Кіріспе

Мажар тарихы (б.з.д. 800 – б.з. 895 ж.) – Венгрияның жаулап алу алдындағы тарихы және тарихына дейінгі кезең. Мажар халқының (мажарлар) тарихы б.з.д. 800 жыл шамасында мажар тілінің басқа финно-угор тілдерінен айырылуымен басталып, б.з. 895 жыл шамасында Карпат алқабының мажарлар тарапынан жаулап алынуымен аяқталады. Византия, Батыс Еуропа және венгр жылнамаларындағы мажарлар туралы ең алғашқы жазбаларға сүйене отырып, ғалымдар оларды көптеген ғасырлар бойы ежелгі скифтер мен гундардың ұрпақтары деп санады. Венгр тілі мен урал тілдерінің ұқсастығы байқалғаннан кейін 18 ғасырдың соңында бұл тарихи дәстүр ғылымнан мүлдем жойылды. Содан бері тіл білімі мажарлардың этногенезін зерттеудің басты көзіне айналды. Сонымен қатар, 9-15 ғасырлар аралығында жазылған жылнамалар, археологиялық зерттеулердің нәтижелері және фольклорлық салыстырулар мажарлардың ерте тарихы туралы мағлұматтар береді. Қазбалардағы түйіршіктерді зерттеу, оның ішінде қайын және қарағаш сияқты ағаштардың туыс сөздеріне сүйене отырып, прото-урал тілінің тасмурындықтары б.з.д. 4 мыңжылдықта Урал тауларының кеңінен тараған аймағында, неолиттік аңшы-жинаушылардың шашыраңқы топтарымен мекендегенін көрсетеді. Олар кең аумақтарға таралып, мыңжылдықтың соңында жеке прото-финно-угор тілінің қалыптасуына себеп болды. Тіл білімі мен археологиялық зерттеулер көрсеткендей, осы тілде сөйлейтіндер шұңқырлы үйлерде тұрып, өрнекті қыш ыдыстарды қолданған. Б.з.д. 2600 жылдан кейін батпақтардың кеңеюі жаңа көші-қон толқындарына әкелді. Угриктердің бастапқы отаны (Urheimat) туралы ғылыми консенсус жоқ: олар б.з.д. 2000 жыл шамасында Тобол өзенінің аймағында немесе Кама және Волга өзендерінің жоғарғы ағысында мекендеген. Олар тұрақты қауымдастықтарда тұрып, қарақұмық, бидай және басқа да дақылдарды өсіріп, жылқы, ірі қара және шошқа сияқты мал өсірген. Иран тілдерінен алынған мал шаруашылығына қатысты сөздер олардың көршілерімен тығыз байланыста болғанын көрсетеді. Далалардың солтүстікке қарай кеңеюіне байланысты б.з.д. 1000 жылға дейін ең оңтүстік угр топтары көшпелі өмір салтын қабылдады. Венгр тілінің дамуы б.з.д. 800 жыл шамасында жайылымдардың азаюымен және көшпелі угр топтарының оңтүстікке қарай қоныс аударуымен бірге басталды. Келесі мың жылдағы ежелгі мажарлардың тарихы белгісіз: олар далаларда өмір сүрді, бірақ олардың бастапқы отанының орналасқан жері ғылыми пікірталастардың нысаны болып табылады. Бір теория бойынша, олар бастапқыда Уралдың шығысында тұрып, 600 жылға дейін батысқа қарай "Магна Венгрияға" көшіп келген. Басқа ғалымдар Магна Венгрияның мажарлардың бастапқы отаны болғанын, одан олар 830 жылдарға дейін Дон өзенінің аймағына немесе Кубань өзеніне қарай көшіп кеткенін айтады. Оғыз түркі тілдерінен алынған жүздеген сөздер мажарлардың түркі халықтарымен тығыз байланыста болғанын дәлелдейді. Византиялық және мұсылман авторлары 9-10 ғасырларда оларды түркі халқы деп санаған. 830 жылдардың соңында мажарлар мен болгарлардың арасындағы одақ мажарлармен байланысты алғашқы тарихи оқиға ретінде тіркелді. Византия императоры Константин VII Порфирогениттің мәлімдемесіне сәйкес, мажарлар 9 ғасырдың басында Хазар қағанатының жанындағы Леведияда тұрып, хазарларды "үш жыл бойы" соғыста қолдаған. Мажарлар руларға бөлініп, әр рудың өз "воеводасы" немесе әскери басшысы болған. Леведияға печенегтердің шабуылынан кейін мажарлардың бір тобы Кавказ тауларын кесіп өтіп, таулардың оңтүстігіндегі жерлерге қоныстанды, бірақ халықтың көп бөлігі Қара теңіздің солтүстігіндегі далаларға қашты. Олардың жаңа отаны Этелькөзде 870 жылдары мажарлар Төменгі Дунай мен Дон өзендері арасындағы жерлерді бақылаған. Олардың жеті руының конфедерациясын екі жоғарғы басшы – кенде мен гюла басқарған. Хазар түркілерінің бүлікшілдерінің Кабарса тобы Этелькөзде мажарларға қосылды. Мажарлар көршілес славян тайпаларына үнемі шабуыл жасап, оларды алым-салық төлеуге мәжбүрлеп, византиялықтарға сатылатын тұтқындарды ұстап алып отырды. Болгария, Шығыс Франкия және Моравия арасындағы соғыстарды пайдаланып, олар 861 және 894 жылдар аралығында кем дегенде төрт рет Орталық Еуропаға шабуыл жасады. Жаңа печенегтердің шабуылы мажарларды Этелькөздан кетуге, Карпат тауларын кесіп өтіп, 895 жыл шамасында Карпат алқабына қоныстануға мәжбүр етті.

