Кіріспе
Бристоль – Англияның оңтүстік-батысындағы, жарты миллионға жуық халқы бар қала. Ол Сомерсет және Глостершир арасында, Авон өзенінің су тасқынына ұшырайтын бөлігінде орналасқан. Бристоль сегіз ғасыр бойы елдің ең ірі және экономикалық, мәдени тұрғыдан маңызды қалаларының бірі болып келді. Бристоль аймағы тас дәуірінен бері қоныстанған, ал римдіктердің осы жерде болғандығына куәліктер бар. 10 ғасырда Брайгстоу саксон қалашығында монета соғу ошағы құрылды, ал қала нормандық дәуірде маңызға ие болды, 1373 жылы харта және округ мәртебесін алды. «Bristol» атауының түрінің өзгеруі «ow» дыбысының жергілікті жұртшылық тарапынан «ol» деп айтылуына байланысты. Орта ғасырларда Уэльс, Ирландия, Исландия, Францияның батысы, Испания және Португалиямен теңіз арқылы байланыс жүн, балық, шарап және астық саудасының үдеуіне ықпал етті. 1542 жылы Бристоль қала мәртебесін алды және Атлант мұхиты арқылы сауда дамыды. Англия азамат соғысы кезінде қала роялист әскерлерімен басылып алынып, кейін парламент үшін қайтадан жаулап алынды. 17-18 ғасырларда Атлант мұхиты арқылы құл саудасы және өнеркәсіптік революция одан әрі гүлденуге мүмкіндік берді. Бристольдің депутаты Эдмунд Берк Америка революциясын және еркін сауданы қолдады. Мэри Карпентер және Ханна Мор сияқты белгілі реформаторлар құл саудасына қарсы күресті. 18-19 ғасырлардың соңында жүзулі порт салынып, кеме жасаудағы жетістіктер, сондай-ақ шыны, қағаз, сабын және химия өнеркәсібінің дамуымен өнеркәсіптік өндіріс одан әрі кеңейді. Бұған И.К. Брунельдің Ұлы Батыс темір жолының Бристольде аяқталуы да көмектесті. 20 ғасырдың басында Бристоль ұшақтар жасау саласында жетекшілік етті, ал 21 ғасырдың басында қала маңызды қаржы орталығы мен жоғары технологиялық хабқа айналды.
Bristol is a city with a population of nearly half a million people in south west England, situated between Somerset and Gloucestershire on the tidal River Avon. It has been among the country's largest and most economically and culturally important cities for eight centuries. The Bristol area has been settled since the Stone Age and there is evidence of Roman occupation. A mint was established in the Saxon burgh of Brycgstow by the 10th century and the town rose to prominence in the Norman era, gaining a charter and county status in 1373. The change in the form of the name 'Bristol' is due to the local pronunciation of 'ow' as 'ol'. Maritime connections to Wales, Ireland, Iceland, western France, Spain and Portugal brought a steady increase in trade in wool, fish, wine and grain during the Middle Ages. Bristol became a city in 1542 and trade across the Atlantic developed. The city was captured by Royalist troops and then recaptured for Parliament during the English Civil War. During the 17th and 18th centuries the transatlantic slave trade and the Industrial Revolution brought further prosperity. Edmund Burke, MP for Bristol, supported the American Revolution and free trade. Prominent reformers such as Mary Carpenter and Hannah More campaigned against the slave trade. The late 18th and early 19th centuries saw the construction of a floating harbour, advances in shipbuilding and further industrialisation with the growth of the glass, paper, soap and chemical industries aided by the establishment of Bristol as the terminus of the Great Western Railway by I. K. Brunel. In the early 20th century, Bristol was in the forefront of aircraft manufacture and the city had become an important financial centre and high technology hub by the beginning of the 21st century.
Палеолит және темір дәуірі
Бристоль аймағында палеолит дәуірінен бері қоныстану орындарының іздері бар, Ширэмптон мен Сент-Аннс аудандарында 60 000 жылға дейін сонатын археологиялық жәдірелер табылды. Авон өзенінің жағалауларында, әсіресе Ширехемптон мен Пилл шағын аудандарында, кремнез, херт, құмтас және кварциттен жасалған тас құралдар табылған. Қаланың жанында Авон шатқалының екі жағында Ли Вудс пен Клифтон Даун, сондай-ақ Хенбериге жақын Кингсвестон жерінде темір дәуіріне жататын төбе бекіністері орналасқан. Бристоль сол кезде Добунни тайпасының территориясының бір бөлігі болған. Бристоль қаласының әртүрлі аудандарындағы қазба жұмыстарынан, оның ішінде Филвудтағы қоныстанған жерлерден темір дәуіріне тән шаруа қожалықтарының іздері табылды. Сонымен қатар, Северн сағасындағы Халлен тұзды батпақтарында маусымдық қоныстану белгілері де анықталды.
