкноттарында портреттер бейнеленгендіктен оларды бір-бірінен ажырату оңай болды.
Валюталық бағамдар
Коммерциялық банктердің валюта бағамдары Кубаның "Банко Метрополитано" банкінің Facebook желісіндегі парақшасында жарияланады.