Кіріспе

Мойынды қолдауға арналған медициналық құрал – жатын мойнына мойындық салу хирургиялық процедурасы. Мойындық, сондай-ақ мойын тіреуі деп те аталады, адамның мойнын қолдау және қозғалмайтын күйде ұстауға арналған медициналық құрылғы. Жедел жәрдем қызметкерлері де бас немесе мойын жарақаттарына ұшыраған адамдарға оны қолданады, бірақ ауруханаға дейінгі күтімде оны жүйелі түрде қолдану ұсынылмайды. Олар созылмалы ауруларды емдеу үшін де қолданылады. Адам бас немесе мойынның ауыр жарақатын алғанда, мойын омыртқасының сынуы болуы мүмкін. Бұл омыртқа миына зақымдану қаупін арттырады, бұл қозғалыс кезінде нашарлауы мүмкін және параличке немесе өлімге әкелуі мүмкін. Мұндай жарақаттың жиі кездесетін себебі – көлік апатынан кейін қамшы соғу күдігі бар адам. Қосымша жарақаттарды болдырмау үшін, мұндай адамдарға рентген суреті түсіріліп, мойын омыртқасының сынығы бар-жоғын анықтағанша медициналық қызметкерлер мойындық кигізеді. Медициналық мамандар көбінесе мойындықты алып тастау үшін NEXUS критерийлерін және/немесе Канаданың C омыртқа ережесін пайдаланады және бейнелеу қажеттілігін анықтайды. Мойындықты жүйелі түрде қолдану ұсынылмайды. Мойындықтар сонымен қатар омыртқа миын дұрыс орналастыруға және ауырсынды жеңілдетуге көмектесу үшін емдік мақсатта қолданылады, бірақ әдетте оларды ұзақ уақыт кимейді. Мойындықтың тағы бір қолданылуы – созылулар, жерсінулер немесе қамшы соғу.

Түрлері

Жұмсақ жаға өте икемді және ең аз шектеуші, бірақ әсіресе остеопорозбен ауыратын адамдарда, қайтадан сыну қаупі жоғары. Олар көбінесе қалың матадан жасалады. Оны жеңіл жарақаттарда немесе мойынның жазылып, тұрақтанғаннан кейін қолдануға болады. Сондай-ақ, өндірілген қатты жағалар да қолданылады, олар әдетте (а) Velcro бауларымен бекітілген берік пластикалық екі жақтан ашылатын қабықтан және (б) алынып тасталатын жұмсақ қаптамалардан тұрады. Олар сонымен қатар артқы жақтау, артқы панель, алдыңғы жақтау, алдыңғы панель және иек жақтауын қамтиды. Құрылғының ішінде ауа тетікшелері бар, олар ауданды желдетіп қана қоймай, қажет болған жағдайда трахеостомия жасауға да мүмкіндік береді. Кейбір модельдерде беріктік плексигласпен қамтамасыз етіледі. Ең көп тағайындалатындары – Aspen, Malibu, Miami J және Philadelphia жағалары. Оларды қосымша кеуде және бас кеңейтімдерімен бірге пайдалануға болады, бұл тұрақтылықты арттырады. Мұзқалдық жағалар бас пен кеудені бірге ұстап тұратын қатты тіректерге енгізіледі. Мысалдарға Sterno Occipital Mandibular Immobilization Device (SOMI), Lerman Minerva және Yale типтері жатады. Ерекше жағдайларда, мысалы, өте кішкентай балалар немесе ынтымақтаспайтын ересектер, кейде әлі де медициналық гипстен жасалған Minerva гипсі сияқты гипсте ұсталады. Қатты жағалар мойынды ие білдіргенде ең көп шектеуші, ал жұмсақ жағалармен салыстырғанда бүйірлік бұрылу кезінде ең аз шектеуші болады. Бұл тұрғысынан, қатысушылар күнделікті іс-әрекеттерді орындау сұралғанда, олардың қозғалыс диапазоны шамамен бірдей болады. Осы жағалар мойынды қаншалықты қозғауға болатыны туралы сезімдік бағдар береді және науқастар бір іс-әрекетпен айналысқанда мойынды көбірек қозғауға мүмкіндік береді. Сондықтан, жеңіл жарақаттарда, науқастарға олардың жарақаттарын еске салып, жағдайын нашарлататын кез келген іс-әрекеттерді шектеу үшін мұзқалдық жағалар тағылады.