Рим дәуірі
Рим дәуірінде қазіргі Теңіз диірмендері орнында Абона деген елді мекен болған; ол Рим империясының қалалары мен арақашықтықтарын тіркеген 3-ші ғасырғы Антониндік саяхатнамасында көрсетілгендей маңызды болды және Бат қаласымен жол арқылы байланысқан. Абонада жүргізілген археологиялық қазбалар көшелер жүйесін, дүкендерді, зираттарды және кеме тоқтау орындарын тапты, бұл қаланың порт қызметін атқарғанын көрсетеді. Қазіргі Иннс-корт пен Филвуд орналасқан жердегі тағы бір елді мекен, бұрынғы Темір дәуіріндегі шаруа қожалықтарынан пайда болған болуы мүмкін. Аймақ бойынша жеке виллалар мен кішкентай елді мекендер де болды, олардың ішінде Кингс-Вестон Рим вилласы және Брислингтондағы тағы біреуі ерекше аталады.
Саксон дәуірі
VIII ғасырда Тримдегі Вестбериде монастырь негізделді және 804 жылғы жарғыда еске алынады. 946 жылы Леоф есімді заңнан тыс қалған адам Бристольден шамамен алты миль қашықтықта орналасқан Паклечерчтегі патша сарайындағы той кезінде туған төбелес салдарынан Эдмунд I-ді өлтірді. Бристоль қаласы Фром және Эйвон өзендері арасындағы төменгі төбеде XI ғасырдың басына дейін негізделген. Бұған басты дәлел ретінде шамамен 1010 жылы шығарылған Этельред монетасы келтіріледі. Қазіргі Қасқыр саябағында орналасқан Санкт-Петер шіркеуі, болмаса 8 ғасырдан бастау алған тағы бір монастырь болуы мүмкін. Domesday кезінде шіркеу үш жер теліміне ие болды, бұл қарапайым приход шіркеуі үшін үлкен мүлік еді. Брайгстоу англосаксон құл саудасының маңызды орталығы болды. Уэльсте немесе Солтүстік Англияда тұтқындалған ерлер, әйелдер және балалар Бристоль арқылы Дублинге құл ретінде сатылды. Одан Дублиннің викинг билеушілері оларды белгілі әлемге сататын. Саксондық Вурчестер епископы Вулфстан, оның діни округіне Бристоль кірді, осы саудаға қарсы үнемі уағыз айтты және ақырында патша бұл сауданы тыйым салса да, көп жылдар бойы жасырын түрде жалғасты.
Норман дәуірі
1066 жылы Англияны нормандықтар басып алғаннан кейін, қазіргі Касл-паркі орналасқан жерде мотт пен бейли салынды. Бристольді Джеффри де Монбрей, графтық епископ, Уильям Жеңімпазбен бірге келген рыцарьлардың бірі басқарды. Уильям тас қамалдар салуға бұйрық берді, сондықтан Бристоль қамалының алғашқы бөліктерін Джеффри өзінің билік кезінде салған болуы мүмкін. Жеңімпаз қайтыс болғаннан кейін (1087 ж.), Джеффри Уильям Руфусқа қарсы көтеріліске қосылды. Бристольді штаб-пәтер ретінде пайдаланып, ол Батты өртеп, Сомерсетті қиратты, содан кейін Руфусқа бағынды. Ол Нормандияға қайтып оралды және 1093 жылы Кутанс қаласында қайтыс болды. Руфус Глостер құрметін құрды, оған Бристоль де кірді, ол анасы Матильда патшайымның иеліктерінен алынған және Роберт Фитцхамонға берілді. Фитцхамон Бристоль қамалын кеңейтіп, нығайтты және 11 ғасырдың соңында Оңтүстік және Батыс Уэльстің көп бөлігін бағындырды. Оның қызы Мейбл 1114 жылы Генрих I-нің заңды емес ұлы Роберт Каенге тұрмысқа шықты. Оның құдайы әкесінің Глостершир және Уэльс иеліктерінің үлкен бөлігі болды, ал Роберт Каен шамамен 1122 жылы Глостердің бірінші графы болды. Ол Бристоль қамалын аяқтаған деп саналады. 1141 жылы Стивен тұтқындалғанда, ол қамалға қамалды, бірақ Робертті Стивеннің әскері тұтқындағанда, Матильда Стивенді Робертке айырбастауға мәжбүр болды. Оның ұлы Генрих, кейін Англияның Генрих II болған, қамалдың қауіпсіздігін сақтап, оның ағасы Роберттің қорғауында және тәрбиесінде болды. Генрих III оған көп қаржы жұмсады, батыс қақпасының алдына барбикан, қақпа мұнарасы және сәнді зал салды. Қамал 1224 жылдан бастап Элеонора, Бретаньнің әдемі қызын, өліміне дейін 1241 жылға дейін салыстырмалы түрде жайлы жағдайда қамауға алу үшін де пайдаланылды. Глостер графы 1137 жылы Сент-Джеймс бенедиктин шіркеуін құрды. 