Кіріспе

Джон МакНоттонның 1986 жылғы американдық қорқынышты фильмі.

«Генри: Сериялы кісі өлтірушінің портреті» – Джон МакНоттонның режиссерлік және сценарийлік жұмысымен түсірілген 1986 жылғы тәуелсіз американдық психологиялық қорқынышты криминалды фильм. Фильмде Генри атты көшпелі кісі өлтірушінің түсініксіз қылмыстық іс-қимылдары көрсетіледі, ол жазасыздықпен әрекет ететіндей көрінеді. Майкл Рукер өзінің кинодағы дебютінде Генри рөлін, Том Тоулз Генримен бірге тұратын түрмедегі досы Отис рөлін, ал Трейси Арнольд Отистің қарындасы Бекки рөлін сомдайды. Генри мен Отис кейіпкерлері нақты өмірдегі сериялық кісі өлтірушілер Генри Ли Лукас және Оттис Тулдың бейнесіне негізделген. Фильм 1985 жылы түсірілді, бірақ оны көрсету үшін дистрибьютор табу қиын болды. Ол 1986 жылы Чикаго халықаралық кинофестивалінде тұңғыш рет көрсетілді және 1980-жылдардың соңында басқа да фестивальдерде көрсетілді. Сәтті көрсетілгеннен кейін, фильм дау тудырып, сыншылардың оң пікірлерін алғаннан соң, MPAA оған «X» рейтингісін берді, бұл оның даулылығын одан әрі арттырды. Кейіннен 1990 жылы фильм шектеулі көрсетімге шығарылды. Фильм 16 мм форматында бір айдың ішінде 110 000 долларлық бюджетпен түсірілді. Алғашқы плакат суретін Джо Коулман салған. Ол тым радикалды деп танылып, алынып тасталғаннан кейін қазіргі ресми плакатпен ауыстырылды.

