Кіріспе

1990 жылы жарық көрген Ray Kurzweil-дің ғылыми-танымдық кітабы "Ақылды машиналар дәуірі" – өнертапқыш және болашақты зерттеуші Ray Kurzweil-дің жасанды интеллект туралы ғылыми-танымдық еңбегі. Бұл оның тұңғыш кітабы болды және Америка баспагерлері қауымдастығы оны 1990 жылғы ең көрнекті компьютерлік ғылым кітабы деп мойындады. Кітапқа сын-саралар The New York Times және The Christian Science Monitor газеттерінде орайлы баға берді. Кітаптың форматы – монография мен антологияның үйлесімі, сонымен қатар Daniel Dennett, Douglas Hofstadter және Marvin Minsky сияқты жасанды интеллект сарапшыларының зерттеу мақалалары да қамтылған. Курцвейл жетілген компьютерлік бағдарлама адам деңгейіндегі интеллектті көрсетуі мүмкін деген тұжырымнан бастап, жасанды интеллекттің философиялық, математикалық және технологиялық негіздерін зерттейді. Курцвейлдің пікірінше, эволюция арқылы адамдардың пайда болуы, олардың өзінен ақылдырақ нәрсені жасауға қабілетті екенін көрсетеді. Ол көру арқылы танылатын үлгілерді анықтау және тіл арқылы білімді ұсыну – интеллекттің екі маңызды құралы деп санайды. Курцвейл осы салаларда компьютерлердің қаншалықты қарқынмен дамып жатқанын егжей-тегжейлі сипаттайды. Компьютерлік қуаттың экспоненциалды өсуіне ден қойып, Курцвейл жасанды интеллект мүмкін болатынына және содан кейін кең таралатынына сенім білдіреді. Ол оның адам өмірінің барлық саласына – жұмысқа, білімге, медицинаға және соғысқа қалай әсер ететінін түсіндіреді. Компьютерлер адам сияқты қабілеттерге ие болғанда, Курцвейлдің айтуынша, адамдарға адам болудің нағыз мағынасын анықтау қиынға түседі.

Өмірбаян

Рей Курцвейл – өнертапқыш және сериялық кәсіпкер. 1990 жылы бұл кітап жарық көрген кезде ол-ақ үш компания құрған: Kurzweil Computer Products, Kurzweil Music Systems және Kurzweil Applied Intelligence. Компаниялар соқырларға арналған оқу машиналарын, музыкалық синтезаторларды және сөйлеуді тану бағдарламаларын сәйкесінше әзірлеп, сатқан. Оқу машинасына қолданған оптикалық таңбаларды тану және сөйлеуді тану екеуі де кітапта үлгіні тану мәселелерінің мысалдары ретінде маңызды орын алған. "Ақылды машиналар дәуірі" кітабы жарық көргеннен кейін, ол оның идеяларын тағы екі кітаппен дамытты: "Рухани машиналар дәуірі" және ең көп сатылған "Сингулярлық жақын".

