Кіріспе

Уильям Морристің 1890 жылғы романы "Жерден жаңалықтар" (1890) – суретші, дизайнер және социалистік идеялардың алға басушысы Уильям Моррис жазған утопиялық социализм мен жұмсақ ғылыми фантастиканы үйлестіретін классикалық туынды. Алғаш рет ол 1890 жылғы 11 қаңтарда "Commonweal" журналында бөлім-бөлім жарияланды. Романда баяндаушы Уильям Гест Социалистік лиганың мәжілісінен оралғаннан кейін ұйықтап, болашақ қоғамда оянғаннан кейін, ол жалпы меншік пен өндіріс құралдарының демократиялық бақылауына негізделгенін көреді. Бұл қоғамда жеке меншік, ірі қалалар, билік, ақша жүйесі, неке немесе ажырасу, соттар, түрмелер және таптық бөліністер жоқ. Бұл аграрлық қоғам адамдардың табиғаттан ләззат табуы және осының нәтижесінде жұмысынан ләззат табуы себепті табысқа жетеді. Роман осы қоғамның ұйымдастырылуы және адамдар арасындағы қарым-қатынастар сияқты әртүрлі аспектілерін зерттейді. Моррис марксизм мен романтика дәстүрін біріктіре отырып, өзін Викториялық Англиядан өзгеше уақыт пен жердегі сиқырлы кейіпкер ретінде бейнелейді. Романс кейіпкері Моррис махаббат пен достық іздеп, қайта жаңғырған өзін табуға тырысқанда, марксистік рухтағы романс архетиптерімен кездеседі. Ескі Хаммонд – Морриске жаңа әлемді үйрететін коммунистік педагог, сонымен қатар романтиканың дана қарт тұлғасы. Дик пен Клара – жақын достар және Морристің саяхатында көмектесетін үйленген жұбайлар. Темзадағы саяхат – революция арқылы өзгерген қоғам арқылы жасалған саяхат, сонымен қатар бақытты іздеу. Іздеудің мақсаты – Элен, ол қайта туылған дәуірдің символы және шетелдік жеңе алмайтын сүйікті. Эленнің өзі көп қырлы тұлға: социализм кезінде құтқарылған жұмысшы әйел, ол сонымен қатар мейірімді табиғат рухы және әйел бейнесіндегі жан. Кітап Моррис социализмге жиі айтылатын қарсылықтарға жауап береді және социализм жеке меншікті ғана емес, сонымен қатар өнер, өмір және еңбек арасындағы айырмашылықты да жояды деген сенімін күшейтеді. Романда Моррис социализмге қатысты ең көп таралған сынға – коммунистік қоғамда еңбек етуге ынталандырудың жоқтығына тоқталады. Моррис бұл тұста барлық еңбек шығармашылық және құлшыныс тудыруы керек деп жауап береді. Бұл, жұмыс қажетті жамандық болғанымен, дұрыс жоспарланған тең қоғам әр жұмысшының атқаруға тиіс жұмысының мөлшерін азайта алады деп санайтын көптеген социалистік ойшылдардан өзгеше. "Жерден жаңалықтар" Моррис жек көретін мемлекеттік социализмнің бір түрін бейнелейтін "Артқа қарап қарау" атты алдыңғы кітапқа жауап ретінде жазылды. Бұл кітап сол кездегі социализмді жүзеге асырудың тактикасына қатысты түрлі ойларға тікелей әсер етуді де мақсат етті.

Өткенге көз жүгірту

Моррис 1889 жылғы 21 маусымда "Коммуналда артқа қарай қарау" романына шолу жасады. Шолуында Моррис Эдвард Белламидің өз ойдағы қоғамды социалистердің сенімдері үшін авторитет ретінде бейнелеуіне қарсылық білдіреді. Моррис былай деп жазады: "Қысқасы, мырза Беллами біз үшін барлық жағынан елестете алатын ең жақсы өмір – машиналық өмір; сондықтан оның еңбекті шыдамды етудің жалғыз жолы – жаңа және үнемі жаңа машиналардың дамуы арқылы оның көлемін азайту екендігі таңқаларлық емес. Менің ойымша, бұл әрқашан солай болады, және машиналардың көбеюі тек машиналарды көбейтеді; болашақтың идеалы еңбекті ең төменгі деңгейге дейін азайту арқылы адамның күшін азайтуға емес, керісінше, еңбектегі қиындықтарды ең төменгі деңгейге дейін азайтуға, тіпті ол қиындық сезілмейтіндей болуға бағытталған. Бұл – адамзаттың арманы, ол тек адамдар мырза Белламидің утопиясынан да толық тең болғанда ғана армандай алады, бірақ адамдар тең жағдайда болғанда орындалатынына сенімдімін". Мористің Белламиге деген негізгі қарсылығы, негізінен, Белламидің әлеуметтік құндылықтары мен эстетикалық көзқарастарымен келіспеушілігінен туындады. Беллами қалалық өмірді ұнатса, Моррис шаруашылықты ұнатты; Беллами өнеркәсіптік революцияны және машинаның күшін мақтаса, Моррис адамдарға қиындық тудыратын ауыртпалықты жеңілдету үшін ғана машиналарды пайдаланатын табиғи өмір салтын қалпына келтіруді армандады; Беллами құдіретті мемлекет арқылы құтқарылу іздесе, Моррис оның жойылған уақытын тіледі.

