Кіріспе

Суданның этникалық тобы – Суданның Оңтүстік Кордофан штатының Нұба тауларында қоныстанған жергілікті этникалық топтар. Нұба халқы – Орталық Суданның түпкі тұрғындары. Нұбалар – Судандағы Оңтүстік Кордофан штатының Нұба тауларында тұратын 50 түрлі жергілікті этностың құрамында, кем дегенде екі туыс емес тілдік отбасыға жататын әртүрлі тілдерде сөйлейтін көптеген ерекше топтарды қамтиды. 2011 жылдан бастап, Суданның оңтүстік бөлігі тәуелсіз мемлекет болып, Оңтүстік Суданға айналғаннан кейін, Нұба халқы Суданның оңтүстігінде қоныстанды. Нұба халқының санына қатысты бағалаулар кең ауқымды; Судан үкіметі 2003 жылы олардың санын 2,07 миллионға бағалаған. Нұба терминін Солтүстік Судан мен Оңтүстік Египетте нубий тілдерінде сөйлейтін, байланысы жоқ нубий этникалық тобымен шатастырмау керек, алайда Нұба тауларында тұратын таулық нубийлер де нубий халқының бір бөлігі саналады.

Тұрғын үйлер

Нюба халқы Нюба тауларының етегінде қоныстанған. Ауылдар отбасылық үйлерден тұрады. Отбасылық үй – екі дөңгелек саз үйді қоршап тұрған тікбұрышты алаң, олар бір-біріне қарама-қарсы сорғы талдарымен жабылған. Бұл үй-жай, "шал" деп аталады, ағаш тіреулермен және сабанмен тоқылған қоршаумен белгіленген. Шалдың екі жағында от ортасында от жанып тұрады, онда отбасылар әңгімелер айтып, ауыз әдебиетін жеткізеді. Шалдың төңірегінде әлдеқайда үлкен аула, ал оның алдында "тоқ" орналасқан. Тоқтың қоршауы берік ағаш бұтақтарынан жасалған, биіктігі саз үйлердің шатырына жетеді. Тоқта ешкі, тауық, есек сияқты шағын мал ұсталады. Әрбір отбасылық үйдің бір жағында биік конус пішіндес астық сақтаушылар, "дүрстер" орналасқан. Үйдің арт жағында жүгері, қабақ, бұршақ және жеміс сияқты көкөністер өсірілетін кішкентай аула бар.

Тілдер

Нюба халқы бір-бірімен тығыз байланысы жоқ әртүрлі тілдерде сөйлейді. Көптеген нюба халқы Нұба тауларының географиялық кордофан тілдері тобына жататын көптеген тілдердің бірінде сөйлейді. Бұл тіл тобы негізінен үлкен Нигер-Конго тілдер отбасының құрамына кіреді. Бірнеше нюба тілі нило-сахара тілдер отбасына жатады. Аймақта жүзден астам тілде сөйлейді және олар нюба тілдері деп есептеледі, алайда көптеген нюбалар Суданның ортақ тілі – судандық араб тілінде де сөйлейді.

Мәдениет

Нюба халқы негізінен егіншілер, сонымен қатар ірі қара, тауық және басқа да үй жануарларын өсіретін малшылар. Олар көбінесе үш түрлі шаруашылық жүргізеді: үйлерінің жанындағы бақшада пияз, бұрыш, бұршақ сияқты үнемі күтім қажет ететін көкөністер өсіріледі; төбелердің жоғары жағында суармай-ақ тез өсетін қызыл арпа сияқты егіндер егіледі; ал одан әрі жерлерде ақ арпа және басқа да дақылдар отыртылады. Нюба халқының ерекше белгісі – спорттық жарыстарға, әсіресе дәстүрлі күреске деген құштарлығы. Әрбір ауылдың ең күшті жігіттері жеке және ауылдық мақтаныштарын арттыру үшін басқа ауылдардың спортшыларымен жарысады. Кейбір ауылдарда ересек ерлерлер клубокпен немесе найзамен күресу сайыстарына қатысады. Нюбалардың дене күшіне деген құштарлығы жас жігіттердің сәнге құштарлығынан да көрінеді – олар көбінесе сағаттап денелерін күрделі суреттермен және әшекейлермен бояйды. Бұл сәнқұмарлық Нюба халқының күш пен сұлулықтың маңыздылығына сенуін көрсетеді.