1140 жылы Роберт Фитжардинг, соғыста граф пен Матильданы адал қолдаған бай бристольдік, Сент-Огастин аббаттығын құрды. Осы қолдауы үшін ол кейін Беркли лорды болды. Аббатхана – августин канониктерінің монастыры. 1148 жылы аббат шіркеуін Эксетер, Лландафф және Сент-Асаф епископтары бағыштады, ал Фитжардингтің өмірінде аббатхана сонымен қатар бөлім үйі мен қақпа үйін салды. 1172 жылы Ирландиядағы Пэйлді бағындырғаннан кейін Генрих II бристольдіктерге Дублинде тұруға және сауда жасауға құқық берді. Бристольдегі ортағасырлық еврей қауымы Англиядағы кіші қауымдардың бірі болды. Бристольдегі еврейлер 1183 жылы қанға қастық жамандауда айыпталды, бірақ көптеген егжей-тегжейі белгісіз. 12 ғасырдың соңында қалада арха құрылды, оның болмауы еврейлерге заңды түрде сауда жасауға рұқсат бермес еді. 1210 жылы Англиядағы барлық еврей үй иелері Бристольде тұтқындалды және оларға 60 000 немесе 66 000 марка төлеуге бұйрық берілді. Екінші барондық соғыс кезінде қаланың архасы өртеліп, еврей қауымына зорлық-зомбылық жасалды. 1275 жылы тағы бір шабуыл болды, бірақ қаза болғандар жоқ. 1290 жылы Англияның қалған еврейлерімен бірге қауым да қуылды. Осы кезеңнен сақталған еврейлердің ритуалды ваннасы, қазір Яковтың құдығы деп белгілі. Алдымен микве деп түсіндірілген, кейін Бет Тохора деп қайта бағаланды, ол жақын маңдағы еврей зиратымен байланысты.
Орта ғасырдың кейінгі кезеңдері
13 ғасырда Бристоль іскерлікпен қамығулы порқа айналды. 14-15 ғасырларда жүн матасы оның басты экспорты болды, ал Гаскония мен Бордодан шарап – негізгі импорт. Сонымен қатар, қала Оңтүстік Ирландияның Уотерфорд және Корк сияқты ағылшын-ирланд порттарымен, сондай-ақ Португалиямен кең ауқымды сауда жүргізді. 1420–1480 жылдары порт Исландиямен де сауда жасады, одан «stockfish» деп аталатын мұздатылған құрғатылған балық импортталды. 1147 жылы Бристоль азаматтары мен кемелері Лиссабон қамалына көмектесіп, қаланы маврлардан қайтарып алуға себеп болды. 1247 жылы шамамен және 1240–1247 жылдары Сент-Огастин батпағында Фром өзенінің бағытын түзету және кемелерді тоқтатуға қосымша орын беру үшін Ұлы Арық салынды. 1373 жылы Редклиф пен Бедминстер қала құрамына енді. Эдуард III «Бристоль қаласы және оның маңындағы жерлер енді Глостер және Сомерсет графтықтарынан бөлек болады, және құрлықта да, теңізде де толығымен босатылады, және мәңгілікке Бристоль графтығы деп аталатын жеке графтық болады» деп жариялады. Бұл дауларды Глостерде емес, Бристольдегі соттарда, ал Сомерсетке қарасты Эйвонның оңтүстігіндегі аудандар үшін Ильминстерде шешуге мүмкіндік берді. Қала қабырғалары Редклифке дейін, ал қазіргі Таун Марш болып табылатын шабуылдың шығыс бөлігіне дейін созылды. Қабырғалардың сақталған ең үлкен бөлігі Сент-Джон Креститель шіркеуінің мұнарасы астындағы жалғыз қалған қақпаның жанында көрініс тапқан. 14 ғасырдың ортасына қарай Бристоль Англияның үшінші ірі қаласы (Лондон мен Йорктан кейін) саналды, 1348–49 жылдардағы қара өлімге дейін шамамен 15–20 мың тұрғыны болды. Бұл індет демографиялық құлдырауға ұзақ уақыт себеп болды, 15-16 ғасырларда халық саны 10 000 мен 12 000 аралығында болды деп есептеледі. Бристольдің алғашқы ірі саудагерлерінің бірі Уильям Кейндж болды. 