Этнонимдер

Венгрлер 9 және 10 ғасырларда араб, византия, славян және Батыс Еуропалық дереккөздерде түрлі этникалық атаулармен еске алынған. Араб ғалымдары оларды мадьярлар, башкирлер немесе түріктер деп атады; византиялық авторлар оларды гунндар, унгрлар, түріктер немесе саварлар деп атады; славян дереккөздері «угр» немесе «пеон» этнонимдерін қолданды, ал Батыс Еуропалық авторлар гунндар, паннон, аварлар, гунн, түріктер және агарен туралы жазды. Тіл білімі маманы Гюла Неметтің сөзіне сәйкес, этнонимдер, әсіресе «унгр», «савард» және «түрік» атаулары, мадьярлардың Еуразия даласының әртүрлі империяларына – онгурлар мен сабирлер тайпалық конфедерацияларына және гөктүріктерге қосылғандығын көрсетеді, одан кейін ғана тәуелсіздік алды. «Башкир» атауы, әлдебір түркі тілді башкирлерге жақындығынан туындаған, ал бұл топ бүгінге дейін Оңтүстік Уралда сақталған. Ибн Руста венгрлердің өзін-өзі атауының алғашқы нұсқасын жазды: (ал Маджгария). Ғалымдардың бір теориясы бойынша, «мадьяр» этнонимі – күрделі сөз. Сөздің бірінші бөлігі («magy») бірнеше жазылған немесе болжамды сөздермен байланысты, соның ішінде мансилердің өзін-өзі атауы («māńśi») және адамды білдіретін қайта құрастырылған угр сөзі (*mańća). Екінші бөлігі («er» немесе «ar») ер немесе ұл деген мағынаны білдіретін қайта құрастырылған фин-угор сөзінен (*irkä) немесе түркі сөзінен (eri немесе iri) пайда болған болуы мүмкін. Алан В. Эртл этноним бастапқыда кіші топ – Мегьер тайпасының атауы болған деп жазады; ол этнонимге айналды, себебі Мегьер халықтың ең күшті тайпасы болды. Көптеген ғалымдар венгр экзонимі мен оның нұсқалары оногурлардың атынан шыққан деп санайды. Бұл атау славян арқылы Еуропаға тарала бастады.

Венгр тілінің бөлінуінен бұрын (б.з.д.

Венгр тілі дәстүрлі түрде ұғыр тілдерінің қатарына жатқызылады, бірақ басқа да пікірлер бар. Мысалы, тіл білімі маманы Тапани Салминен протоұғыр тілінің болғанын жоққа шығарып, венгр тілі перм тілдерін де қамтитын "аумақтық-генетикалық бірліктің" құрамына кіргенін айтады. Палеолингвистикалық зерттеулер протоуралық тілінің сөйлеушілері төрт түрлі ағаш – лавр, күміс шырша, қарағай және қайың – бірге өскен аймақта мекендегенін көрсетеді. Қазбалардағы гүл тозаңын зерттеу нәтижесінде бұл ағаштардың б.з.д. 4-мыңжылдықта Орал тауларының екі жағындағы Об, Печора және Кама өзендері бойында кездесетіні анықталды. Орал мен Кама арасындағы жерлер осы кезеңде сиреп қоныстанған. Шамамен б.з.д. 3600 жылдан бастап Орал аймағындағы неолиттік мәдениет батысқа және шығысқа қарай кеңінен тарады. Аймақтық ерекшеліктер пайда болды, бұл бір-бірімен тығыз байланыста болмаған адамдар тобының пайда болуын көрсетті. Венгр тілінің шамамен 1000 негізгі сөзі – маусымдар мен табиғат құбылыстарының атаулары, сондай-ақ ең көп қолданылатын етістіктер – басқа фин-ұғыр тілдеріндегі сөздермен туыс, бұл фин-ұғыр тілінің уақытша болғанын көрсетеді. Б.з.д. 2600-2100 жылдар аралығында климаттың өзгеруі Оралдың екі жағында батпақтардың кеңеюіне әкеп соқты, бұл тұрғындардың топтарын өз отандарынан кетуге мәжбүр етті. Фин-ұғыр тілдік бірлігі жойылды және б.з.д. 2000 жыл шамасында жаңа тілдер пайда болды. Осы кезеңде венгр тілінің пайда болған тобы Оралдың шығысында немесе батысында мекендеген бе, жоқ па, тарихшылар арасында пікір даулы. Б.з.д. 1300-1000 жылдар аралығындағы климат өзгерістері салдарынан далалар шамамен 1000 шақырымға солтүстікке қарай кеңейді, бұл оңтүстіктегі ұғыр тайпаларын көшпелі өмір салтына көшуге мәжбүр етті. Шамамен б.з.д. 800 жылы климат қайтадан ылғалды кезеңнің басталуымен өзгерді, бұл көшпелі ұғыр тайпаларын жайылымды іздеп оңтүстікке қарай көшіруге мәжбүр етті. Олардың қозғалысы оларды солтүстік ұғыр тайпаларынан бөліп, қазіргі венгр тілінің қалыптасуына әкеп соқты. Тарихшы Ласло Контлердің сөзіне қарағанда, "аспанға көтерілген ағаш" және венгр халық мұрасының басқа да элементтері фин-ұғыр бірлігі кезеңінен қалған мұра сияқты. Венгр халқының ең көп таралған жерлеу әндерінің мелодиялары хантылардың эпостық әндерінің үлгілерімен ұқсас.

Бастапқы отаны (б.з.д. 800ж.б.б.

Х ғасырдағы мажар өнерінің танымал мотивтері – бұғы мен бүркіт, скиф өнерінде оларға ұқсас бейнелер кездеседі. Скифтер, сарматтар және басқа да үнді-иран тілдерінде сөйлейтін халықтар шамамен б.з.д. 800 жылдан б.з. 350 жылға дейін Еуразия далаларына басымдық жасады. Осы кезеңде даладағы барлық этностар дерлік бірдей материалдық мәдениетке ие көшпелілер болды, сондықтан мажарларды нақты анықтау қиын. Осы себепті, олардың бастапқы отаны қайда орналасқаны туралы ғалымдар арасында пікір талас тудырып келеді. Рона Тас мажар тілінің дамуы Кама және Волга өзендерінің арасында, Урал тауларының батысында басталғанын айтады. Археолог Истван Фодор бастапқы отанның Урал тауларының шығысында болғанын жазады. Оның сөзіне қарағанда, б.з.д. 4 ғасырда Челябинск қаласындағы обалардың кейбір ерекшеліктері – қайтыс болғандардың басының солтүстікке қаратылуы және қабірлерге қойылған қыш ыдыстардағы геометриялық өрнектер – оның угор халықтарына жатқызған ежелгі жерлеулерге ұқсас.

Бастапқы батысқа қарай көшірулер (б.з. 600-ден бұрын 750 немесе 830 ж.)