Қолдану және күтім

Жатыр мойны жағасын қолданғанда, ол мойынды қозғалмайтын етіп бекіту үшін жеткілікті тығыз болуы керек, бірақ мойын тамырларына қысым жасаудан, тұншығудан және қысым жараларынан сақтану үшін жеткілікті бос болуы керек. Жағаны кигізер алдында мойындағы киім мен әшекейлерді алып тастаған жөн. Келесіде, науқастың дене бітіміне сәйкес жағаның көлемі таңдалуы тиіс. Дәрігер мойынның ұзындығын өлшейді. Жағаны бір дәрігер орнатады, ал екіншісі мойынды қозғалмай ұстап тұрады. Содан кейін жағаны өндірушінің нұсқаулығына сәйкес, мойынның оптималды ұзындығына дейін бекіту керек. Жақтың астыңғы жағы жағаның ішіне орналасуы керек, ал жаға төс сүйегінің ойысына дейін төмен созылуы тиіс. Егер науқаста трахеостомия тесігі болса, медициналық қызметкерлер тесіктің орталық сызықта орналасқандығына және жатыр мойны жағасы киген науқаста оған қолжетімді екендігіне көз жеткізуі керек. Кездесетін қателердің арасында жағаның дұрыс таңдалмауы, дұрыс емес орнату техникасы және мойын ұзындығын дұрыс өлшемеу бар. Жатыр мойны жағасы мен науқастың мойны гигиеналық мақсаттарда, сондай-ақ қысым жараларын болдырмау үшін жиі тексеріліп, тазалануы керек. Мойынды тазалау кезінде екі адамның жағаны алып тастауға көмектесуі маңызды. Бір адам мойынды ұстап, оны туралап тұруға көмектеседі, ал екіншісі белбеулерді босатып, жағаны шешеді. Содан кейін аймақ сабынмен, сумен және сүлгімен тазаланады. Егер теріде зақымдану белгілері байқалса, қосымша жергілікті препараттар, тіпті инфекция белгілері болса, антибиотиктер қолданылуы мүмкін.

Тарих

Сервикалды жағаны 1966 жылы Джордж Коттрелл Вьетнам соғысы кезінде мойын жарақаттары болуы мүмкін американдық сарбаздардың мойнын қозғалмайтын күйде ұстау үшін ойлап тапты. АҚШ-та ауруханаға дейінгі шараларда оны қолдануды ортопед-хирург, доктор Дж.Д. Фаррингтон кеңінен таныстырды. "Қорғандағы өлім" атты мақаласында Фаррингтон "жәбірленушілерді көліктерінен ойсыз және тиімсіз алып тастауды" көргенін айтты. Ол, көлік апатынан зардап шеккендерді көліктерінен шығару алдында сервикалды жағаны стандартты түрде кию, мұндай жағдайды болдырмау үшін қажет екенін түсіндірді.