Анықтамасы мен тарихы

Курцвейл жасанды интеллектіні қалай анықтауға тырысудан бастайды. Ол Марвин Минскидің «қимылдайтын шекара» тұжырымдамасына ден қояды: «әлі шешілмеген компьютерлік проблемаларды зерттеу». Содан кейін ол интеллектінің өзін анықтауға тырысып, «көптеген бақылаушыларға қанағаттандырарлық қарапайым интеллект анықтамасы жоқ сияқты» деген қорытындыға келеді. Бұл эволюция процесінің интеллекті болып санала ма деген талқыуға әкеледі. Курцвейл эволюция интеллекті, бірақ IQ-сы «нөлден өте кішкентай» дейді. Ол эволюцияны өз дизайндарын жасау үшін тым көп уақыт жұмсайтыны үшін сынға алады. Адам миы әлдеқайда жылдам жұмыс істейді, соңғы мыңдаған жылдардағы прогресс осыны көрсетеді, сондықтан ми өзінің жасаушысынан да интеллекті. Осыдан Курцвейл адам миы өзінен ақылдырақ нәрсені жасай алмайтынына ешқандай теориялық себеп жоқ деген тұжырымға келеді және «жеткілікті ондаған немесе ғасырлар өткен соң» адамдар өздері жасаған нәрселерден басып өтетінін болжайды. Жасанды интеллект саласы адам миының машина екенін және оның компьютерлік бағдарлама ретінде, нақты нәрсе сияқты бірдей мүмкіндіктермен жасалуы мүмкін екенін болжайды. Курцвейл осы қағиданың философиялық негіздерін, сондай-ақ сана мен ерік бостандығы сияқты қасиеттердің адам санасына ғана тән екенін айтатын қарсы көзқарасты зерттейді. Курцвейл Платоннан бастап, Декарт, Ньютон, Кант, Витгенштейнге тоқталып, Хьюберт Дрейфуспен аяқтайды. Курцвейл сонымен қатар жасанды интеллекттің математикалық тамырларын, Бертран Рассел, Алан Тьюринг, Алонзо Черч және Курт Гёдельдің үлестерін көрсетеді. Тьюринг тесті жасанды интеллект саласының сәттілігін бағалау үшін ұсынылған әдіс ретінде таныстырылады.

Шахмат және үлгілерді тану

Курцвейл компьютерлердің шахмат ойнауын егжей-тегжейлі талқылап, "2000 жылға қарай [компьютерлік] әлем чемпионын көреміз" деген болжамға келеді. Алайда, қытайлық стратегиялық ойын – го компьютерлерге жақсы ойнау үшін әлдеқайда қиын болып шықты. Ол го-ны "3-деңгейлі" мәселе деп санайды, яғни оны шешу үшін бір ғана бірыңғай формула жоқ. Содан кейін Курцвейл нақты үлгілерді танудың жасанды интеллект үшін өте маңызды екенін, және бұл да 3-ші деңгейлі мәселе екенін айтады. Курцвейл үлгілерді танудың түрлі жолдарын қарастырады, перцептронның дамуы мен құлдырауынан бастап, кездейсоқ нейрондық желілер мен шешім ағаштарына дейін, соңында интеллекттің "бір-бірімен байланысып, бір-біріне әсер ететін" әртүрлі процестердің иерархиясы екенін түсіндіреді. Ол Марвин Минскидің "Ақыл қоғамы" және Жером Летвиннің "Нейрондық қоғам" еңбектерін пайдалы модельдер деп санайды. Курцвейл логикалық ойлауды үлгілерді танудан ажыратады, сондай-ақ жасанды көруді жасауға жасалған әрекеттер арқылы АИ-дың үлгілерді тануда қаншалықты қиындыққа тап болғанын түсіндіреді. Курцвейлтің бағалауынша, адамның көру жүйесі секундына 100 триллион көбейту операциясын орындайды, ал сол кездегі "қалыпты жеке компьютер" секундына 100 000 ғана көбейту операциясын орындай алатын. Осы қиындықтан шығудың жолы – параллель өңдеу, яғни миллиондаған немесе миллиардтаған процестердің бір уақытта есептеу жұмысын атқаруы, және Курцвейл мұның болашақта орын алатынына сенді. Курцвейл сонымен қатар сөйлеуді тану туралы да айтады, ол да көру сияқты күрделі үлгілерді тануды қажет етеді.