1230 жылдары Юлиан монах Мадьярлардың аңызға толы отаны Магна Венгрияны іздеуге аттанды, оны венгр жылнамасында оқығаннан кейін, сол жерде қалған мадьярлар тобы туралы мәліметтерге сүйенді. Ол Волга немесе Кама өзендерінің жанында, қазіргі Шығыс Еуропадағы Башқортостан аймағында орналасқан Волга Булгарларының жерінде мажар тілінде сөйлейтін топқа кездесті. Магна Венгрия мадьярлардың түпкі отаны болғандығы, немесе мадьярлардың ата-бабалары Батыс Сібірден Еуропаға көшкеннен кейін Магна Венгрияға қоныстанғандығы мәселесі әлі де ғалымдар арасындағы пікірталас нысаны болып табылады. Үшінші теория бойынша, Магна Венгрия мадьярлардың алғашқы отаны да емес, Еуропадағы алғашқы отаны да емес. Керісінше, Юлиан кездескен шығыс мадьярларының ата-бабалары оңтүстіктен Магна Венгрияға көшіп келген. Ғалымдардың бір теориясына сәйкес, кем дегенде бір мадьяр тайпасының аты – Гярмат, Башқорт тобының аты – Юрматимен байланысты. 9-10 ғасырларға жататын Башқортостандағы Болшие Тиганидегі зираттағы жерлеу рәсімдері – өлім маскаларын қолдану және жылқының бөліктерін қабірге салу – осы рәсімдер мадьярлардың Карпат ойпатындағы 10 ғасырдағы өмірінде де кездесетін еді. Көптеген мамандар Болшие Тиганидегі зиратты Магна Венгриядан кеткен кезде қалған немесе мадьярлардың көші-қоны кезінде басқа аймақтардан келген мадьярлар пайдаланған деп санайды. Егер мадьярлардың түпкі отаны Батыс Сібірде орналасқан болса, онда олардың ата-бабалары Магна Венгриямен бірдей емес, Батыс Сібірден Шығыс Еуропаға көшіп келген. Бұл шамамен 500 жылға дейін 700 жылға дейін болған болуы мүмкін, өйткені осы кезеңде далалар арқылы халықтардың бірнеше ірі қозғалыстары орын алды. "Прохорово мәдениеті" біздің заманымыздан бұрын 400 жыл шамасында қазіргі Башқортостанға тарады. Гунндардың батысқа қарай көшіп кетуі Батыс Сібірдің көптеген топтарын 350-400 жылдары аралығында Еуропаға кетуге мәжбүр етті. 460 жылдары аварлардың Сібірдегі Сабирлерге жасаған шабуылы бірнеше көші-қондарды бастады. 550-600 жылдары аралығында аварлардың Еуропаға қарай көшіп кетуі көптеген көшпелі топтарды қозғалысқа түсірді. Гунндардың келуі Еуразия далаларында ирандықтардың үстемдігіне нүкте қойды. Содан кейін Сабирлер, Аварлар, Оногорлар, Хазарлар және басқа түркі халықтары Шығыс Еуропаның далаларын ғасырлар бойы бақылады. Гардизи мадьярларды "түріктердің бір тармағы" деп сипаттады; Лео Мудрый және Константин Порфирогенит оларды түріктер деп атады. 900 жылға дейін түркі тілдерінен шамамен 450 венгр сөзі қарызға алынған. Венгр халық әндерінің ең көне қабаттары чуваш әндерімен ұқсастықтарды көрсетеді. Бұл фактілер мадьярлардың Понт даласында тұрған кезде түркілермен тығыз байланыста болғанын көрсетеді. Гюла Немет, Андрас Рона Тас және басқа да ғалымдар ғасырлар бойы мадьярлардың Кавказ тауларының солтүстігіндегі Кубань өзенінің маңында өмір сүргенін жазады. Олардың айтуынша, мадьярлар сол жерде жүзім шаруашылығының түркі тіліндегі терминологиясын, соның ішінде бор ("шарап") және сепр ("шөміш") сияқты сөздерді, сондай-ақ жүзім (сом), жүзім (szőlő) және басқа да жемістердің түркі тіліндегі атауларын қабылдады. Осы ғалымдардың пікірінше, венгр тіліндегі аландарға тән сөздердің бірі – asszony ("ханым", бастапқыда "асыл немесе патша ханым") – осы аймақтан алынған.

Леведия (750 немесе 830 850)

Хазар қағандығы 650 жылдан кейін Днепр мен Волга өзендері арасындағы далаларда үстемдік құрды. Археологиялық жағдайлар хаганның көпұлтты империяны басқарғанын көрсетеді. 750-900 жылдар аралығында осы аймақта гүлдеген "Салтово-маяки мәдениеті" кем дегенде жеті түрге ие болды. Венгр жылнамаларындағы ғажайып бұғы туралы аңыз, мадьярлардың түрлі этностық топтармен – аландармен, болгарлармен және оноғурлармен болған "жақын симбиозы, аралас некелері және бірігу процесінің" естелігін сақтағандай. Император Константин Порфирогенит мадьярлардың "бұрын Хазарияға жақын, Леведия деп аталатын жерде қоныстанғанын" жазды, сондай-ақ "Хидмас, сондай-ақ Чингилус деп аталатын өзен" болғанын айтты. Curta және Kristó осы тайпаларды мадьярлармен байланыстырады. Ибн Руста хазарлардың "мадьярлар мен басқа да көршілес халықтардың шабуылынан" қорғанышқа ие болғанын жазды. Ғылыми теория бойынша, Ибн Рустаның баяндамасы 830 жылдары салынған Саркелдегі хазар бекінісінің хазарларды мадьярлардан қорғаған бекіністердің бірі болғанын көрсетеді. Порфирогениттің сөзіне қарағанда, Леведияда мадьярлар "жеті рудан тұрған, бірақ олардың үстінен ешқашан отандық немесе шетелдік князь болған емес, бірақ олардың арасында 'воеводалар' немесе 'жеті капитан' болған", бұл жеті мадьяр руының бар екенін көрсетеді. Порфирогенит рулардың "өз воеводаларына бағынбағанын, бірақ соғыс қай жерде болса да, барлық ынтасымен және құлшынысымен бірге күресуге келісім жасағанын" айтты, бұл ру басшыларының саяси емес, әскери көшбасшылар екенін көрсетеді. Kristó-ның пікірінше, императордың баяндамасы сонымен қатар рулық конфедерацияның 9 ғасырдың басында "күшті саяси құрылым емес екенін" көрсетеді. Gesta Hungarorum жеті мадьяр басшыларын "Hetumoger" деп атады.