Уақыт өте келе пайдалану

Соңғы он жылда бірнеше шағын рандомизацияланған клиникалық сынақтардың нәтижесінде ауруханалар мен жедел жәрдем қызметкерлері қозғалмайтын науқастардың санының айтарлықтай азайғанын байқады. Бұл бас жарақатынан кейін ми ішіндегі қысымның артуы сияқты асқынуларға, сондай-ақ, есінен айырылған науқастарда тыныс жолдарына қол жеткізудегі қиындықтарға байланысты болды. Басқа да тәуекелдер мен асқынулар: қосымша тестілеулер мен зейінге түсіру, егде саягөгерлерде омыртқаның сынуының көбеюі, науқастарды физикалық түрде тексерудің шектелуі, мойын ауыруы, қысымнан пайда болатын жаралар және ауруханада жату мерзімінің ұзаруы. Осы потенциалды асқынуларға байланысты, оқ жарақаты алған және неврологиялық бұзылыстары жоқ жарақаттанған науқастарға мойын қорғағышын қолдану ұсынылмайды. Себебі, мойын қорғағышы арқылы екіншілік мойын жарақатының алдын алудан күтілетін пайда, мойын қорғағышымен байланысты тәуекелдерден әлдеқайда төмен; ең маңыздысы – науқастың тыныс жолдарына қол жеткізудегі қиындықтар. Кейбір медицина мамандары тіпті мойын қорғағыштарына тыйым салуды талап етіп, олардың зияны пайдадан артық екенін айтуда. Сонымен қатар, мойын омыртқасының жарақаттарында мойын қорғағыштарының тиімділігін көрсететін нақты дәлелдер өте аз.

Басқа қолданыстар

Жатыр мойынға арналған жағалар көбінесе жатыр мойнының жарақаты және сақтық шаралары үшін ғана қолданылады. Олардың қолданылуына жатыр мойны радикулопатиясы, ұйқы апноэсі және CPAP вентиляциясындағы пациенттер жатады. Бұл жағдайларға қатысты зерттеулердің көпшілігі шағын көлемді және шектеулі. 2009 жылғы зерттеуде, жақында жатыр мойны радикулопатиясының диагнозы расталған және жатыр мойынға жаға салынған пациенттерде, жаға салынбаған пациенттерге қарағанда 6 аптадан кейін ауырсынудың айтарлықтай төмендеуі байқалды. Алты айдан кейін пациенттерді бақылау кезінде, жаға салынған немесе салынбаған қанша болса да, дерлік барлық пациенттерде ауырсыну және/немесе қабілетсіздік толық немесе дерлік толыққандай жойылды. Ұйқы апноэсі, пациент артқа қарай жатқанда мойынның алға иілуі немесе төменгі жақ сүйегінің артқа жылғалануы салдарынан нашарлауы мүмкін. Осындай қозғалыстарды болдырмау үшін осы пациенттерге ұйықтағанда жатыр мойынға жағалар қолданылады. Шағын зерттеулер түнде жатыр мойынға жаға тағудың оттегімен толықтыру, ұрқыту және/немесе апноэ эпизодтарын жақсартатынын көрсетпеді. Жаға дұрыс бекітілмесе, пациенттерде ыңғайсыздық және тұншығу сезімі тууы мүмкін. Бұған қарамастан, кейбір дәрігерлер ұйқы апноэсі кезінде де жатыр мойынға жаға тағуды жалғастырады. CPAP вентиляциясындағы пациенттерде ауырсыну, ыңғайсыздық немесе білімнің жетіспеуі салдарынан жиі дұрыс емес орналасу байқалады. Ұйқы апноэсімен ауыратын пациенттер сияқты, CPAP-тағы пациенттердің де тыныс жолдарындағы кез келген кедергіні болдырмау үшін мойын позициясын оңтайландыру қажет. Атап айтқанда, CPAP бағанасының түсіп қалмауы үшін төменгі жақ сүйегінің артқа жылғалануына жол бермеу керек. Сондай-ақ, құрылғыға кіретін және шығатын оттегі ағынын оңтайландыру үшін CPAP кезінде бас қозғалысын шектеу қажет. Осы екі мақсатқа жету үшін жұмсақ жатыр мойынға жағалар қолданылады. Ұйқы апноэсінің тарихы бар және CPAP вентиляциясымен емделіп жатқан пациенттердегі жатыр мойынға жаға тағуды талдаған шағын зерттеуде айтарлықтай пайда байқалды.

Спорт

Мотокросс, гоу-карт және жылдамдық қайық жарыстары сияқты жоғары тәуекелді моторлық спорт түрлерінде жарыскерлер көбінесе қамшы соққысы және басқа мойын жарақаттарын болдырмау үшін қорғаныш жаға киеді. Дизайндары қарапайым көбіктен жасалған жағалардан бастап күрделі композиттік құрылғыларға дейін өзгереді.