Кіріспе

Kriminalpolizei ("қылмыстық полиция") – Германия, Австрия және Швейцарияның неміс тілді кантондарындағы полиция күштерінің қылмыстық тергеу агенттігінің стандартты атауы. Нацистік Германияда Крипо – бүкіл Рейхтің қылмыстық полиция бөлімі болды. Бүгінде Германия Федеративтік Республикасында тергеулердің көп бөлігін штаттық полиция (Landespolizei) жүзеге асырады. Оның қылмыстық тергеу бөлімі Kriminalpolizei немесе кеңінен таралған Kripo деп аталады.

Қор

1799 жылы алты полиция қызметкері Пруссияның Берлиндегі Камергерхитке (жоғарғы сот) ірі қылмыстарды тергеуге тағайындалды. Қажет болған жағдайда оларға қарапайым киімде жұмыс істеуге рұқсат берілді. Келесі жылдары олардың саны артты. 1811 жылы олардың қызмет ережелері Berliner Polizeireglement (Берлин полициясының ережелері) деп жазылды, ал 1820 жылы қылмыстық тергеушілер үшін Криминалькоммисар шені енгізілді. 1872 жылы жаңа Криминаль полициясы полиция қызметінің жеке бөлімі ретінде құрылды, ол форма киетін Шутцполицейден ерекшеленді. Осы жаңа полиция түрімен алған тәжірибе негізінде басқа неміс мемлекеттері – мысалы, 1852 жылы Бремен – өздерінің полиция күштерін реформалады және ХІХ ғасырдың соңына қарай Kriminalpolizei бүкіл елде құрылды. ХХ ғасырдың басында және Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Крипо барлық қылмыстық қызмет үшін неміс мемлекетінің тергеу органы ретінде жұмыс істеуін жалғастырды.

Нацистік Германия

1933 жылғы қаңтарда Адольф Гитлер билікке келгеннен кейін, Криминальполициясы (Крипо) Шутцштаффельдің (СС) мүшелерінің бақылауына өтті. Нацистер өз билігін консолидациялау үшін неміс өмірінің барлық салаларын «үйлестіру» бағдарламасын бастады. 1936 жылдың шілдесінде Пруссияның орталық қылмыстық тергеу департаменті (Landeskriminalpolizeiamt) Германияның орталық қылмыстық тергеу департаментіне, Рейхскриминальполицейамтқа (RSHA) айналды. Ол құпия мемлекеттік полиция, Гехайме Штаатсполицей (Гестапо)пен бірге, қауіпсіздік полициясының (SiPo) екі бөлімшесіне біріктірілді. Рейнхард Гейдрих SiPo-ның бас қолбасшысы болды. Артур Небе Рейхскриминальполицейамттың басшысы болып тағайындалды және Гейдрихке есеп берді. 1939 жылдың қыркүйегінде Рейх қауіпсіздік бас кеңсесі (RSHA) құрылды, ол түрлі мемлекеттік тергеу және қауіпсіздік органдарына жоғары деңгейдегі басқару ұйымы болды. SiPo ресми түрде таратылып, оның бөлімдері RSHA-ға қосылды. Рейхскриминальполицейамт RSHA-да V департаментке (Басқарма 5) айналды, Криминальполиция (Крипо) болып қайта ұйымдастырылды. Небе 1944 жылдың тамызында Крипо командирі лауазымынан Фридрих Панцингермен ауыстырылды. Криминальполициясы көбінесе жазық киімдегі детективтер мен агенттерден тұрды және Гестапомен, Ордунгсполицей (Orpo; әскериленген полиция) және Гехайме Фельдполицей (жасырын әскери полиция)мен бірлесіп жұмыс істеді. Крипо иерархиялық жүйе бойынша ұйымдастырылды, барлық қалалар мен кіші қалаларда орталық кеңселер болды. Бұл кеңселер өз кезегінде Германияның ірі қалаларындағы бас кеңселерге, ал олар Берлиндегі RSHA-ның V департаментіне есеп берді. Крипо негізінен зорлау, кісі өлтіру және өрт қою сияқты ауыр қылмыстармен айналысты. Топтың назарындағы маңызды мәселелердің бірі – бомбалау шабуылдары кезінде тасталған үйлерге, дүкендерге және фабрикаларға басып кіріп, құнды заттарды ұрлау, «қараңғылықтағы ұрлық» болды. Крипо Эйнзатцгруппен қатарын толтыру үшін жұмылдырылған кадрлардың бірі болды, ал бірнеше жоғары шенді Крипо командирлері, соның ішінде Артур Небе, Эйнзатцгруппен командирлері болып тағайындалды. Эйнзатцгруппен мобилді өлім жасақтары оккупацияланған Совет Одағында қырқындар жасады, оның ішінде еврейлерді, коммунистерді, соғыс тұтқындарын және кепілдерді жаппай өлтірді және Холокостқа белсенді қатысты.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең

1945 жылы одақтас державалар өзінің денацизациялау бағдарламасын бастады. Тоталитарлық мемлекетте көптеген адамдардың нацистік партия мүшесі болмай мемлекеттік қызметте жұмыс істеуі мүмкін емес екені түсінілді. Партияға мүше болу ғана жұмыстан шығаруға жеткілікті себеп болып саналмады, бірақ нацистік соғыс қылмыстарына немесе адамзатқа қарсы қылмыстарға қатысы бар немесе кінәлі деп айыпталған жағдайлар тергеліп, кез келген полиция қызметкері кінәлі деп табылса, әдеттегі тәртіп бойынша сотталды. Дегенмен, одақтас державалар нацистік мемлекетке қызмет еткен полиция қызметкерлерін жаппай жұмыстан босату заң үстемдігіне нұқсан келтіруі мүмкін деп санайтын. Сондықтан, неміс халқына демократияны қайта орнатудың ең тиімді жолы – бастапқыда азаматтық және жергілікті полиция күштерінің сабақтастығын сақтап, олардың барлық жинақталған тәжірибелік дағдылары мен білімін қолдану екендігіне келісті. Осылайша, Kriminalpolizei бақылау және есеп беру жүйесіндегі өзгерістерге тағы бір рет бейімделіп, басқа мемлекеттік қызметкерлермен бірге соғыстан кейінгі жылдардағы саяси және экономикалық өзгерістерді сәтті бастан кешірді. Шығыс Германияда қылмыстық тергеу бөлімімен (Hauptabteilung Kriminalpolizei) жабдықталған орталықтандырылған Volkspolizei құрылды.

Қазіргі күн

Германия Федеративтік Республикасы полициялық функцияларды федералдық және штаттық органдар арасында бөліп береді. Германиядағы тергеулердің көп бөлігін федералды штаттардың полициясы – Landespolizei жүргізеді. Landespolizei құрамындағы Қылмыстық тергеу бөлімі Kriminalpolizei немесе Kripo деп аталады. Әртүрлі Kriminalpolizei бөлімдері штат заңнамасына сәйкес құрылады және есептілігі ақыр соңында өз штаттарының Ішкі істер министрлігіне бағынады. Полиция жұмысының басым бөлігі штаттық деңгейде жүзеге асырылатындықтан, Kriminalpolizei Германиядағы қылмыстық істердің көп бөлігін тергеп-тексеруді жүзеге асырады. Kripo детективтері қылмыстар мен оқиғаларды тергейді және жай киімде жұмыс істейді. Олар дәлелдер жинап, құрбандармен және куәгерлермен сұхбаттасады, күдіктілерді сұраққа тартады. Детективтер жоғалған адамдарды іздеуге және ұрланған мүлікті қайтаруға да қатысады. Тергеушілер учаскелік детективтік топтарға немесе аудандық, қалалық немесе аймақтық құзыреттілікке ие ондаған мамандандырылған тергеу бөлімшелерінің біріне бекітілуі мүмкін. Kripo-ға үміткерлер көбінесе полиция мектебінде және қызметтің алғашқы жылдарында жақсы нәтижелер көрсеткен штат полиция қызметкерлері болады. Қатаң іріктеуден және емтиханнан өткеннен кейін, шағын топ криминология саласында полиция колледжінде мамандық білімі алуға таңдалады. Курсты аяқтағандар толыққанды тергеуші мәртебесіне ие болу үшін үш жылдық тәжірибеден өтеді. Есірткі тасымалдауына немесе ұйымдасқан қылмысқа қарсы күрес үшін Германияның Федералдық полициясы мен кеден қызметінің тергеушілерімен бірлескен тергеу топтары жиі құрылады. Әр штаттың құрамында, әдетте штат астанасында орналасқан, Landeskriminalamt немесе штаттық тергеу бюросы бар, ол Kripo-ға арнайы сот-медициналық немесе тергеу ресурстарын қажет ететін жағдайларда көмек көрсетеді. Немец полиция бөлімдері Kripo құрамында саяси мақсаттағы қылмыстарды тергеу үшін бөлек Staatsschutz бөлімшелеріне ие. Немец барлау органдарының жедел полициялық өкілеттіктері жоқ. Олардың қызметкерлеріне тұтқындау, іздеу, тексеру немесе тәркілеу жүргізуге рұқсат етілмейді. Егер олар сот немесе полиция шаралары қажет екенін анықтаса, олар мәселені сот органдарына, прокурорларға немесе Kripo-ның мемлекеттік қауіпсіздік (Staatsschutz) қызметкерлеріне жібереді, олар қолданылуға тиімді шаралар туралы тәуелсіз шешім қабылдайды. Bundeskriminalamt, Германияның Федералдық тергеу бюросы, және федералдық полиция, Bundespolizei, өз тергеушілеріне ие, бірақ олар Kriminalpolizei деп аталынбайды. Федералдық полициядан Kripo-ға ауысу техникалық тұрғыдан мүмкін, бірақ іс жүзінде оған сұраныс аз.

Швейцария

Швейцарияда заң мен тәртіпті сақтау жауапкершілігі негізінен кантондарға жүктеледі, онда қылмыстық істерді тергеу кантондық полиция (Kantonspolizei) жүзеге асырады. Швейцарияның федеративтік құрылымы әртүрлі деңгейде ұйымдастырылған кантондық полиция қызметтерінде көрініс табады, бірақ неміс тілді кантондарда қылмыстық тергеу бөлімдері көбінесе Kriminalpolizei деп аталады.