Etelköz (850,895)

Константин Порфирогенит Этелькөзді (нақтырақ айтқанда Ἀτελκούζου – Ἐτὲλ және Κουζοῦ) «Барух», «Кубу», «Труллос», «Брутос» және «Серетос» өзендері ағатын жерлермен байланыстырды. Соңғы үш өзеннің Днестр, Прут және Сирет өзендерімен сәйкестігі күмәнді емес, бірақ Барухты Днепрмен, ал Кубуды Оңтүстік Бугпен теңестіруді Спинеи жоққа шығарады. Әл-Жайхани 870 жылдары мадьярлардың жері «tl» және «dwb» деп аталатын екі өзеннің арасында орналасқандығын жазды. Қазіргі ғалымдардың пікірінше, «tl» – Волга, Дон немесе Днепр болуы мүмкін, ал «dwb» – Дунай. Gesta Hungarorum бойынша, мадьярлар «Скифияда» немесе «Дентумогерде» тұрған; екінші атау, Дон өзенімен байланысты, мадьярлардың Понт даласының шығыс бөліктерін мекендегенін көрсетеді, деп мәлімдейді Спинеи. Янош Харматта Дэнтудің (қайта құрастырылған Денту) мадьяр тіліндегі өзеннің атауы болған деген болжам айтады. Порфирогениттің сөзіне сәйкес, хазар қағаны мадьярлар Леведиядан қашып, Этелькөзді мекендегеннен кейін дереу елшілерді жіберді. Қаған Леведиді кездесуге шақырып, оның бағынуын қабылдаса, мадьяр тайпалары конфедерациясының басшысы қылуды ұсынды. Леведи ұсыныстан бас тартып, бұл жаңа мәртебені Альмос немесе оның ұлы Арпадқа беруді ұсынды. Қаған Леведидің ұсынысын қабылдап, оның талабы бойынша мадьяр басшылары Арпадты өздерінің басшысы деп жариялады. Кристо мен Спинеидің пікірінше, Порфирогениттің баяндамасы мадьяр тайпалары федерациясында орталық билік құрылғанын сақтап қалған. Рона Тас бұл оқиға тек «династиялық өзгерісті» көрсетеді дейді; Леведи әулетінің құлауы және Арпад әулетінің пайда болуы. Порфирогениттің баяндамасына қарамастан, Gesta Hungarorum Арпад емес, оның әкесі мадьярлардың алғашқы бас князі болып сайланғанын айтады. Мұсылман ғалымдарының мәліметінше, мадьярлардың екі жоғарғы басшысы болған – кенде және гюла, соңғысы 870 жылдары олардың билеушісі болған. Олардың есебіне сәйкес, қаған мадьяр тайпалары федерациясының басшысына хазарлық атақ берген; Ибн Фадлан үшінші хазарлық сарай шендісінің 920 жылдары күндүр деп аталғанын жазған. Мұсылман ғалымының есебі мадьярлар хазарлардың «екі патшалық» жүйесін қабылдағанын көрсетеді, онда жоғары билік қасиетті билеушіге (кенде) және әскери басшыға (гюла) бөлінген.

Венгрияның жаулауы (895907)

Мадьярлар 892 жылы шілдеде Орталық Еуропаға қайта оралды, Шығыс Францияның патшасы Арнульфпен одақтасып Моравияға шапқындады. Екі жыл өткен соң, олар Паннония маркасына шабуыл жасады. Фулда жылнамасы бойынша, олар «ерлер мен қарт әйелдерді дереу өлтіріп, жас қыздарды мал сияқты алып кетіп, құмарлықтарын қанағаттандыру үшін пайдаланды». Бұл дереккөз мадьярлар мен Моравияның I Сватоплюгі арасындағы одақ туралы айтпаса да, көптеген тарихшылар Моравия билеушісі оларды Шығыс Францияға шабуыл жасауға көндіргенін мойындайды. Карпат алқабындағы шапқындары кезінде мадьярлар болашақ отаны туралы маңызды ақпарат жинауға мүмкіндік алды. 893 жылы Саманид әмірі Исмаил ибн Ахмад Оғыз түркілеріне қарсы жорық ұйымдастырып, оларды Волга мен Урал өзендері арасындағы печенегтердің жеріне шабуыл жасауға мәжбүр етті. Отанынан қуылған печенегтер батысқа қарай, жаңа жайылымдар іздеп кетті. Осы уақытта мадьярлар Византия императоры I Лео ғақылдымен одақтасып, Болгарияға шапқындады. Болгарияның Симеон I печенегтерге елшілер жіберіп, оларды Этельközге шабуыл жасауға иландырды. Күтпеген шабуыл мадьярлардың қоршалмаған қоныстарын қиратты, оларды Понт даласын тастап, Карпат тауларында пана табуға мәжбүр етті. Мадьярлар жаңа отанын бірнеше кезеңде басып алды, бастапқыда Дунайдың шығысына орналасып, 899 жылы Шығыс Францияның Арнульфы қайтыс болғаннан кейін ғана Паннония маркасына шабуыл жасады. Олар 906 жылға дейін Моравияны жойды және 907 жылы Брезалауспурк шайқасында бавариялық әскерді жеңіп, Карпат алқабындағы билігін бекітті.