1399 жылы туған ол бес рет қаланың мэрі болды және екі рет парламент депутаты болып сайланды. Оның он кемесі мен 800-ден астам теңізшісі болған. Кейінірек ол дін қызметкері болып, 1446 жылы найзағайдан зардап шеккен Сент-Мэри Редклифф шіркеуін қайта жаңартуға байлығының көп бөлігін жұмсады. 1453 жылы жүз жылдық соғыстың аяқталуы Ұлыбританияның, соның ішінде Бристольдің Гаскония шараптарына қол жеткізуін тоқтатты, сондықтан испан және португал шараптарының импорты артты. Ирландиядан балық, тері және мата (вероятно, зығыр) импортталды. Ирландияға экспортқа кең мата, азық-түлік, киім және металл кірді. Бристольдің Исландиядағы «stockfish» (мұздатылған құрғатылған балық) саудасының төмендеуі жергілікті экономикаға ауыр соққы болды, бұл Бристоль саудагерлерін батысқа бұрылып, 1480 жылы Атлантикада Hy Brazil аймалын іздеу үшін сәтті болмаған сапарларға шығуға итермеледі. Алайда, соңғы зерттеулер көрсеткендей, Исландия саудасы Бристольдің теңіз саудасының шағын бөлігі ғана болды және Исландия жағалауларындағы ағылшын балық шаруашылығы 15-16 ғасырларда өсті. 1487 жылы король Генрих VII қалаға келгенде, тұрғындар экономикалық құлдыраудан шағымданды. Алайда, мұндай шағымдар салық төлеуден жалтарғысы келген немесе Корольдік жеңілдіктерді алуды үміттенген корпорациялар арасында жиі кездесетін. Шын мәнінде, Бристольдің кедендік тізімдері көрсеткендей, порттың саудасы 15 ғасырдың соңғы екі онжылдығында қарқынды өсті. Бұл, көбінесе, Испаниямен сауданың артуына байланысты болды.
Барлау
1497 жылы Бристоль Джон Кэботтың Солтүстік Америкаға жасаған саяхатының бастапқы нүктесі болды. Көп жылдар бойы Бристоль саудагерлері Англияда тұтыну үшін Исландиядан мұздатылған құрғатылған балық – «стокфиш» сатып алған. Бірақ сол кезде Солтүстік Атлантика саудасын бақылауға тырысқан Ганза лигасы, ағылшын саудагерлеріне жабдықтауды тоқтатуға ұмтылды. Осының нәтижесінде Бристоль саудагерлері балықтың жаңа көздерін іздеу үшін батысқа бет бұрды деген пікір жиі айтылады. Дегенмен, Бристоль саудагерлері 15 ғасырдың соңында Исландияны қысырқақтатса, Халл саудагерлері онда сауда жасауын жалғастырды. Сонымен қатар, жақында жасалған зерттеулер көрсеткендей, Англияның Исландия жағалауларындағы балық аулау 1490 жылдардан бастап айтарлықтай өсті, бірақ бұл іс орталығы Бристольден Шығыс Англияға көшті. Теориялары көптеген танымал тарихтардың негізін құрайтын профессор Дэвид Бирс Куинн, саяхатшылар Ньюфаундленд жағасындағы «Гранд Бэнксті» – балыққа толы су айдынын ашқан болуы мүмкін деген болжам жасады. Джон Кэбот 1497 жылы Шығысқа жаңа жол табу мақсатымен Генри VII-нің қолдауымен саяхатқа шықты. Солтүстік Американы ашқаннан кейін, ол елге оралғанда жаңа жерлердің жанында көп мөлшерде балық бар екенін айтты. 1498 жылы Кэбот Бристольден бес кемеден тұратын экспедициямен қайтадан теңізге шықты және осы сапардан ешқашан оралмады деп есептеледі, бірақ Бристоль университетінде жүргізілген соңғы зерттеулер оның тірі қалған болуы мүмкін екенін көрсетеді. 1499 жылдан 1508 жылға дейін Бристольден «Жаңа табылған жерге» бірнеше экспедиция ұйымдастырылды, алғашқысы Уильям Уэстонның саяхаты болды. Олардың бірі, Джон Кэботтың ұлы Себастьян Кэбот басқарды, ол Солтүстік Америка жағалауын «Гибралтар ендігіне» және «Куба бойына» дейін зерттеді. Бұл оның қазіргі Вашингтонға жақын Чесапикке жеткенін көрсетеді.