Сюжет

Генри - психопаттық адамы, Американы аралап жүргенде көптеген адамдарды - еркек, әйел және балаларды өлтіреді. Ол Чикагоға көшіп барады, онда ол тамақтануға тоқтайды, кешкі асқа тамақтанады, кейін алкоголь дүкенінің қарт иелерін және бірнеше әйелдерді өлтіреді. Генридің түрмедегі досы Отис қарындасы Беккиді О'Хар халықаралық әуежайында алып, Генримен бөлісетін пәтерге апарады. Сол түні Беки Генриден анасын өлтіргені туралы сұрайды, ол қылмыс оны түрмеге қамауға әкелді. Генри оған анасын пышақтағанын айтады (бұл оның басқа мәлімдемелерінде, ол оны атып өлтірді немесе ұранымен өлтірді деп мәлімдейді), өйткені ол оны бала кезінде қорлап, қорлап, жиі оның алдында жыныстық қатынасқа түседі. Беки әкесінің оны жасөспірім кезінде зорлағанын айтады. Генри әйелдерге қатысты жыныстық зорлық-зомбылықтан алаңдайтынын және Беккимен қорғаныш секілді байланыс орнататынын айтады. Отис Бекиге инцест жасағанда, Генри оны қатты қорқытады және оны бұдан былай бұлай етпеуге уәде береді. Бекки Генриге романтикалық қызығушылық танытады, бірақ ол оның ұсыныстарынан бас тартқаны көрінеді. Келесі күні Беки салонға жұмысқа орналасады. Генри мен Отис сол түні шығып, екі жезөкшеді алып, Генри олардың мойнын сындырып өлтіреді. Отис шоқ пен алаңдаушылыққа ұшырап, Генриге өзінің кісі өлтіруші өмір салты туралы айтады. Генрих оны өзінің адам өлтіру философиясын қабылдауға шақырады, оны өлтірудің салыстырмалы табиғатына сендіруге тырысады. Отис оларды полиция ұстап алады деп уайымдайды, бірақ Генри бәрін жақсыға айналдыратынын айтады. Отис өзінің ескі телевизорын күйзелістен жойғаннан кейін, Генри оны жаңасын сатып алу үшін қоршауға алып барады. Ол оларды ақшасы аз деп мазақтап, қара базардан сатып алған тауарларын сатып алмағаны үшін сөгіп отырады. Ол кісі өлтіруші құмарлықтарын қанағаттандыру үшін себеп табады да, қасында тұрған балқыту темірін бірнеше рет салады. Ол қарсылық көрсеткенде, Отис электр сымнан ұстап, оны құшақтап өлтіреді. Генри теледидарды басын ұрып құлады. Генридің шақыруымен Отис күлкілі түрде зақымдалған теледидарды қосып, адамды токпен шауып өлтіреді. Олар жоғары сапалы теледидар мен видеокамераны ұрлап, үйлеріне қашып кетеді. Отисті марихуана сату кезінде жыныстық қатынасқа түсуге тырысқан жасөспірім бала ұрып-соққан кезде, ол Генриге баланы өлтіргім келеді деп шағымданады. Генри Отисті балаға зиян келтірсе, ұсталады деп қорқып, кек сақтамауға көндіреді, өйткені ол балаға бұрын да жақын болған. Алдыңғы қылмыстың қызығын сезген екеуі бірін-бірі өлтіруге кіріседі. Олар төменгі Уэкер-драйвтегі жүргізушілерге тұзақ құрып, бұзылған машинаны ойлап тауып, көмекке келген адамды өлтіріп тастайды. Генри Отиске әр қылмыс үшін әртүрлі әдіс қолдануды кеңес береді, сонда полиция оларды бір қылмыскерге байланыстырмайды. Ол сондай-ақ қозғалыс жасаудың маңыздылығын түсіндіреді; полиция сериялық өлтірушіні іздеп жүргенін түсінген кезде, ол ұзақ уақытқа кетеді. Генри жақын арада Чикагодан кету керектігін айтады. Кейіннен олар үйді тонаған, үш адамнан тұратын отбасын өлтірген видеоны көреді. Отис Генри қарсылық білдіргенше анасының өлі денесіне қол сұғады. Беки бұрынғы күйеуінің кісі өлтіргені үшін түрмеге жабылғанын естіген соң, қызымен бірге үйіне оралу үшін жұмысынан кетеді. Отис пен Генри камералары жойылғаннан кейін дау-дамай жасайды, ал Отис Генридің қозғалып келе жатқан машинасының терезесінен әйел жаяу жүргіншілерді түсіреді. Отис ішімдікке шығып, Генри пәтерге оралады. Беки Генриге өзінің жоспарларын айтып береді, олар стейкпен кешкі асқа шығуға шешім қабылдайды. Кейін ол оны азғыруға тырысады, бірақ Отис олардың сөзін үзіп тастайды. Генри темекі сатып алып, ауа ішуге кетеді. Қайтып келе жатқанда ол итін серуендетіп жүрген әйелді кездестіреді және оны өлтіруге азғырылады, бірақ бұл идеядан бас тартады. Ол пәтерге оралғанда, Беккиді зорлап, құшақтап жатқан Отисті табады. Генри Отиспен күреседі, бірақ Отис басымдыққа ие болады. Отис Генриді өлтіруге дайындалғанда, Бекки оның көзіне шашты шашады. Беки шокта жатқанда, Генри тарағанды алып, Отисті аяусыз өлтіреді, содан кейін ваннада денені бөлшектейді. Генри мен Бекки Отистің дене мүшелері салынған қоқыс қаптарын өзенге тастап, қаладан кетеді. Генри оларға Калифорния штатының Сан-Бернардино қаласындағы әпкесі фермасына баруды ұсынады, Бекиге олар келгенде қызы үшін жібереміз деп уәде береді. Көлікте Бекки Генриді жақсы көретінін мойындай...

Даму

1984 жылы Malack Productions (MPI) атқарушы продюсерлері Малик Б. Али мен Валид Б. Али өзінің видео жабдықтарын жалға беру бизнесі үшін бұрынғы жеткізуші Джон МакНоттонды 1930 жылдардағы Чикагодағы бандиттер туралы деректі фильм түсіру үшін жалдады. "Dealers in Death" фильмі орташа сәттілікке қол жеткізіп, сыншылар тарапынан жақсы қабылдады, сондықтан Али ағайындары МакНоттонды 1950 жылдардағы Чикагодағы күрес аренасы туралы екінші деректі фильмнің режиссері ретінде қалдырды. Күрес таспаларының ескі жинағы табылып, иесі оларды деректі фильмде пайдалану үшін Али ағайындарына сатуға келісім берді. Бірақ қаржыландыру қолға алынғаннан кейін, иесі бағасын екі есеге көтеріп, ағайындар келісімнен бас тартты. Деректі фильм жобасы тоқтатылған соң, Валид пен МакНоттон деректі фильмге арналған қаражатты көркем фильмді қаржыландыруға жұмсауға бейімділік танытты. Али ағайындары МакНоттонға қанды хоррор фильм түсіру үшін 110 мың доллар берді. МакНоттон бюджет ғарышкерлер немесе монстрлер туралы хоррорға жеткіліксіз екенін түсінді, және ол Генри Ли Лукас туралы 20/20 бағдарламасын көргенге дейін не істеу керектігін білмеді. МакНоттон Лукастың қылмыстарының ойдан шығарылған нұсқасын түсіруге шешім берді. Осы уақытта Али ағайындары Стивен А. Джонсты жобаға продюсер ретінде шақырды, ал Джонс Ричард Файрды МакНоттонның әріптес сценарисі ретінде жұмысқа алды. Продюсер, сценарист және режиссер дайын болған соң, фильмнің тақырыбы белгілі болды және түсірілім басталды.