Археология

1830 жылдан бері археология мажарлардың ежелгі тарихын зерттеуде маңызды рөл атқарып келеді. Археологтар екі әдіс қолданды: «сызықтық әдіс» деп аталатыны мажарлардың бастапқы отанынан Карпат алабына қоныс аудару жолын анықтауға бағытталған, ал «ретроспективтік әдіс» 10 ғасырдағы Карпат алабындағы мәдени жиынтықтардың Еуразия далаларындағы алдыңғы тарихын анықтауға тырысады. Дегенмен, далалардағы он екі зират қана Карпат алабында табылған мәдени жиынтықтармен ұқсас археологиялық табыстарды көрсетті. Аталған зираттардың мерзімі де әлі даулы. Археолог Ласло Ковачтың пікірінше, жарияланған археологиялық материалдың жеткіліксіздігі және кейбір орындардың дұрыс мерзімдеуінің қателігі далалардағы мажарларға жатқызылатын археологиялық ескерткіштердің аз болуына себеп болуы мүмкін. Ковач сондай-ақ, мажарлардың даладан көшіп, Карпат алабында қоныстануы жаңа материалдық мәдениеттің қалыптасуына әкелгенін, бұл көшпенділікке дейінгі мажарларды анықтауды қиындатады. Археологиялық зерттеулер көрсеткендей, мажарлар өздерінің жаңа отанына қоныстанғаннан кейін, Карпат алабында бұрын қоныстанған аварлар мен басқа да далалық халықтардың материалдық мәдениеті де ұқсас айқын өзгерістерге ұшырады. Катериновка, Слобозия және Днестрдің орта ағысындағы басқа да жерлерде табылған «Суботский горизонт» деп аталатын түйреуіштер, белдік безендірулері және басқа да заттар 10 ғасырғы Карпат алабындағы археологиялық табыстармен ұқсастықтарды көрсетеді. Бұл заттардың көміртектік талдауы бойынша 9 ғасырдың соңына жатқандығы анықталды. Сол археологиялық орындарда көршілес славян аймақтарындағы керамикаға ұқсас ыдыстар да табылды.

Тіл білімі

Венгр тілінің зерттелуі – венгр халқының этногенезі жөніндегі зерттеулердің маңызды көзі болып табылады, себебі тіл өзінің даму жағдайларын және басқа тілдермен байланыстарын көрсетеді. Ғалымдардың бір теориясына сәйкес, венгр тілінің ең ерте сөздік қабаттары тілдің пайда болған аймағының ерекшеліктерін көрсетеді. Басқа тілдерден алынған қарыз сөздерді зерттеу венгр тілінің ежелгі сөйлеушілері мен басқа халықтар арасындағы тікелей қарым-қатынастарды анықтауға көмектеседі. Сондай-ақ, қарыз сөздер мадьярлардың өмір салтындағы өзгерістерді де көрсетеді.

Жазбаша дереккөздер

Тарихи мәліметтерге сәйкес, ежелгі мажарлар туралы жазбалар Геродоттан басталуы мүмкін. Иркі тайпасының мекенінің орналасқан жеріне және олардың этнониміне сүйене отырып, Гюла Моравчик, Янош Хармата және басқа да ғалымдар оларды венгрлер деп санайды; алайда, олардың пікірі баршаға қабылданбады. VI ғасырдағы византиялық тарихшы Джон Малалас 527 жылы билік құрған Муагерис есімді ғұн тайпасының басшысы туралы айтады. Моравчик, Дезсő Паис және басқа да тарихшылар Муагерис есімін мажарлардың өз атауымен (мажар) байланыстырады; олар Малаластың баяндамасы Азов теңізі аймағында 6-шы ғасырдың басында мажар тайпаларының болғанын көрсетеді дейді. Көптеген ғалымдар бұл тұжырымды қабылдамайды. 10-шы ғасырдың ортасында жазылған Георгий Монахтың Хроникасының жалғасы 830-жылдардың соңында мажарлар мен болгарлар арасындағы одақ туралы алғашқы тарихи оқиғаны жазды, бұл оқиғаның мажарлармен байланысты екені даусыз. Византия императоры Лев Зерделінің 904 жыл шамасында жазылған «Тактика» кітабында олардың әскери стратегиялары мен өмір салты егжей-тегжейлі сипатталған. Император Константин Порфирогениттің 948 және 952 жылдар аралығында аяқталған «Империяны басқару туралы» еңбегінде мажарлардың ерте тарихы туралы көптеген мәліметтер сақталған. Саманидтер империясының билеушісі Наср II-нің министрі Әбу Абдалла әл-Жайхани 870 және 880 жылдары Еуразия далаларының батыс аймақтарына саяхат жасаған саудагерлердің баяндамаларын жинады. Әл-Жайханидің еңбегі жоғалғанмен, кейінгі мұсылман ғалымдары Ибн Руста, Гардизи, Әбу Тахир Марвази және Әл-Бакри оның кітабын пайдаланып, 9-шы ғасырдың соңындағы мажарлар туралы маңызды деректерді сақтап қалды. Дегенмен, олардың еңбектерінде кейінгі кезеңдерден алынған қосымша мәліметтер де бар. Батыс Еуропадағы жазбалардың ішінде Зальцбург жылнамасының толық нұсқасы, Прумның Реджино хроникасы, Фулда жылнамасы және Кремоналық Лиутпрандтың «Жаза» («Antapodosis») 9-шы ғасырдың мажарлары туралы мәліметтерді ұсынады. Кирилл, Мефодий және басқа да ерте славян қасиеттілері туралы аңыздарда мажарлардың Понт даласында қоныстанғандары туралы да айтылады. Тарихшы Андраш Рона Тас айтуынша, 1110 жылдары аяқталған орыс жылнамасындағы мәліметтерді «өте сақпен қарау керек». Алғашқы венгрлік хроникалар 11-ші ғасырдың соңында немесе 12-ші ғасырдың басында жазылған, бірақ олардың мәтіндері 13-15 ғасырларда жинақталған қолжазбаларда сақталған. Қазіргі уақытта сақталған хроникалардың көпшілігі ең ерте еңбектерде 11-ші ғасырда мажарлар христиан дініне кіргенге дейін олардың тарихы туралы ешқандай мәлімет жоқ екенін көрсетеді. Бұл еңбектің басты тақырыбы – мажарлардың пұтқа табынушылық дәуірі. Алайда, қазір Аноним деп танылатын патшаның бұрынғы нотариусы жазған бұл еңбектің сенімділігі күмәнді. Карлиль Айлмер Макартни ортағасырлық венгр тарихшылары туралы монографиясында оны «барлық ерте венгр мәтіндерінің ішіндегі ең әйгілі, ең түсініксіз, ең ашуландыратын және ең жаңылыстыратын» деп сипаттайды.