Тюдор және Стюарт дәуірі
Бристоль 1542 жылы қала мәртебесін алды, бұрынғы Сент-Огастин аббаттығы Генрих VIII монастырларды таратып жібергеннен кейін Бристоль соборына айналды. Тарату кезінде Бристольдің барлық монастырлары мен монастырьдық ауруханалары, сондай-ақ Сент-Джеймс монастыры, Сент-Мария Магдалина монастыры, Кингсвудтағы цистерциандық аббаттық және Тримдегі Вестберидегі колледж корольге өткізілді. Грейфриарс және Уайтфриарс монастырларында корольдік комиссарлар келгенге дейін монахтар қашып кетті, ал Уайтфриарсте монастырды тастап кеткен бірнеше монахтар монастырдың құнды заттарын тонады. Комиссарлар Бристольде басқа жерлердегідей діни бұзушылықты анықтамаса да, Бристоль тұрғындарының корольдік тартып алуларға наразылық білдіргені туралы ешқандай жазба жоқ. 1541 жылы Бристольдің қала басшылары бұрын Сент-Марк ауруханасына, Сент-Мария Магдалинаға, Грейфриарс және Уайтфриарске тиесілі жерлер мен мүлікті мың фунтқа сатып алу мүмкіндігін пайдаланды. Осылайша Бристоль елдегі өз шіркеуі бар жалғыз муниципалитет болды, ол – Сент-Марк шіркеуі. Бристоль грамматикалық мектебі 1532 жылы Торн отбасымен құрылды, ал 1596 жылы Джон Карр «кедей балалар мен жетімдерді оқыту» міндетімен «Елизавета патшайымының ауруханасын» құрды. Сауда-саттық өсуін жалғастырды: 16 ғасырдың ортасына қарай Еуропадан импортқа шарап, зәйтүн майы, темір, инжір және басқа да құрғақ жемістер мен бояулар кірді; экспортқа мата (мақта және жүн), қорғасын және тері кірді. Қаланың көптеген жетекші саудагерлері контрабандамен айналысты, олар азық-түлік пен былғары сияқты тауарларды заңсыз экспорттады, ал шарап импортын декларациялаудан жалтарды. 1574 жылы Елизавета I батыс округтері арқылы жасаған Патшалық саяхаты барысында қалаға келді. Қала тұрғындары дайындық пен көңіл көтеруге мың фунттан астам жұмсады, оның көп бөлігі арнайы салынатын салықтар арқылы жиналды. 1577 жылы Мартин Фробишер екі кемемен және құнды емес кен үлгілерімен қалаға келді. Латимердің айтуынша, ол «айың терісі киген үш жабайыны, әрине, эскимостарды әкелді, бірақ олардың барлығы келгеннен кейін бір ай ішінде қайтыс болды». Бристоль 1588 жылы испан армадасына қарсы Корольдік флотқа үш кеме жіберді, сондай-ақ қорғаныс күштеріне екі жасақ сарбаз берді. Патшалық кеңесіне шағым түсіргеніне қарамастан, бұл көмек үшін ешқандай өтемақы төленбеді. Сондай-ақ, қала корпорациясы қала қабырғаларын және қақпаларын жөндеуге кірісті. Тюдор дәуірінің соңында қалалық қамал пайдаланылмады, бірақ қалалық билік корольдік мүліктерді бақылауға алмады және аумақ заң бұзушыларға пана болды. 1613 жылдың маусым айында Данияның Аннасы Бристольге келді және қала әкімі Абель Кичин оны құрметпен қарсы алды. Сапар барысында собор маңындағы Канон шұңқырындағы алаңнан патшайым қарағанда, ағылшын кемесі түрік галереяларымен шайқасқан өзендегі көркем шайқас өтті. Ағылшынның жеңісі кемедегі шұңқырдан құйылған шошқаның алты қан қуысының босатылуымен хабарланды.
Ағылшын азаматтық соғысы
1630 жылы қала әкімшілігі қамалға ие болды. 1642 жылы Англияның бірінші азамат соғысы басталғанда, қала Парламент жағын таңдап, бекіністерін жартылай қалпына келтірді. Бірақ, Принц Руперт басқарған роялистік әскерлер 1643 жылдың 26 шілдесінде Бристольді басып алып, қала мен қамалға ауыр зардап келтірді. Роялистік күштер көптеген олжамен қатар сегіз қаруланған сауда кемесін де жаулап алды, олар роялистік флоттың ядросына айналды. Қаланың шеберханалары қару-жарақ жасау орындарына айналып, роялистік армия үшін мылтықтар шығарды. 1645 жылдың жазында Сомерсеттегі Лэнгпорт шайқасында роялистік әскерлер Жаңа армиядан жеңіліс тапты. Бриджуотер және Шерборн шайқастарындағы жеңістерден кейін, сэр Томас Фэрфакс Бристольге жорық жасады. Принц Руперт қаланың қорғанысын ұйымдастыру үшін қайта келді. Парламенттік күштер қаланы қоршап алып, үш аптадан кейін шабуылға өтіп, Рупертті 10 қыркүйекте қарсыласудан айырды. Бірінші азамат соғысы келесі жылы аяқталды. Бристольде екінші және үшінші азамат соғыстары кезінде ешқандай әскери қимылдар болған жоқ. 1656 жылы Оливер Кромвелл қамалдың бұзылуын бұйырды.