Діндер

Көптеген нубалардың негізгі діні - ислам, сонымен қатар христиандар да бар, ал дәстүрлі шамандық нанымдар кең таралған. Мұсылман еркектер саргонг киеді және кейде бас киім (түбетейка) тағады. Ересек әйелдер мен жас қыздар моншақтар тағып, аяқтарына саргонг орайды, кейде иықтарына платок байлайды. Екі жыныс та ер балаларға сызық салу және сүндеттеу, ал қыздарға қызыл сызық салу (генитальдік мүшелерді кесу) практикалайды. Кейбір еркектер шаштарын қырқады, ересек мұсылман еркектер түбетейка киіп, сақал қояды, әйелдер мен қыздар шаштарын өріп, моншақтармен безендіреді. Таулардың шығыс, батыс және солтүстік бөліктерінде тұратын нубалардың көпшілігі мұсылман, ал оңтүстікте тұратындары христиан немесе дәстүрлі анимистік діндерді ұстанады. Нуба тауларында ислам діні терең сіңбеген аймақтарда діни мамандар мен жұбалар тайпа басшыларымен бірдей билікке ие, себебі олар жаңбырды бақылау, бейбітшілікті сақтау және мол өнім алу үшін қажетті рәсімдерге жауапты. Көптегендер қасиетті орындардың (ғибадатханалардың) сақшылары, онда рәсімдердің сәтті аяқталуын қамтамасыз ету үшін заттар сақталады (мысалы, жаңбыр сиқыры үшін жаңбыр тастары), ал кейбіреулері рухани иелікке түседі деп санайды.

Саясат

1986 жылғы сайлауда Ұлттық Умма партиясы Нұба таулары аймағынан қолдау деңгейінің төмендеуіне байланысты Нұба тауларының жалпы одағына және Судан ұлттық партиясына бірнеше орынды жоғалтты. Үкімет қолдаған әскерлер, Халықтық қорғаныс күштерінің (PDF) бірнеше Нұба ауылдарына жасаған шабуылдары, қолдаудың төмендеуіне жауап ретінде жасалған болуы мүмкін, бұл SPLA-ға қолдаудың артуын көрсетеді. PDF шабуылдары өте қатыгездікпен жүргізілді және Екінші Судандық азаматтық соғысы кезінде болған адамзатқа қарсы қылмыстардың мысалы ретінде қарастырылады.

Омар әл-Баширдің әскери диктатурасы тұсында астана Хартумдағы Нұба халқы үкіметті жақтаушы студенттер мен Ұлттық барлау және қауіпсіздік қызметінің агенттері тарапынан қайталап шабуылға ұшырады, ал кейбіреулері тіпті қаза болды. Үкіметтер мен судандық қоғамның бір бөлігінің кемсітушілігі салдарынан Нұба халқының көп бөлігі ресми ұлттық судандық үлгіден шеттетілді және үкіметте сирек қатысты.

Хартумдағы нуба халқы

2011 жылы Омдурман қаласында өткен Нұба мәдени мұра фестивалінен кейін Үлкен Хартумдағы нұба тұрғындары астанада нұба мәдениетін тойлап келеді. Осы тойлаулардың бір бөлігі – білімді, жас нұба әйелдерін Нұба тауларының сұлулық патшайымы деп сайлау. 2014 жылы сол кезде Ахфад әйелдер университетінде оқыған Наталина Якуб Нұба сұлулық патшайымы болып таңдалды және одан кейін нұба адамының алғашқы TEDx сөз сөйлеуін жасады.

Нюба таулары

Нұба халқы Суданның ең шалғай және қолжетімсіз жерлерінің бірі – орталық Судандағы Нұба тауларының етегінде қоныстанған. Бұрын бұл аймақ қауіптен паналауға арналған орын саналған, зорлықпен билеген үкіметтер мен құл саудагерлерінен қашқан түрлі тілді, әртүрлі текті адамдарды біріктірген. Нұба таулары – шөлдің құмды далаларының оңтүстік шегарасы, ал Нил өзенімен келген құнарлы топырақтың солтүстік шегарасы. Дегенмен, көптеген нұбалар қудалаудан және Судан азамат соғысының салдарынан құтылу үшін Судан астанасы Хартумға көшіп кетті. 1,000,000 нұба халқының көп бөлігі Нұба таулары мен оның төңірегіндегі 1,000 мен 50,000 тұрғыны бар ауылдар мен қалаларда тұрады. Нұба ауылдары көбінесе таулардан жазыққа қарай созылған аңғарларда салынған, себебі мұндай жерлерде су табу оңай, ал құдықтарды жыл бойы пайдалануға болады. Тауларда тұратын нұба тайпалары арасында саяси біртүтаслық жоқ. Көбінесе ауылдарда басшылар болмайды, олардың орнына кландар немесе кеңейтілген отбасылық топтарға бірігіп, ауылдық билік клан ақсақалдарының қолында болады.