Түсірілім

"Кезек-кезек өлтірушінің портреті" 1985 жылы 16 мм форматта 28 күнде түсірілді. Фильмнің түсіріліміне 110 000 доллар жұмсалды, ал шығындарды азайту үшін мүмкіндігінше отбасы мүшелері мен достары жұмысқа тартылып, экрандағы актерлер өздерінің жеке заттарын пайдаланды. Мысалы, фильмнің басындағы бардағы қаза тапқан жұбайлар режиссер Джон Макнотонның жақын досының ата-анасы болса, ал бардың өзі – Макнотонның бұрын жұмыс істеген орны. Макнотонның жақын досы Мэри Демас үш түрлі қанішерлік құрбанын сомдады: ашылу кадрындағы шатқалдағы әйел, дәретханада аузында бөтелкесі бар әйел және өлтірілген екі проститутканың біріншісі. Генри сауда орталығының сыртында кездескен төрт әйел де Макнотонның жақын достары еді. Автостоппен келе жатқан әйел – Макнотонмен бірге жұмыс істеген әйел. Майкл Рукер фильм бойы киген киімдерінің барлығы оның жеке киімдері (тек аяқ киім мен шұлықтардан басқа). 1970 жылғы "Шевролет Импала" машинасы фильмдегі электриктердің біріне тиесілі еді. Суретші-қоюшы Рик Пол жол жиегінде атылған адамды, раскадровщик Фрэнк Коронадо шабуылдаған батпақшылдардың кішісін, оператор Брайан Грэм отбасының қырғынындағы күйеуді, ал атқарушы продюсер Валид Б. Али фильмнің соңында Генриге қызмет көрсететін сатушыны сомдады.

Шығару

MPI "Генри: сериялық өлтірушінің портреті" фильмін кинотеатрларда көрсетуді жоспарламаған. Макнотон фильмнің көшірмелерін көрнекті киносыншыларға жіберді, осылайша назар аударып, дистрибьютор тартуға үміттенді. Vestron қызығушылық танытқан алғашқы дистрибьютор болды, бірақ MPI-мен үй бейнесін тарату мәселелері және фильмде нақты есімдердің қолданылуынан туындаған сот процесінен қауіптеніп, бас тартты. Фильмнің тұңғыш көрсетілімі 1986 жылдың 24 қыркүйегінде Чикаго халықаралық кинофестивалінде өтті. 1988 жылы MPI фильмнің кинотеатрларда көрсетілуіне көмектескен Чак Пареллоны жұмысқа алды. Фильм 1988 және 1989 жылдары бірнеше фестивальдерде көрсетілді, онда ол үлкен қызығушылық тудырды, ал Роджер Эберт 1989 жылы Теллурайд кинофестивалінде оның жайлы жағымды пікір білдірді. Atlantic Entertainment Group фильмді кинотеатрларда көрсетуге ниет білдірді, бірақ MPAA-дан "R" рейтингі талап етілді. MPAA фильмге "X" рейтингі берді, ол сол кезде көбінесе порнографиялық фильмдермен байланысты болды. "X" рейтингісіне байланысты Atlantic компаниясы бас тартты. Эберт фильмге жазған рецензиясында MPAA киножұмысшыларға ешқандай түзетулердің комбинациясы олардың фильмін "R" рейтингіне лайықты деп таба алмайтынын айтты, бұл рейтинг мәселесі тек графикалық зорлық-зомбылықпен ғана шектелмейтінін көрсетеді. Ол сондай-ақ фильмнің ересектерге арналған, порнографиялық емес фильмдер үшін ұсынылған "A" рейтингіне лайықты кандидат екенін айтты. Нәтижесінде, бұл фильм, сондай-ақ Питер Гринауэйдің "The Cook, the Thief, His Wife & Her Lover" және Педро Альмодовардың "Tie Me Up! Tie Me Down!" фильмдері порнографиялық емес фильмдер үшін ересектерге арналған "NC-17" рейтингін құруға түрткі болды. Рейтингке байланысты туындаған даулардан кейін Greycoat Films 1989 жылғы Бостон кинофестивалінде көрсетілгеннен кейін фильмті тарату құқығын алды. Фильмнің кинотеатрлардағы тұңғыш көрсетілімі 1990 жылдың 5 қаңтарында Бостонда өтті, онда ол демалыс күндері 50 504 доллар табыс тапты. Кинотеатрларда көрсетілген кезеңде фильмнің жалпы табысы 609 000 долларды құрады, бұл үлкен дау-дамаylarдың нәтижесі болды. Макнотон MPAA-ның ешқандай қысқартуларға келіспеуін, егер MPAA талап еткенде ол фильмді қысқартуға дайын болғандықтан, оны түгелдей шығаруға мүмкіндік бергені үшін ризашылық білдірді.