Құл саудасы
Уильям де ла Фонте, состоятельный бристольский купец, был идентифицирован как первый зафиксированный английский торговец рабами. Имея гасконское происхождение, в 1480 году он был одним из четырех предпринимателей, получивших лицензию "на торговлю в любых частях". Возобновленный рост пришелся на 17 век с подъемом американских колоний Англии и быстрым расширением в 18 веке участия Бристоля в "треугольной торговле" африканцами, взятыми в рабство в Америку. Более 2000 работорговых рейсов было совершено бристольскими кораблями между концом 17 века и отменой рабства в 1807 году, перевозя около полумиллиона человек из Африки в Америку в жестоких условиях. Средняя прибыль с рейса составляла семьдесят процентов и более пятнадцати процентов африканцев, перевозимых, умирали или были убиты во время Среднего прохода. Некоторые рабов привозили в Бристоль из Карибского бассейна; среди них были Сципион Африкан, похороненный в Хенбери, и Перо Джонс, привезенный в Бристоль торговцем рабами и владельцем плантации Джоном Пинни. Торговля рабами и, как следствие, спрос на дешевые латунные изделия для экспорта в Африку вызвали бум в медной и латунной промышленности долины Авон, что, в свою очередь, способствовало прогрессу промышленной революции в этом районе. Известные производители, такие как Авраам Дарби и Уильям Чемпион, развили обширные предприятия между Конхамом и Кейншамом, которые использовали руды из Мендипов и уголь из угольного бассейна Северного Сомерсета. Водяная энергия от притоков Авона приводила в движение молоты на латунных батареях, пока в конце 18 века не была разработана паровая энергия. Стекольная, мыльная, сахарная, бумажная и химическая промышленность также развивались вдоль долины Авон. Эдмунд Берк был избран виг-членом парламента от Бристоля в 1774 году и выступал за свободную торговлю, эмансипацию католиков и права американских колонистов, но он разозлил своих торговых спонсоров своей ненавистью к торговле рабами и потерял место в 1780 году. Кампании против рабства, вдохновленные проповедниками-нонконформистами, такими как Джон Уэсли, начали одни из первых кампаний против этой практики. Известные местные противники как торговли, так и самого института рабства включали Энн Йерсли, Ханну Мор, Гарри Ганди, Мэри Карпентер, Роберта Саути, Уильяма Вордсворта и Сэмюэля Кольриджа. Сама кампания оказалась началом движения за реформы и эмансипацию женщин. Джон Уэсли основал самую первую методистскую часовню, The New Room в Бродмиде, в 1739 году, которая до сих пор используется в 21 веке. Уэсли приехал в Бристоль по приглашению Джорджа Уитфилда. Он проповедовал на открытом воздухе шахтерам и кирпичникам в Кингсвуде и Ханхаме. Кингсвуд является местом недавних археологических раскопок (2014 г.), которые обнаружили разнообразие ремесленников, живших в этом районе в то время. Бристольский мост, единственный способ пересечь реку без использования парома, был перестроен между 1764 и 1768 годами. Более ранний средневековый мост был слишком узким и перегруженным, чтобы справиться с объемом трафика, который ему нужно было обслуживать. За работы взималась плата за проезд, и когда в 1793 году плата была продлена на дополнительный период времени, произошел Бристольский бунт. 11 человек были убиты и 45 ранены, что сделало его одним из самых смертоносных бунтов 18 века. Конкуренция со стороны Ливерпуля с 1760 года, нарушение морской торговли из-за войны с Францией (1793 г.) и отмена торговли рабами (1807 г.) способствовали тому, что город не смог идти в ногу с новыми производственными центрами Севера и Мидлендса. Хлопковая промышленность не смогла развиться в городе; производство сахара, латуни и стекла пришло в упадок. Авраам Дарби покинул Бристоль и отправился в Коалбрукдейл, когда его передовые идеи по производству железа не получили поддержки от местных инвесторов. Бьюкенен и Коссон цитируют "определенную самодовольство и инерцию [со стороны видных купеческих семей], которые были серьезным препятствием для адаптации к новым условиям в период промышленной революции". Длинный проход вверх по сильно приливному ущелью Авон, который делал порт высокозащищенным в Средние века, стал