Білім мен өнер

Үлгілерді танудан басқа, өкілдік білім де интеллекттің маңызды аспектісі болып табылады. Курцвейл медицина, сақтандыру және гараж механиктері үшін бірнеше сарапшы жүйелерді егжей-тегжейлі сипаттайды. Білім тіл арқылы білдіріледі және Курцвейл тілді түсінудің қазіргі жай-күйін, Терри Уиноградтың SHRDLU сияқты жобаларды қоса алғанда талқылайды. Курцвейл робототехникада барлық ЖА технологиялары қолданылатынын айтады: "көру, үлгілерді тану, білімдік инженерия, шешім қабылдау, табиғи тілді түсіну және тағы басқалар". Ол роботтардың фабрикалар сияқты құрылымдалған ортада қаншалықты табысты жұмыс істейтінін түсіндіреді және "үй шаруасында тиімді роботтар келесі ғасырдың басына дейін пайда болмайды" деп болжайды. Оқушы кезінде Курцвейл музыка шығаратын компьютер құрастырып, оны ұлттық "Менде құпия бар" телешоуында көрсетті. "Ақылды машиналар дәуірі" кітабында ол жасанды интеллект пен компьютерлердің музыка мен көркем өнерді жасауы арасындағы байланысты талқылайды. Ол AARON-ның қолмен салған суреттерін, сондай-ақ Колетт Бангерт пен Чарльз Бангерттің графикалық суреттерін қосады. Ол жасанды өмір туралы қысқаша айтады, компьютер жасаған фракталдарды көрсетеді және "компьютердің рөлі адамның шығармашылығын ығыстыру емес, керісінше, оны күшейту" деп жазады.

Әсері

Курцвейл компьютер индустриясындағы "бірлік құнына шаққандағы функционалдық мүмкіндіктердің" ондаған жылдар бойы экспоненциалды түрде өсіп келе жатқанын түсіндіреді. Мысалы, ол компьютер жадының құны 1950 жылғы бағасынан жүз миллионда біріне тең дейді. Курцвейл экспоненциалды трендтер мәңгілікке соқпайтынын мойындайды, бірақ компьютерлік қуат 1990 жылғы деңгейден миллиондаған есеге артады деп сендіреді. Егер осы трендтер жалғаса берсе, Курцвейлдің пікірінше, 2010 жылға қарай "аудармашы телефонды", 1990 жылдардың ортасына қарай интеллектуалды көмекшілерді және 21 ғасырдың "бірінші жартысында" "толыққанды жүргізушісіз көлікті" көреміз. Ол біздің саусақ іздеріміз бен дауысымыз арқылы жеке басымызды анықтай алатынымызды және жасанды адамдар голограммалар немесе роботтар түрінде көрінетінін болжайды. Курцвейл Тьюринг тесті туралы егжей-тегжейлі айтады және "2020 мен 2070 жылдар аралығында" тесттің осыншалық деңгейде өтетінін түсіндіреді, сонда "салаға жақсы білетін ешбір ақылды адам" нәтижеге күмән келтірмейді. Тіпті жасанды интеллект толыққанды индустрияларды алмастырса да, Курцвейл жұмыс орындарының жалпы саны артатынын мәлімдейді. Оның сөзіне қарағанда, "коммуникация, оқыту, білім алу, сату, стратегиялық шешім қабылдау және инновациялар" салаларында адамдар жұмыс істей береді. Жұмыс орындарында адамдар кітаптар сияқты сызықтық емес, Тед Нельсонның гипертексі сияқты "байланыстар желісін" құрайтын электрондық құжаттарды пайдаланады деп болжайды. Білім беру саласында Курцвейл балалардың "интеллектуалды және қызықты оқу бағдарламаларын" іске қосатын портативті компьютерлері болатынын айтады. Хабарламалар, емтихан жұмыстары, электрондық пошта және тіпті "махаббат хаттары" сымсыз желілер арқылы жіберіледі. Осы жетістіктер соғыс саласын да өзгертеді, лазерлік және бөлшек сәулелік қарулар, пилотсыз ұшақтар пайда болады. Медицина компьютерлік диагностиканы, пациенттердің тарихының біріктірілген деректер базасын, дәрі-дәрмектерді жасаушылар үшін нақты симуляцияларды және роботтардың көмегімен жасалатын хирургиялық операцияларды қамтиды. Бұл адамдарға зерттеулер жүргізуге, білімді ұйымдастыруға және "қамқорлық пен көңіл көтеруге" мүмкіндік береді. Мүмкіндігі шектеулі адамдар оқу машиналарын, есту аппараттарын және робот экзоскелеттерін пайдаланып, технологияның дамуынан үлкен пайда көреді. Курцвейл мүгедектерге қазіргі кездегі қарапайымдықпен қарау олардың жаңа қабілеттерімен бірге азайады деп санайды. Курцвейл кітабын қорытындылай келе, осы жетістіктердің барлығы бізге қиындықтар туғызатынын түсіндіреді; компьютерлер бұрын біздің ғана саламыз болған міндеттерді көбірек орындаған сайын, біздің интеллектуалдық қабілетіміз машиналармен бәсекелесіп, содан кейін олардан асып түскен сайын, бізді адам қылатын нәрсені анықтауымыз керек деп санайды.