Гендерлік рөлдер

"Жерден жаңалықтар" романында Моррис қоғамдағы әйелдерді "бала туу және оларды тәрбиелеуде құрметті, әйел ретінде ізденісті, серік ретінде жақсы көрілетін, балаларының болашағына алаңдамайтын" және осының нәтижесінде күшейтілген "аналық сезімге" ие деп сипаттайды. Жыныстық еңбек бөлінісі бұрынғысынша сақталған. Әйелдердің еңбектері үй шаруашылығымен ғана шектелмейді, бірақ олардың атқаратын жұмыстарының көлемі еркектерге қарағанда тар, алайда үй шаруашылығына әйелдердің ерекше бейімділігі бар деп есептеледі. Сонымен қатар, "Ерлер енді әйелдерге тирандық жасауға, не әйелдер ерлерге тирандық жасауға мүмкіндік жоқ; мұның екеуі де ежелгі заманда болған. Әйелдер өздері жасай алатын және жақсы көретін нәрсені істейді, ал ерлер оған қызғанышпен қарамайды және ренжімейді". Олд Хаммонд оқырманға Nowhere-де соттардың, ажырасудың және келісім-шарт некесінің жоқ екенін хабарлайды. Неке және ажырасу туралы түсіндіре келе Олд Хаммонд былай дейді: "Біз бұл мәселелерді өзгерттік, немесе оларға деген көзқарасымыз өзгерді деп толық түсінуіңіз керек. Біз өзімізді алдамаймыз және жыныстарды мазалайтын барлық қиындықтардан құтыла аламыз деп ойламаймыз, бірақ біз өмір сүру және лауазым туралы төмендеу дау-жанжалдарға барып, осы бақытсыздыққа қосымша кемсітуді арттыру үшін соншалықты ақымақ емеспіз, сондай-ақ махаббат немесе құштарлықтың нәтижесінде дүниеге келген балаларға тирандық ету билігіне". Nowhere-де адамдар әртүрлі топтарда, қалағанша өмір сүреді, ал толық отбасы қажет емес. Некеге қатысты, Nowhere халқы моногамияны ұстанады, бірақ олар келісім-шарт некесімен байланысқандықтан емес, романтикалық махаббатты еркін іздей алады.

Білім

Романның басында біз Жоқ жердегі адамдар білімді болғанымен, балаларға арналған ресми білім беру жүйесі жоқ екенін білеміз. Оксфорд әлі де «Білім өнері» саласын оқу орны ретінде сақтап тұрғанымен, адамдар өз білім алу жолын өзі таңдай алатынын білеміз. Балаларды тәрбиелеуге келсек, «Жоқ жерде» балалар көбінесе топтар құрып, жазда бірнеше апта бойы орманға ойнауға барады, сіз көріп отырғанындай, шатырларда тұрып жатады. Біз оларды мұндай іс-әрекеттерге ынталандырамыз, өйткені олар өздеріне қажетті нәрсені жасауға үйренеді, жабайы жануарлармен танысады және үйде отырудан гөрі олар үшін табиғатта болу әлдеқайда жақсы. Бұл утопия, қиял жемісінен туған қоғам, керемет, себебі ондағы адамдар индустрияландырудың ауыртпалығынан босағандықтан, табиғатпен үйлесімде өмір сүретін өмір салтына қол жеткізеді. 1884 жылғы «Біз қалай өмір сүреміз және қалай өмір сүре аламыз» атты лекциясында Моррис идеалды өмір туралы ойларын білдіреді. Осы ой-пікір романның негізін құрайды. Моррис былай деп жазады: «Өмірдің жағдайлары туралы мәселені аяқтамас бұрын, мен мүмкін болатын қарсылыққа дайын тұрғым келеді. Мен машиналарды қажетті еңбектің механикалық және жағымсыз бөлігінен адамдарды босату үшін еркін пайдалану туралы айттым; қазіргі заманда өмірдің сұлулығына зиян келтіретін нәрсе – машиналардың бізге қызмет етуі орнына, біздің қожайынымыз болуына рұқсат беру. Сонымен қатар, бұл менің соңғы талабыма жеткізеді, яғни менің өмірлік ортам әдемі, жомарт және сұлу болуы керек; Бұл үлкен талап екенін білемін, бірақ мынаны айтамын, егер бұл талап орындалмаса, егер әрбір өркениетті қоғам өз мүшелерінің барлығы үшін мұндай ортаны қамтамасыз ете алмаса, онда мен әлемнің жалғасуын қаламаймын».

