Кіріспе

1889 жылы Лев Толстойдың жазған повесі. Толстойдың повесі – «Крейцер сонатасы» Лев Толстойдың повесі, Бетховеннің «Крейцер сонатасы» атымен аталады. Повесть 1889 жылы жарық көрді және Ресей билігі тарапынан дереу цензураланды. Бұл туынды жыныстық қанағаттан бас тарту идеалын қорғап, қызғаныш пен ашуды терең зерттейді. Басты кейіпкер Позднышев әйелін өлтіруге әкелген оқиғаларды айтады: оның талдауы бойынша, осы істің түпкі себептері – жыныстар арақатынастарын билейтін «жануарлық құштарлық» және «шошқаша байланыс» болды.

Қорытынды

Поездде саяхат жасағанда Позднышев неке, ажырысу және махаббат туралы әңгіме естиді. Әйелдер некеге мәжбүрлеп отырғызудың орнына, шынайы махаббатқа негізделу керек деп талас қозғайды, сонда ол: «Махаббат деген не?» деп сұрайды және егер ол бір адамға ғана деген артықшылық ретінде түсінілсе, оның тез өтіп кететінін айтады. Әдеттегідей, ерлі-зайыптылар бірге болуға тиіс, ал бастапқы махаббат тез жеккөрушілікке айналуы мүмкін. Жастығында ол жиі әйел сатушыларға баратындығын айтады және әйелдер киімдерінің ер адамдардың құштарлығын оятуға арналғанына шағымданады. Егер ерлер оларды құштарлық нысаны ретінде қараса, әйелдер ешқашан ерлермен тең құқыққа ие бола алмайды, бірақ олардың жағдайын ерлерге билік етудің бір түрі ретінде сипаттайды, қоғамның олардың ләззаты мен әл-ауқатына қаншалықты бағытталғанын және ерлердің іс-қимылдарына қаншалықты әсер ететінін айтады. Позднышев әйелімен танысып, үйленгеннен кейін, құштар махаббат пен қатыгез ұрыс-керіс кезеңдері алмаса кететінін баяндайды. Олар бес балаға ие болады, содан кейін шешекті қолданады: «Біздің жабайы өміріміздің соңғы сылтауы – балалар – енді алынып тасталды, ал өмір бұрынғыдан да жаман болды». Оның әйелі скрипкашы Тройхатчевскийге көңіл бөлді, екеуі Бетховеннің «Крейцер сонатасын» (фортепиано мен скрипкаға арналған 9-шы соната, Op. 47) орындайды. Позднышев кейбір музыканың адамның ішкі жағдайын өзгерте алатындай күшті екенін айтады. Ол өзінің ашуын жасырып, скрипкашы кетіп барады деп ойлап сапарға шығады, бірақ әйелінен келген хаттан музыкант кетпегенін, керісінше оны келіп көргенін біледі. Ертерек оралғанда, ол Тройхатчевский мен әйелін үстел басында отырған күйінде көреді және әйелін пышақтап өлтіреді. Скрипкашы қашып құтылады; Позднышев: «Мен оның артынан жүгіргім келді, бірақ әйелінің ғашығына шалыққан күйде жүгірудің абсурд екенін есіме түсірдім; мен күлкілі емес, қорқынышты болғым келді» дейді. Ол не істегенін әйелінің жерлеу рәсіміне алып бара жатқанда ғана бірнеше күннен кейін түсінеді. Әйелінің ізгіліксіздігіне байланысты ол кісі өлтіруден босатылады. Әңгімесінің соңында Позднышев баяндаушыдан кешірім сұрайды.

Цензура

Сол кездегі шығарманың ерекше және даулы сипатына байланысты «Кройцер сонатасын» журналға немесе жеке басылымға шығару цензурамен тыйым салынды. Тек графша Александра Андреевна Толстая (Лев Толстойдың шөбере қызы, әйгілі Александрин – қыз, үй қызметшісі, Ұлы княгиня Мария Александровнаның тәрбиешісі) император Александр III-мен сөйлескеннен кейін ғана император Толстойдың жинақталған шығармаларының келесі томына енгізіп басылуға рұқсат берді. Дегенмен, цензураның тыйым салуы осы әңгіменің қызығушылығын арттырды, ол жарыққа шығар алдында тізімдер арқылы таратылып, жеке үйлерде оқылды. 1890 жылы АҚШ Пошта департаменті «Кройцер сонатасының» бөлімдері жарияланған газеттерді жіберуге тыйым салды. Бұл туралы сол жылы АҚШ Бас прокуроры да растады. Кейбір американдық баспалар әңгімені жарнамалау мақсатымен оның үзінділерін жеке кітапша түрінде басып, Нью-Йорктегі көше сатушылар арқылы шамалы ақыға таратты. Қала көшелерінде үлкен әріптермен жазылған жарнамалық арбалар да пайда болды: «Орыс үкіметі мен АҚШ Пошта Бас директоры Толстойдың ең үздік туындысы – «Кройцер сонатасын» тыйым салды». Алайда, 1890 жылы Нью-Йорк және Пенсильвания соттарында оның сатуға тыйым салу туралы шешім күштен шығарылды. Президент Теодор Рузвельт Толстойды «сексуалдық моральдық бұзылған адам» деп атады.