Екінші Судандық азаматтық соғыс (1983-2005)

SPLA-ның алғашқы шабуылдарынан кейін, екінші Судандық азаматтық соғыс Нүба тауларында толыққанды басталды. Нүба Юсиф Куа Меки мен Абдель Азиз Адам әл-Хиллудың басшылығындағы SPLA-ның «Жанартау» батальоны тауларға еніп, Нүба еріктілерін қабылдап, оларды Эфиопиядағы SPLA оқу орталықтарына жібере бастады. Еріктілер Эфиопияға және кері жолға жаяу жүрді, соның салдарынан көптеген адам қайтыс болды. Соғыс барысында SPLA көбінесе тауларды бақылауда ұстады, ал Судан армиясы таулардың етегіндегі қалалар мен құнарлы жерлерді бақылады, бірақ SPLA-ны ығыстыра алмады, тіпті SPLA көбінесе жеткіліксіз жарақтанған болса да. Садық әл-Махди мен Омар әл-Башир басқарған Судан үкіметтері бағғара арабтарының жасақтарын қаруландырып, Нүба халқымен күресуге бағыттап, көптеген Нүбаларды лагерьлерге күштеп көшірді. 2002 жылдың басында үкімет пен SPLA халықаралық бақылаумен атысты тоқтатуға келісті. Халықаралық бақылаушылар мен кеңесшілер дереу Кадуглиге жіберілді, ал кейбіреулері Каудадағы базалық лагерьде SPLA басшылығымен бірге тауларда орналасты. Сол кезде әл-Хиллу Нүба тауларының әкімі қызметін атқарды. Келесі айларда БҰҰ-дан келген гуманитарлық көмек таудағы аштықтан зардап шеккендерді құтқару үшін әуеден таратылды. Нүба тауларындағы атысты тоқтату 2005 жылдың қаңтар айында қол қойылған Жалпыға ортақ бейбіт келісімнің (CPA) негізі болды. Бұл нәзік бейбітшілік күшінде, бірақ оңтүстіктегі ішкі қақтығыстар және Судан үкіметінің Дарфурдағы әрекеттері бейбіт келісімді бұзуы мүмкін мәселелерге әкеп соқты.

Оңтүстік Суданның бөлініп шығуы (2011)

Оңтүстік Судан 2011 жылғы Оңтүстік Судан тәуелсіздігі туралы референдумда Суданнан бөлінуге дауыс берді. Бұл шарт CPA-да келісілген. Осының нәтижесінде Суданның оңтүстік бөлігінен Оңтүстік Судан жаңа мемлекеті құрылды. Дегенмен, солтүстік және оңтүстік күштері арасындағы, сондай-ақ нуба халқына қарсы қақтығыс 2011 жылы Оңтүстік Кордофан және Көк Ніл аймақтарында қайтадан жаңғырды.

Медиа

Жергілікті кинорежиссер Рупа Гогинени Нуба аймағында кең таралған Биша ТВ сатиралық телешоуы туралы деректі фильм түсірді, ол "халықтың авторитарлық үкіметке қарсы күресте комедияны қалай пайдаланатынының мысалы" болып табылады. Шоуда Судан президенті Омар әл-Башир балаларды өлтіруші және ауруханаларды бомбалаушы ретінде пародияланды. Гогиненидің қысқаша деректі фильмінде Каудаға Антонов Ан-12 ұшағымен жасалған шабуыл, сондай-ақ Биша ТВ-нің ондаған жергілікті тұрғындардың алдында көрсетілуі бейнеленген. "Eyes and Ears Of God – Суданды бейнебақылау" (2012) – бейбітшілік белсендісі Томо Крижнардың YouTube-тағы фильмі. Бұл деректі фильмде нубалық азаматтар Крижнар мен гуманитарлық ұйым H.O.P.E. негізін қалаушы Клемен Михелич тарапынан соғыс аймақтарындағы еріктілерге таратылған 400-ден астам камераның көмегімен өздерін қорғап жатыр. Бұл камералар Нуба тауларында, Көк Ніл және Дарфурда орналасқан. 1930 жылдардағы "Еркінің жеңісі" және "Нацистік Германия Олимпиадасы" деректі фильмдерімен танымал Лени Рифеншталь Нуба халқы туралы "Соңғы нубалықтар" (1973) және "Кау халқы" (1976) атты екі фотожинақ жариялады. "Нуба әңгімелері" (2000) – Артур Хауес түсірген деректі және этнографиялық фильм.