Ықпал

"Жерден келген жаңалықтар" атты тақырып көптеген кәсіпорындарға, соның ішінде Ливерпульдегі саяси кітап дүкеніне, Тим Краучтың театр труппасына және ай сайынғы әлеуметтік клубқа әсер етті. "Жерден жаңалықтар" клубы 1996 жылы "заманауи өмірдің коммерциялануы мен оқшаулануына қарсы тұру" үшін құрылды, оның ұраны ретінде Морристің "Бірлік – өмір, ал бірліктің болмауы – өлім" деген сөздері қолданылды. Оның қамқоршысы – Питер Хеннесси, үкімет тарихшысы, және ол ай сайын Лейтонстондағы Сент-Джон Баптист шіркеуінің залында жиналады, бұл суретшінің өскен үйінен шамамен төрт шақырымдай жерде, қазір Уильям Моррис галереясы орналасқан. Көптеген көркем туындылар "Жерден келген жаңалықтар" деп аталады; олардың кейбіреулері Морристің кітабымен тығыз байланысты, ал басқалары жай ғана үш сөздік атауды немесе оның өзгеруін пайдаланады. 1978 жылы Өнер кеңесі "Жерсізге жаңалықтар" атты қысқаметражды фильмді қаржылады. Онда Морристің Темза өзенімен эстетикалық және социалистік идеяларды зерттеген ойдан шығарылған саяқаты бейнеленген. Сара Вудс кітапты радио пьеса ретінде бейімдеп, BBC Radio 4 арнасында 2016 жылдың 25 мамырында эфирге шығарды. "Жерден келген жаңалықтар" тарихшы Г.Д.Х.Коулдың социализмге көшкеніне ықпал еткен фактор болды. Роберт Льюэллиннің "Гардениядан жаңалықтар" (2012) романы "Жерден келген жаңалықтар" романынан шабыт алды. 2005 жылдың сәуір-май айларында Швейцарияның Лозанна қаласындағы Люси Маккинтош галереясында алты британдық суретшінің қатысуымен өткен заманауи өнер көрмесі "Жерден келген жаңалықтар" деп аталды: Майкл Эшкрофт, Хуан Боливар, Эндрю Грасси, Джастин Хиббс, Алистер Хадсон және Питер Ливерсидж. Кореялық суретшілер Мун Кёнвон мен Чон Чжуно 2012 жылы "Жерден келген жаңалықтар" атты бірлескен жобасында осы романнан шабыттанды. Халық әншісі Леон Росселсонның 1986 жылғы осы аттас альбомындағы "Жерден келген жаңалықтарды жеткізу" әні Морриске арналған құрметті ән. Nick Cave and the Bad Seeds тобының "Dig, Lazarus, Dig!!!" (2008) альбомындағы бір трек "Жерден келген жаңалықтар" деп аталады. 2013 жылы ағылшын Darkstar тобы "News from Nowhere" атты альбом шығарды. 2008 жылы Waltham Forest композитор Майк Робертске оқиғаға негізделген жаңа қоғамдық симфония жасауды тапсырды. Морристің "халық үшін және халықтан өнер" аксиомасын қамти отырып, бұл шығарма 180 бастауыш сынып оқушыларының қатысуымен жазылды, олар музыканың фрагменттерін құрастырып, соңғы шығармаға енгізді. Нәтижесінде балалар хоры, оркестр және басқа 10 кіші ансамбль үшін 90 минуттық туынды жасалды. Бұл шығарма 2014-2015 жылдары романның 125 жылдығына орай Уильям Моррис галереясының көркемдік қолдауымен жазылып, 2015 жылдың маусымында жарық көрді. Мальталық суретші және куратор Рафаэль Велланың "Жерден келген жаңалықтар" (2022, 5 мин.) атты анимациялық видеосы Уильям Морристің романынан шабыттанды. 1000 кадрдан тұратын бұл анимация сюжеттің антиутопиялық нұсқасын көрсетеді, онда суретші өртеніп жатқан әлемге оянады. Анимациялық бейне 2023 жылы Мальтадағы Valletta Contemporary көрмесінде көрсетіледі.