Қосымша цензура

Ұлыбританияда фильмнің BBFC-мен ұзақ және күрделі қарым-қатынасы болды. Себебі компания фильмнің осындай экстремалды суреті фильмнің басында көрсетілсе, кеңес оларға қарсы шығуы мүмкін деп қорқып еді. Фильм 1991 жылғы сәуірде кинотеатрларда көрсету үшін "18" санатына жатқызылды, себебі отбасылық қырғын көрінісінен 24 секунд кесілді (негізінен Отистің анасын өлтіру алдында және кейін оның кеудесін қолмен ұстаған кадрлар). 2001 жылы Universal Studios Home Entertainment фильмнің толық, өңделмеген нұсқасын үйге бейнелеуге жіберу үшін жіктеуге ұсынды. BBFC теледидар сатушысын өлтіруден 4 секундты және отбасылық қырғын көрінісінен 71 секундтың 61-ін алып тастады (Отистің анасы өлгеннен кейін оны зорлаған көріністің 10 секундын қайта қосудан бас тартты). Сонымен қатар, кеңес 38 секундтық өлген әйелдің дәретханадағы суретін жартылай мақұлдады, бірақ суреттің соңғы 17 секундын алып тастауды талап етті. Осыған байланысты Universal суретті толығымен алып тастауға шешім қабылдады. Жаңа Зеландияда да фильм цензураланды, онда 1992 жылы фильмге киноцензура толық тыйым салды. Кейіннен үйде бейнеленген нұсқасы отбасылық қырғын көрінісінен кесілген күйі шығарылды. Фильм 2005 жылы Австралияда DVD-де толық нұсқада шығарылды. 2010 жылы тағы бір DVD шығарылды, көрінеу, Жаңа Зеландияда алғаш рет қысқартуларсыз.

Қабылдау және мұра

Фильмнің премьерасында сыншылар пікірлері екіұшты болды, ал фильмнің тақырыбы мен моральдық мәселелері төңірегіндегі пікір алмасу оның танымалдылығын арттыруға көмектесті. Фильмнің келесідегі кинотеатрлардағы көрсетілімі оның даулы фестиваль көрсетімдерінде алған оң пікірлерін пайдаланып, кинотеатрларда жақсы қабылдауға ие болды. Rotten Tomatoes, сын-пікірлерді жинақтайтын сайт, 62 сауалнамаға алынған сыншылардың 89%-ы фильмге оң баға бергенін хабарлайды; орташа бағасы 7.90/10. «Генри: Сериялы кісі өлтірушінің портреті» – кісі өлтірушінің тиімді, қорқынышты суреті, көрерменді қорқытып, алаңдатуға мүкіндік береді. Metacritic сайтында фильмнің 100 балдық шкала бойынша салмақты орташа есебі 80 балды құрайды, бұл 22 сыншының пікіріне негізделген және «жалпы алғанда оң пікірлер» дегенді білдіреді. Фильмді ұнаған сыншылар көбінесе толысқан қорқыныш жанрына оның әкелген жаңалығына назар аударды. Мысалы, Роджер Эберт «Генриді» «өте жақсы фильм» және «төмен бюджеттік шедевр» деп атады, сондай-ақ фильм «көптеген «слэшер» фильмдері сияқты зорлық-зомбылықты әдемілеуге тырыспай, тақырыбына адал болуға тырысады» деп жазды. The Village Voice газетінің Эллиотт Стайн «бұл жылдың ең жақсы фильмі және ол Кассаветстің ең жақсы жұмыстарын еске түсіреді» деді. Chicago Tribune газетінің Дэйв Кехр оны «жылдың ең үздік он фильмнің бірі» деп атады және ол «Фриц Лангтің алдын ала шешілген тағдыры сезімімен Джон Кассаветстің жаңашылдығын үйлестіреді» деді. 1989 жылғы Variety журналындағы шолуда фильм «Макнотонның үлкен кино талантының пайда болуын білдіреді» деп жазылған. Фильм «Өлмей тұрып көруге тиіс 1001 фильм» анықтамалығында тізімделген, онда «Генри шынайы реализм мен керемет актерлік шеберлік арқылы қорқынышты тудырады. Фильм көруге ләззатты емес, бірақ ол маңызды, өйткені ол көрермендерді сериялы кісі өлтірушілерге деген мәдени қызығушылығымызды сұраққа салуға мәжбүрлейді» делінген.