недостатком, который не удалось преодолеть при строительстве нового "Плавающего порта" (разработанного Уильямом Джессопом) в 1804–1809 годах. Тем не менее, население Бристоля (61 000 человек в 1801 году) выросло в пять раз в течение 19 века, поддерживаемое растущей торговлей. Он был особенно связан с ведущим инженером Изамбардом Кингдомом Брунелем, который спроектировал Великую западную железную дорогу между Бристолем и Лондоном, два новаторских бристольских парохода SS Great Western и SS Great Britain и Клифтонский подвесной мост. Новый средний класс, возглавляемый теми, кто выступал против торговли рабами, в городе начал заниматься благотворительной деятельностью. Заметными были Мэри Карпентер, основавшая школы для беспризорников и исправительные учреждения, и Джордж Мюллер, основавший приют в 1836 году. Школа Бадминтон была основана в Бадминтон-Хаусе, Клифтоне, в 1858 году, а Клифтонский колледж был основан в 1862 году. Университетский колледж, предшественник Бристольского университета, был основан в 1876 году, а бывшая Школа морских предприятий Merchant Venturers стала Merchant Venturers College в 1894 году. Позднее она стала ядром Бристольского политехнического института, который, в свою очередь, стал Университетом Западной Англии. Бристольский бунт 1831 года произошел после того, как Палата лордов отклонила второй законопроект о реформе. Местный магистрат сэр Чарльз Уэтералл, ярый противник законопроекта, посетил Бристоль, чтобы открыть новые суды, и разъяренная толпа преследовала его до особняка в Квин-сквер. Закон о реформе был принят в 1832 году, а границы города были расширены впервые с 1373 года, чтобы включить "Клифтон, приходы Святого Иакова, Святого Павла, Святого Филиппа и части приходов Бедминстера и Уэстбери". Избирательные округа в городе были пересмотрены в 1885 году, когда первоначальный Бристольский (британский парламентский округ) был разделен на четыре. Бристоль расположен на одном из менее богатых угольных бассейнов Великобритании, и с 17 века в Бристоле, а также в нынешних Северном Сомерсете и Южном Глостершире открывались угольные шахты. Хотя они способствовали строительству Сомерсетского угольного канала и формированию Ассоциации шахтеров Бристоля, было трудно сделать добычу прибыльной, и шахты были закрыты после национализации. К концу 19 века основными отраслями промышленности были производство табака и сигарет, возглавляемое доминирующей компанией W. D. & H. O. Wills, бумага и машиностроение. Портовые сооружения перемещались вниз по течению в Эйвонмут, и там были основаны новые промышленные комплексы.
Қазіргі тарих
Британдық және отаршылдық ұшақ компаниясы, кейін Бристоль ұшақ компаниясы атанған, одан әрі Британдық ұшақ корпорациясының құрамына кірген және соңында BAE Systems болған компания 1910 жылы Бристоль трамвайларының иесі, сэр Джордж Уайт құрды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде «Бристоль Скаут» және «Бристоль F.2 истребительі» ұшақтарын өндіру арқасында компания өзінің беделін қалыптастырды. Фильтон негізгі базасы 21-ші ғасырда да BAE Systems үшін маңызды өндіріс орны болып табылады. «Бристоль Аэроплан Компаниясының» қозғалтқыш бөлімі «Бристоль Аэро Двигательдері» еншілес компаниясына айналды, одан кейін «Бристоль Сиддли Двигательдері» болды; 1966 жылы «Rolls Royce Limited» сатып алып, ол «Rolls Royce plc» атанды және әлі күнге дейін Филтонда орналасқан. Қалалық доктарда кеме жасау, көбінесе «Чарльз Хилл және Ұлдары» компаниясы (бұрын «Хилхаус») арқылы жүзеге асырылды және 1970-ші жылдарға дейін маңыздылығын сақтап келді. Басқа да маңызды салаларға шоколад өндіруші «J. S. Fry & Sons» және шарап пен шери импорттаушы «John Harvey & Sons» кірді. «Бристоль Сити ФК» (1897 жылы құрылған) 1901 жылы Футбол лигасына қосылды, 1906 жылы Бірінші дивизионда екінші орын алды және 1909 жылы ФА кубогының финалында жеңіліске ұшырады. Соперник «Бристоль Роверс ФК» (1883 жылы құрылған) 1920 жылы лигаға қосылды. Глостершир округінің крикет клубы 1870 жылы құрылды және содан бері округтік чемпионатта көптеген рет екінші орынға ие болды. Бристоль қалалық кеңесі 1919 және 1939 жылдар аралығында 15 000-нан астам үй салды, бұл қала орталығындағы ең жағдайсыз шаруашылықтарды жоюға мүмкіндік берді. Жаңа аудандар Саутмид, Ноул, Филвуд Парк, Си Миллс және Хорфилд болды. Осы өсімге байланысты қала шекарасы солтүстік және оңтүстікке қарай кеңейтілді. 