Ортағасырлық теориялар

Бертиннің жылнамасына сәйкес, 862 жылы Шығыс Франк корольдігіне шабуыл жасаған мадьярлар жергілікті халыққа «бұрын естімеген» жаулар болған. Сол сияқты, Прумдық Реджино мадьярлардың есімдері бұрынғы ғасырларда аталмағандықтан, олар туралы ешкім естімегенін жазды. Бұл екі тұжырым да 9 ғасырдың соңындағы авторлардың мадьярлардың тегі туралы білімі болмағанын көрсетеді. Дегенмен, мадьярлардың шабуылдары Батыс Еуропа мен Византия ғалымдарын бұрынғы тарихшылардың скифтер немесе гунндар туралы сипаттамаларына еске салды, соның нәтижесінде оларды осы халықтармен теңестірді. Мысалы, Лев Данышпан мажарларды «скиф тайпалары» деп тізімдеді. Латын этнонимдері «хуни» мен «венгрлер» ұқсастығы екі халықтың теңестірілуін күшейтті, бұл 11 ғасырда Батыс Еуропада кең таралды. Эберсперген хроникасы гунндар мен венгрлердің бір халық екенін нақты айтқан алғашқы дереккөз болды. Ең ерте венгрлік жылнамалары гунндар мен венгрлердің тығыз байланысты екенін қабылдады. Аноним гунндарды атамады, бірақ мадьяр тайпаларының басшысы, ханзада Альмостың тегінен шыққан гун билеушісі Атилланы еске алды. Алайда, Симон Кеза 1280 жылы гунндар мен венгрлерді анық теңестірді. Ол өзінің жылнамасын гунндар тарихы туралы кітаптан бастады, осылайша мадьярлардың Карпат алқабын басып алуын ата-бабаларынан қалған жерді қайта иелену ретінде көрсетті. Содан бері екі халықтың теңестірілуі ғасырлар бойы мадьярлардың тегі туралы негізгі теория болып келді. Құдайдың дүниеге келген жылы 401-де, мадьярлар Паннонияға келгеніне 28 жыл өткен соң, римдіктердің салты бойынша, гунндар, яғни мадьярлар өздерінен жоғары патша ретінде Атилланы, бұрын қолбасшылардың бірі болған Бендегуздың ұлын сайлады. Ол ағасы Буданы Тисза өзенінен Дон өзеніне дейін билеуші етіп тағайындады. Өзін мадьярлардың патшасы, әлемнің қорқынышы, Құдайдың жазасы деп атаған Атилла: Гунн, мидиялықтар, готтар және даниялықтардың патшасы. |Кальт белгісі: Суреттелген жылнама

Кереметті құзғыртқының аңызы

Көптеген тарихшылар керемет елік туралы аңыз мажарлардың өз шығу тегі туралы мифті сақтап қалғанын жақтайды. Оны алғаш рет 13 ғасырдың соңындағы жылнамашы Симон Кеза жазған. Аңыз бойынша, Хунор мен Магор есімді екі бауыр гун және мажар тайпаларының ата-бабалары болған. Олар Менрот пен оның әйелі Енеттің ұлдары еді. Елікті қуа жетелеп, Азов теңізінің шебіне дейін жеткенде, Белардың ұлдарының әйелдерін және аландар князі Дуланың екі қызын тартып әкетеді. Тарихшы Гюла Кристоның сөзіне қарағанда, Енет есімі мажар тіліндегі елік сөзінен (ünő) шыққан, бұл мажарлар осы жануарды өз тотемдік ата-бабасы деп санағанын көрсетеді. Кристо сондай-ақ, аңыздағы төрт жеке есім төрт халықты бейнелейді дейді: мажарлар (Магор), оногурлар (Хунор), болгарлар (Белар) және аландар немесе болгарлардың Дула руы (Дуло). Жаңа отанға келумен аяқталатын аң аулау аңызы Еуразия далаларындағы халықтардың, оның ішінде гун және мансилердің арасында кең таралған. Бір халық екі бауырдан тараған деген миф те кеңінен таралған. Осылайша, Симон Кеза шынайы мажар аңызын жазбаған, оны шетелдік көздерден алған болуы мүмкін.

Қазіргі заманғы ғылым

18 ғасырдың басында финндер мен ғұндар арасындағы байланысты дәлелдеуге жасалған ғылыми тыраштандырулар фин және венгр тілдерінің ұқсастығын анықтауға әкелді. Янош Сайновичтің «Demonstratio» еңбегі, венгр және саам тілдерін салыстырып зерттеудің алғашқы жүйелі жұмысы ретінде 1770 жылы жарияланды. Үш онжылдықтан кейін Самуэль Гярмати қазіргі урал тілдері деп белгілі тілдердің кеңірек тобының ұқсастығын көрсетті. Дегенмен, венгр ғалымдарының көпшілігі Сайнович пен Гярматидің пікірлерін бірте-бірте қабылдады. 1830 жылдары Пал Хунфалви венгр тілінің фин және түркі тілдері арасында ортақ екенін жазды, бірақ кейіннен венгр тілінің манси және ханты тілдерімен тығыз байланысты екенін мойындады. Осыдан кейін тіл білімі мадьярлардың тарих алды дәуірін зерттеуде басты рөл атқарды, себебі тарихи және археологиялық дәлелдерді түсіндіру үнемі басым тілдік теорияға байланысты болды. Осылайша, тарихшы Нора Беренд жазғандай, венгрлердің тарих алды кезеңі «тіл біліміне, фольклорлық параллельдерге, археологияға және кейінірек жазба деректерге негізделген күмәнді құрылым» болып табылады, өйткені 9 ғасырға дейін мадьярлар туралы нақты жазбалар жоқ және археологиялық мәдениеттерді халықтармен байланыстыру өте күмәнді. Тарихшы Ласло Контлер «венгрлердің тегінің тарихын» «генетикалық құрамы мен мәдени ерекшеліктері өзгерген, бірақ венгр тілінде немесе оның алдындағы тілде сөйлейтін қауымның тарихы» деп сипаттайды. Басым ғылыми консенсус бойынша, венгрлер Карпат алқабының түпкілікті халқы емес. Олардың ата-бабалары 894 жыл шамасында, яғни өздерінің бастапқы отанынан шығып кеткеннен кейін ғасырлар өткен соң, Еуразия далалары арқылы бірқатар батысқа қарай көшіп келді. Мадьярлардың тарих алды дәуірінің көптеген мәселелері – олардың бастапқы отанының орналасқан жері, ежелгі мадьярлардың түркі халықтарымен және Хазар қағанатымен байланыстары, олардың өмір салты мен саяси құрылысы, сондай-ақ Карпат алқабын басып алуының себептері – әлі де ғылыми пікірталастардың нысаны болып табылады. Мадьярлар мен түркі тайпаларының арасындағы байланысқа қатысты археолог Гюла Ласло 1960 жылдары баламалы теория ұсынды. Оның «қос жаулап алу» теориясына сәйкес, 670 жылы фин-угор тілінде сөйлейтін үлкен топ адамдар Карпат алқабына келді, ал түркі тілдес халықтар 9 ғасырдың соңында сол аумақты басып алды. Ласлоның теориясы кеңінен қабылданған жоқ.