Нақты дереккөз материалмен салыстыру

Түрмеде Генри Ли Лукас 600-дан астам кісі өлтіргенін мойындады, 1975 жылы түрмеден босатылғаннан бастап 1983 жылы тұтқындалғанға дейін аптасына шамамен бір адамды өлтіргенін айтты. Фильм Лукастың мойындауларынан шабыттанды, бірақ оның көп бөлігі жалған болып шықты. Техас штатының бас прокурорының жүргізген терең зерттеуі, Лукастың мойындаған қылмыстардың күндерімен оның белгілі жерлерін салыстыру арқылы, көптеген мойындауларында күдікті емес екенін анықтады. Лукас 11 кісі өлтіргені үшін сотталды, бірақ құқық қорғау органдары мен басқа тергеушілер оның жүздеген адамды өлтіргені туралы мәлімдемелерін жоққа шығарды. Техас штатының бас прокуроры "Лукас есебін" жариялады, онда Лукастың үш кісі өлтірумен байланысы бар екеніне сенімді дәлелдер келтірілді. Іспен таныс болған басқалар Лукастың екі мен 40 арасында адам өлтіргенін болжады. Лукас өзіне ұсынылған барлық шешілмеген қылмыстарды мойындады, көбінесе полиция қызметкерлерінің ықпалымен, олар өздерінің іс файлдарын шешілмеген және ескі істерден тазартқысы келді. Лукас жалған мойындаулар оған жақсы жағдай жасағанын мәлімдеді, себебі құқық қорғау органдары оған жасаған жоқ қылмыстарды мойындау үшін түрлі жеңілдіктер ұсынды. Мұндай мойындаулар сонымен қатар оның халық арасындағы танымалдығын арттырды. Нәтижесінде Лукас 11 кісі өлтіргені үшін сотталды және "Қызғылт шұлық" деп белгілі болған белгісіз әйелді өлтіргені үшін өлім жазасына кесілді. 1998 жылы Техас штатының губернаторы Джордж Буш оның өлім жазасын өмір бойына түрмеге отыруға ауыстырды. Лукас 2001 жылдың 13 наурызында жүрек жеткіліксіздігінен түрмеде қайтыс болды. МакНоттонмен жасалған екі сұхбат (біреуі 1999 жылдан, екіншісі 2003 жылдан), суреттер галереясы және Генри Ли Лукастың өмірбаяны (мәтін). 2005 жылы Dark Sky Films компаниясы АҚШ-та осы фильмнің 20 жылдығына арналған екі дискілі DVD-дискісін шығарды. DVD-де МакНоттонның жаңадан жазылған түсіндірмесі, 50 минуттық фильмнің жасалуы туралы деректі фильм, Генри Ли Лукас туралы 23 минуттық деректі фильм, МакНоттонның түсіндірмелерімен 21 минуттық жойылған көріністер, суреттер галереясы және түпнұсқа сценарийлердің көшірмелері бар. Оның айналмалы мұқабасында Джо Коулманның тыйым салынған түпнұсқа постер суреті бейнеленген. Фильм алғаш рет 2009 жылы MPI Media Group компаниясымен Blu-ray дискісінде шығарылды.

Жалғасы

1996 жылы "Генри: сериялық кісі өлтірушінің портреті, II бөлім" фильмі шықты. Фильмді Чак Парелло түсірді, ал Генри рөлінде Нейл Джинтоли, ал Кейт Уолш және Пенелопа Милфорд қосалқы рөлдерде ойнады.