Стиль

Кітаптың ішінде 23 эссе орналасқан, олардың 4-і Курцвейлдің өзіне, ал 19-ы шақырылған авторларға: Маргарет Литвин, Дэниел Деннетт, Митчелл Уолдроп, Шерри Тёркл, Блейн Матье, Сеймур Паперт, Дуглас Хофстадтер, Марвин Мински, Эдвард Фейгенбаум, Джефф Пеппер, К. Фучи, Брайан Оукли, Гарольд Коэн, Чарльз Эймс, Майкл Лебовиц, Роджер Шанк және Кристофер Оуэнс, Аллен Ньюэлл, Маргарет Боден және Джордж Гилдер. Кітап динозаврлар дәуірінен 2070 жылға дейінгі оқиғаларды тізімдейтін "хронологиямен" аяқталады, сондай-ақ елу беттік түсіндірмелер мен ұсынылған әдебиеттер, сөздік және көрсеткіштер қоса берілген.

Қабылдау

Джей Гарфилд Нью-Йорк Таймс газетінде Курцвейлдің өзі тікелей жұмыс істеген салалар туралы жазғанда "нақты, қазіргі заманғы және мәліметтерге толы" екенін, ал философия, логика және психология туралы айтқанда "шалаң және беймаңыз" екенін жазды. Гарфилдтің пікірінше, 21-ші ғасырдың басында "аударма телефон" пайда болады деген болжамда Курцвейл "мұндай міндетті орындауға тырысатын әркімнің алдында тұрған зор қиындықтарды" елемеген. The Futurist оны "көрнекті том" деп сипаттайды, "көркем суреттермен безендірілген" және "ақыл мен көз үшін шұғыла" екенін айтады. Симсон Гарфинкел The Christian Science Monitor басылымында "Жарқын машиналар ғасыры" кітабын "жасанды интеллект тарихының керемет еңбегі" деп атаса да, кітап "ретті болғанымен, ұйымдастырылмаған" екеніне өкінеді және "детальдардың жиі жоқ екеніне" шағымданады. "Ғылым, технология және адам құндылықтары" журналында жазған мақаласында Линда Штраус кітапты "көптеген жарқын бөліктердің бай жиынтығы, бірақ олар өте қиындықпен біріктірілген" деп сипаттайды. Ол Курцвейл кітаптың тақырыбы – жасанды интеллекттің өзін анықтай алмайтынын, себебі ол интеллекттің мәнін анықтай алмайтынын атап көрсетеді. Оның орнына ол Тьюринг тестісіне және Марвин Минскийдің интеллект туралы ұғымына, яғни шешілмеген проблемалардың үздіксіз өзгеретін көкжиегіне сүйенеді. Штраус Курцвейлдің футуристикалық көзқарастарының мәдени және қоғамдық салдарларын ескермейтінін сезінеді.