Экономика

Неолиттік елді мекендердің көпшілігі өзендер мен көлдердің жағалауларында орналасқан, бірақ ондағы үйлер қазылған жоқ. Жергілікті тұрғындар негізінен тас, әсіресе Оңтүстік Уралдан алынған жасмыр, сүйек және ағаштан жасалған құралдарды қолданған, сонымен қатар сынған немесе толқын тәрізді өрнектермен безендірілген қыш ыдыстар да табылды. Олардың экономикасы балық аулау, аң аулау және жинауға негізделген. Осы қызметтермен байланысты негізгі венгр сөздері – *háló* (желі), *íj* (жабдық), *nyíl* (жебе), *ideg* (жабдық ішегі), және *mony* (жұмыртқа) – протоуралық кезеңнен мұраланған. Венгр тіліндегі *ház* (үй), *lak* (тұрғын үй), *ajtó* (есік) және *ágy* (төсек) сөздері протофинно-угор тілінен шыққан. Б.з.д. III мыңжылдықта Орал аймағындағы, финно-угор отаны деп есептелетін аймақта салынған үйлер аймақтық ерекшеліктерді көрсетеді: Сосьва өзенінің аңғарында жерге терең қазылған шаршы құрылымды үйлер, ал Кама өзені бойында тікбұрышты жартылай жерге қазылған үйлер салынған. Жергілікті халық аңшы-жинаушылар болған. Олар жұмыртқа пішінді, қыштан жасалған, ромб, үшбұрыш және басқа геометриялық пішіндермен безендірілген ыдыстарды қолданған. Өлгендерін жер бетіне жақын қабірлерге жерлеп, денелерін қызыл охрмен шашып, қабірге құрал-жарақтар, шошқаның тесілген тістерінен жасалған әшекейлер және жануарлардың басы түріндегі кішкентай алтыннан жасалған бұйымдарды қойған. Қабірлерде табылған, Кавказ тауларында жасалған мыс бұйымдар Орал тауларының екі жағындағы тұрғындардың б.з.д. шамамен 2000 жылы алыс аймақтармен сауда байланыстарында болғанын көрсетеді. Прото-угрик тілінен келген *ló* ("ат"), *nyereg* ("ер"), *fék* ("желбұрыш"), және *szekér* ("көлік") сөздері осы тілде сөйлейтін адамдардың жылқыға мініп жүргенін көрсетеді. Мал шаруашылығы шамамен 1500 жылдан бастап Оралдың екі жағына да тарады. Көптеген елді мекендерде қазылған жануар сүйектерінің 90% үй жануарларына – сиыр, ешкі, қой, шошқа және жылқыға тиесілі болды. Протоиран тілінен алынған қарыз сөздер угр тілінде сөйлейтін халықтардың көрші халықтардан мал шаруашылығын қабылдағанын көрсетеді. Мысалы, венгр тіліндегі *tehén* (сиыр) және *tej* (сүт) сөздері протоирандық тектен шыққан. Археологиялық зерттеулерде табылған қарақұмық, бидай және арпа тұқымдары, сондай-ақ орақ, соқа және қашау саптары сияқты құралдар жергілікті халықтың егістік жерлерді де өңдегенін дәлелдейді. Мадьярлардың ата-бабалары б.з.д. II мыңжылдықтың соңғы ғасырларында даланың солтүстікке қарай кеңеюіне байланысты отырықшы өмір салтынан бас тартты. Қазіргі көшпелі халықтарды зерттеу көрсетіп тұрғандай, олардың өмір салтында жылдық циклдік көші-қон – қыстау және жазғы лагерьлер арасында жыл сайынғы қозғалыс болған, бірақ олар қыстауларының маңындағы егістік жерлерді де өңдеген. Көптеген тарихшылар мадьярлардың аралас – көшпелі немесе жартылай көшпелі экономикаға ие болғандығымен келіседі, ол мал өсірумен және егістік жерлерді өңдеумен сипатталған. Венгр тіліндегі түркілік қарыз сөздер мадьярлардың 5-9 ғасырлар аралығында түркі халықтарынан мал шаруашылығы мен ауыл шаруашылығының көптеген тәжірибелерін қабылдағанын көрсетеді. Мысалы, венгр тіліндегі *tyúk* (тауық), *disznó* (шошқа), *ártány* (құрттандырылған шошқа), *bika* (бұқа), *ökör* (өгіз), *borjú* (бұзау), *tinó* (өгіз), *ünő* (сиыр), *kecske* (ешкі), *teve* (түйе), *kos* (қошқар), *író* (айран), *köpönyeg* (бағушының шапаны), *borz* (көк), *gyümölcs* (жеміс), *alma* (алма), *körte* (алмұрт), *szőlő* (жүзім), *som* (ит), *kökény* (сloe), *búza* (бидай), *árpa* (арпа), *borsó* (бұршақ), *kender* (қияқ), *borz* (бұрыш), *csalán* (қызыл гүл), *kert* (бақ), *eke* (соқа), *balta* (балта), *tiló* (жеміс тазартқыш), *csepű* (қамыс), *gyom* (қоқыс), *ocsú* (астық қалдығы), *tarló* (тың жер), және *sarló* (орақ) сөздері түркі текті. Көптеген қарыз сөздер болгар немесе басқа чуваш тілдерінен алынған, бірақ қарыз алу орны мен уақыты белгісіз. Спинеидің пікірінше, мадьярлардың Салтово-Маяки мәдениетімен байланысы олардың ауыл шаруашылығының дамуына әсер еткен болуы мүмкін. Ибн Рустаның мәлімдемесіне сәйкес, 9 ғасырдың соңында мадьярлар "шатырларда тұрып, жайылым іздеп, бір жерден екінші жерге көшіп-қонып жүрген". Археологиялық зерттеулер Леоның сабыр, садақ және жебелерді қолдану туралы хабарламасын растайды. Алайда, императордың хабарламасынан айырмашылығы, мадьяр жауынгерлерінің қабірлерінен найзалар сирек табылған. Олардың ең маңызды қарулары сүйекпен нығайтылған рефлекстік садақтар болған, олармен олар белгілі бір нысанаға дәл атуға қабілетті болған.