Пьесалары

Роман 1902 жылы орыс еврей драматургы Якоб Гординнің идиш тіліндегі пьесасына бейімделді. Америка драматургы Лэнгдон Митчелл кейіннен Гординнің нұсқасын ағылшын тіліне бейімдеді, ол 1906 жылдың 10 қыркүйегінде Бродвейде дебют жасады. 2007 жылы Жаңа Зеландияның Веллингтон қаласында би, музыка, театр және мультимедиалық проекцияларды біріктіретін, Бетховен мен Яначектың музыкалық шығармаларын тікелей орындайтын жаңадан жасалған «Кройцер» атты театрлық туындының премьерасы өтті. Сара Броди бейімделуді, режиссураны және хореографияны жүзеге асырды. 2009 жылдың наурыз айында Оклендте Окленд өнер фестивалінде оның қайта өңделген нұсқасы көрсетілді. Роман 2008 жылы Дарко Спасовтың сахналық қойылымына бейімделді және 2009 жылы Македония Республикасының Штип қаласындағы Ұлттық театр үшін Льюпко Бреслискидің режиссерлігімен Милорад Ангеловтың орындауында бір актілік пьеса ретінде қойылды. Лора Уэйдтің «Кройцер vs Кройцер» туындысы да Толстойдан шабыттанды. Романды Тед Дайкстра сахнаға бейімдеп, 2008 жылы Торонтоның Art of Time Ensemble үшін, ал 2011 жылы Soulpepper Theatre Company үшін бір актілік пьеса ретінде қайта қойды. Нэнси Харрис романды 2009 жылы Лондондағы Gate театры үшін Натали Абрахамбидің режиссерлігімен және Хилтон МакРэйдің қатысуымен бір актілік монологқа бейімдеді. Қойылым 2012 жылы Gate театрында, сондай-ақ Нью-Йорктегі La MaMa театрында қайта жаңғыртылды. Роман 2013 жылы Аделаида фестивалінің аясында Оңтүстік Австралияның Мемлекеттік театр компаниясы үшін Сью Смитпен бейімделді. Оны Георди Брукман режиссерлік етті, ал рөлге соңғы сәтте ауырып қалған Барри Оттоның орнына Ренато Мусолино түсті. Юта драматургы Эрик Сэмюэлсонның бір актілік бейімделуі 2015 жылы Plan B Theatre Company және NOVA Chamber Music Series компанияларымен қойылды. Қойылым 18 қазаннан 9 қарашаға дейін Ута штатының Солт-Лейк-Сити қаласындағы Роза Вагнердің сахналық өнер орталығында өтті. Оны Джерри Рапиер режиссерлік етті, ал Роберт Скотт Смит, Кэтрин Эберл және Джейсон Хардник қатысты. Эберл мен Хардник сол кезде Юта симфониясының музыканттары болды.

Музыка

Бетховеннің музыкасынан шабыттанған новелла, өз кезегінде Леош Яначектың бірінші скрипкалық квартетінің тууына себеп болды. Фредерик Ржевскийдің «Сөйлейтін пианистке арналған үйлену» шығармасында орындаушы аспапты ойнап тұрып, Позднышевтің сөздерін жатқа айтады.

Балет

2000 жылы Роберт Вайстың авторлық хореографиясымен, Бетховен, Яначек және Дж. Марк Сциарстың музыкасын үйлестіре отырып, Каролина балеті би мен драманы біріктіретін жаңашыл қойылымды сахнаға қойды. Қойылымда оқиғаны баяндап, балет бөлімдеріне көшіретін баяндаушы/актер және ойылымдар қолданылды.

Сурет

Новелла 1901 жылы Рене Франсуа Ксавье Приненің "Крейцер сонатасы" картинасына шабыттандырды, онда скрипкашы мен пианист арасындағы құмарлы өлім сүйісі көрсетілген. Бұл картина көп жыл бойы "Табу" парфюмериясының жарнамаларында пайдаланылды.

Романдар

Араб-израильдік автор Саид Кашуаның 2010 жылғы "Екінші жақтан" романы қазіргі Израильде өтетін "Кройцер сонатасы" туындысын еске түсіреді. "Кройцер сонатасының" бір данасы маңызды сюжеттік элемент ретінде де қолданылады. Голландиялық автор Маргрит де Мур, Яначектың скрипкалық квартетінен шабыттанған, ал ол Бетховен мен туындыдан әсер алған "Крейцерсоната" атты кітап жазды.

Пікірлер

"Толстой және Кройцер сонатасы", Роберт Грин Ингерсолл, Infidels.org сайтында.