1926 жылы Авон шатқалының бойында салынған және шамамен 800 000 фунт стерлингке бағаланған жаңа «Портвей» жолы ашылды, ол жүзулі порты Авонмут доктарымен байланыстырды. Ұшақ өндірісінің орны және ірі порт ретінде Бристоль Екінші дүниежүзілік соғыстың Бристоль шабуылы кезінде бомбалаудың нысанасы болды. Бристоль қаласының орталығы да қатты зардап шекті, әсіресе 1940 жылдың қараша және желтоқсан айларында Бродмид ауданы қиратылып, Гитлер қаланы жойғанын мәлімдеді. Көпір мен қамалға жақын орналасқан бастапқы орталық аймақ әлі күнге дейін екі қираған шіркеу және қамалдың қалдықтары бар саябақ болып табылады. Солтүстікке қарай, Бродмид сауда орталығы мен Кэбот Цирк бомбадан зақымданған жерлерге салынды. Басқа британдық қалалар сияқты, соғыстан кейінгі жылдары түрлі Достастық елдерінен иммиграция болды, бұл кейбір нәсілдік шиеленістерге әкелді. 1963 жылы «Бристоль Омнибус компаниясы» басқарған түсті теңсіздік, ол сол кезде қара және азиялық автобус жүргізушілерін жұмысқа алудан бас тартты, «Бристоль автобустарын бойкоттауда» жеңіске жетті, бұл 1968 жылғы нәсілдік қатынастар туралы заңның қабылдануына ықпал еткені саналды. Бристоль авиациясы соғыстан кейінгі жылдары да дамыды. «Бристоль Брабазон» 1940-жылдардың соңында салынған үлкен Атлантикалық ұшақ болды, ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі ауыр бомбалаушылардағы әзірлемелерге негізделген, бірақ ол ешқандай тапсырыс алмады және өндіріске енгірілген жоқ. 1960-жылдары салынған және 1969 жылы алғаш рет ұшқан «Конкорд» - алғашқы үстінен естілетін жолаушылар ұшағы. Ұшақ коммерциялық сәттілікке жете алмады, бірақ оның дамуы 21-ші ғасырда Филтонда өндірілетін «Airbus» сериялы ұшақтарының табысты негізін қалады. 1980-жылдары қаржылық қызметтер секторы қала мен айналасындағы аудандардағы ірі жұмыс берушіге айналды, мысалы, қазір Ұлы Бристоль деп аталатын қаланың солтүстік шетіндегі бизнес-парктер немесе қаланы қамтитын Бристоль қалалық аймағы, Горданодағы Истон, Фрэмптон Коттрелл және Винтерборн, Кингсвуд, Мангоцфилд және Стоук Гиффорд. «IBM», «Hewlett Packard», «Toshiba» және «Orange» сияқты жоғары технологиялық компаниялар, сондай-ақ шығармашылық және медиа кәсіпорындары дәстүрлі өндіріс салалары төмендеген кезде маңызды жергілікті жұмыс берушілерге айналды. Көптеген британдық соғыстан кейінгі жоспарлар сияқты, Бристоль қаласының орталығын жаңарту үлкен, арзан мұнаралармен, бруталистік сәулетпен және жолдарды кеңейтумен сипатталды. 1990-жылдардан бастап бұл тенденция кері қайта бастады, кейбір негізгі жолдар жабылып, Бродмид сауда орталығы жаңартылды. 2006 жылы қала орталығындағы соғыстан кейінгі ең биік ғимараттардың бірі бұзылды. Әлеуметтік тұрғын үйлердің мұнаралары да бұзылды және олардың орнына төмен қабатты үйлер салынды. Доктарды Авонмутқа, қала орталығынан 11 км төменге көшіру Бристольдің орталық аймағындағы тығындарды жеңілдетті және 20-шы ғасырдың соңында ескі орталық доктар аймағын (Жүзулі порт) кеңейтілген дамытуға мүмкіндік берді. 1970-жылдары Авонмут доктарының қарсы жағында терең сулы «Royal Portbury Dock» салынды және Порт Бристоль жекешелендірілгеннен кейін қаржылық табысқа ие болды. Бір кезде ескі орталық доктарлардың болуы қауіпті болды, өйткені олар қоғамдық пайдалану үшін дамытуға болатын актив емес, қираған өнеркәсіп ретінде қарастырылды. 1980-жылдардан бері миллиондаған фунт стерлингтер порты жағасын жаңартуға жұмсалды. 1999 жылы қала орталығы жаңартылып, Перо аяқ көпірі салынды, ол қазір «At Bristol» ғылым орталығын (2000 жылы ашылған) және басқа Бристоль туристік орталықтарын байланыстырады. Жеке инвесторлар да студиялық пәтерлерді салуда. Канонның батпақты аймағын жаңартуға 240 миллион фунт стерлинг жұмсалуы күтілуде. «Crest Nicholson» компаниясы 450 жаңа пәтер, үйлер және су жағасындағы кеңселерді салуға жетекші дамытушы болды, бұл «The Harbourside Sponsors' Group» басшылығымен жүзеге асырылды, ол қалалық кеңес, дамытушылар, бизнес және мемлекеттік қаржыландырушылар арасындағы серіктестік болып табылады.