Дін

Қазіргі ғалымдардың мадьярлардың пұтқа табыну сенімдері мен дәстүрлері туралы теориялары негізінен ортағасырлық авторлардың жартылай шындық баяндамаларына және христиан патшаларының билік кезінде қабылданған тыйымдарға негізделген. Христиан және мұсылман деректерінде мадьярлар табиғат күштеріне табынғандығы айтылады. Олар ағаштарға, бұлақтар мен тастарға құрбандықтар шалып, құдықтарда құрбандықтар берген. Мұндай әрекеттерге 11 ғасырдың соңында Венгрияның королі Ласло I тұсында тыйым салынғаны куәландырылған. Еуразия даласындағы халықтардың салты бойынша, пұтқа табынушы мадьярлар ант бергенде иттің екіге бөлінген денесін көрсетіп, ант бұзудың салдарымен ескертетін. Кезалық Шимон да жылқы құрбандығы туралы жазған. Gesta Hungarorum бойынша, жеті мадьяр басшысы келісімдерін "пұтқа табыну жолымен бір ыдысқа қан төгіп бекіткен". Мадьярлардың дінін зерттеуші ғалымдар этнографиялық ұқсастықтарды, фольклорды, тіл біліміндегі дәлелдерді және археологиялық зерттеулерді де ескереді. Аңшы құс немесе өмір ағашы бейнеленген заттар мадьяр дінінде осы екі символда маңызды рөл атқарғандығын көрсетеді. Бас сүйегін жаралау – нақты немесе символдық түрде – 10 ғасырдағы мадьярлар арасында кең таралған. Гюла Ласлоның жазуынша, бас сүйегін кескішпен ашу және жараны күміспен жабу араб дәрігерлері қолданған хирургиялық операцияға ұқсас болған, ал бас сүйегіне шеңбер сызығын салу – қорғаныш талисманын орналастыруға бағытталған. Рона Тас атап көрсеткендей, мадьяр тіліндегі "алаяқ" деген сөз (agyafúrt) сөздік мағынасында "миы тесілген" дегенді білдіруі мүмкін. Мадьярлар өлгендерін арқаларына жатқызып, қолдарын денелеріне немесе жамбас сүйектеріне тіреп жерлейтін. Қайтыс болған жауынгердің қабірінде әрқашан оның атына қатысты заттар кездесетін. Көбінесе бұл терісі, бас сүйегі және аяқтарының төменгі бөлігі болса, кейде тек аттың жабдығы немесе шөппен толтырылған терісі жерленген. Мадьярлар денені матаға немесе кілемге орап, көздері мен аузына күміс табақтар қойған. Ғылыми теориялар венгр фольклорындағы тальтос пен Сібір шамандары арасындағы ұқсастықтарды атап көрсетеді, бірақ ежелгі мадьярлар арасында шаман болғаны дәлелденбеген. Мадьяр тілінің діни лексикасының көптеген элементтері, соның ішінде boszorkány ("құпиягер"), elbűvöl ("баурау"), және ежелгі мадьяр тіліндегі "қасиетті" (igy немесе egy) сөздері түркі тілдерінен алынған. Олардың көптегені христиан дініне ауысқаннан кейін де қолданылды: búcsú (кешірім), bűn (күнә), gyón (мойынсұру), isten (Құдай) және ördög (шайтан). Гюла Ласлоның айтуынша, флейта, барабан және қамыс сырнай туралы мадьяр балалар өлеңі зиянды рухтарды қуып шығару үшін шу көтеру арқылы өткізілген пұтқа табынушылық ритуалының естелігін сақтап қалған. Тағы бір балалар өлеңінде апта күндері кері ретпен аталуы, өмірден кейінгі әлемде бәрі керісінше болатындығы туралы ежелгі сенімді сақтаған болуы мүмкін.

Негізгі дереккөздер

Аноним, король Беланың нотариусы: Мажарлардың істері (Мартайн Ради мен Ласло Веспреми редакциялаған, аударған және түсіндірген) (2010). In: Rady, Martyn; Veszprémy, László; Bak, János M. (2010); Anonymus and Master Roger; CEU Press; Константин Порфирогенит: De Administrando Imperio (Гүла Моравчик редакциялаған грек мәтіні, Ромилли Дж. Х. Дженкинстің ағылшын тіліне аудармасы) (1967). Дэмбартон Оукс Византиялық зерттеулер орталығы. "Ибн Руста мадьярлар туралы 903–913" (2012). In: Ибн Фадлан: Ибн Фадлан қараңғылық жерінде: алыс солтүстіктегі араб саяхатшылары (Пол Лунде мен Каролина Стоунның кіріспесімен аударылған) (2012); Penguin Books; Кезаның Симон: Мажарлардың істері (Ласло Веспреми мен Фрэнк Шаер редакциялаған және аударған, Жену Сюц зерттеуімен) (1999). CEU Press. Фулданың жылнамалары (Тоғызыншы ғасыр тарихы, II том) (Тимоти Ройтер аударған және түсіндірген) (1992). Манчестер университетінің баспасы. Сент-Бертиннің жылнамалары (Тоғызыншы ғасыр тарихы, I том) (Джанет Л. Нельсон аударған және түсіндірген) (1991). Манчестер университетінің баспасы. "Прумдық Реджиноның хроникасы" (2009). In: Каролингтер мен Оттондық Еуропаның соңындағы тарих және саясат: Прумдық Реджино мен Магдебургтік Адалберттің хроникасы (Саймон Маклин аударған және түсіндірген); Манчестер университетінің баспасы; Мажарлардың суреттелген хроникасы: Chronica de Gestis Hungarorum (Дежё Дерчени редакциялаған) (1970). Corvina, Taplinger Publishing. Лео VI-ның Тактикасы (Мәтін, аударма және Джордж Т. Деннистің түсіндірмесі) (2010). Дэмбартон Оукс. "Константиннің өмірі"; "Мефодийдің өмірі" (1983). In: Kantor, Marvin (1983); Орта ғасырдағы славян әулиелері мен ханзадаларының өмірі; 23–161 б. Мичиган университеті.