Кіріспе
1964 жылы Хироси Тешигахараның түсірген жапондық фильмі, бұл фильмге негіз болған роман. "Құм әйелі" (砂の女) – 1964 жылы Жапон жаңа толқынының авангардтық, психологиялық триллер және драма жанрындағы фильмі. Басты рөлдерді Эйдзи Окада (қоңыздарды зерттеуші ғалым) және Кёко Кисида (аталған әйел) сомдаған. Фильм сыншылар тарапынан жоғары бағаланып, екі "Оскар" сыйлығына ие болды. Фильм сценарийі Кобo Абэнің 1962 жылғы романы негізінде жазылған. Бүгінде бұл фильм Тешигахараның шедеврі саналады, сонымен қатар 1964 жылдың, 1960-шы жылдардың және 20 ғасырдың ең үздік фильмдерінің қатарында, ал барлық уақыттағы ең жақсы жапон фильмдерінің бірі деп есептеледі. Фильмде әуесқой энтомологтың өмірінің соңғы кезеңдері көрсетіледі. Ол бір ауылға мейман болып келеді де, содан кейін құм төбесіндегі жалғыз жесір әйелдің үйіне қоныстандырылады. Бірақ ол көп ұзамай ауыл тұрғындарының оны қамап, өздеріне жұмыс істеуін күткенін түсінеді. Сонымен қатар ол жесірдің қайтыс болған күйеуінің орнын басатын жаңа серігіне айналады.
the novel this film was adapted from
Woman in the Dunes or Woman of the Dunes (砂の女) is a 1964 Japanese New Wave avant garde psychological thriller and drama film directed by Hiroshi Teshigahara, starring Eiji Okada as an entomologist searching for insects and Kyōko Kishida as the titular woman. It received widespread critical acclaim and was nominated for two Academy Awards. The screenplay for the film was adapted by Kōbō Abe from his 1962 novel. The movie is now considered to be Teshigahara's masterpiece, one of the best movies of 1964, of the 1960s and of the 20th century, as well as one of the best and greatest Japanese movies of all time. The film follows the last events in the life of an amateur entomologist. He is offered hospitality in a village, and then led to settle in the house of a lonely widow at the bottom of a sand dune. He soon realizes that the villagers have trapped him there, and expect him to work for them. He is also the widow's new lover, replacing her recently deceased husband.
Сюжет
Мектеп мұғалімі және энтомолог Ники Джунпей жолбарыс құмырқаларын және құмды топырақта тіршілік ететін басқа да жәндіктерді жинау үшін Токиодан жағажайға экспедицияға шығады. Күн бойы іздеген соң, Джунпей қалаға соңғы автобусты қалып қояды. Ауылдың ақсақалдары мен бірнеше ауыл тұрғындары оған олардың ауылында түнеп қалуын ұсынады. Джунпей келісіп, арқан баспалдақпен құм төбесінің етегіндегі шатырға, жас әйелдің үйіне түседі. Джунпей бір жыл бұрын құм дауылда күйеуі мен қызынан айырылғанын және қазір жалғыз өмір сүретінін біледі; олардың денелері шатырдың жанындағы құмның астында жерленген деп есептеледі. Кешкі астан кейін әйел сыртқа шығып, құмды шелектерге тиейді, ал ауыл тұрғындары оларды төбеден тартып алады. Джунпей көмектесуді ұсынады, бірақ ол бас тартады, ол қонақ екенін және бірінші күні көмектесудің қажеті жоқ екенін айтады. Ертесі күні таңертең Джунпей Токиодағы жұмысына қайтуға дайындалады, бірақ арқан баспалдағы жоғары тартылып кеткенін көреді. Шатырды қоршаған құм тым тік болғандықтан, ол шығуға мүмкіндік таппайды және әйелмен бірге тұрып, оған құм қазуға көмектесуге мәжбүр болады, ал ол құмды цемент өндірушілерге сатады, оның орнына тамақ пен су алады. Джунпей өзінің жағдайын жек көріп қабылдайды, бұл әйел бұрыннан қабылдаған еді. Джунпей жесірдің жақынына айналады, бірақ құмнан қашуды үміттенеді. Бір күні кешке ол импровизацияланған арқанмен құм төбесінен қашып, ауыл тұрғындарының қууына түседі. Джунпей аймақтың географиясын білмейді және батпақ құмға түсіп қалады. Ауыл тұрғындары оны босатып, шатырға қайтарады. Ақырында Джунпей жағдайына мойын бұрады, бірақ жақын маңдағы теңізді көру үшін уақыт сұрайды; оның орнына ол ауыл тұрғындарының көзінше әйелмен қарым-қатынас жасауы керек. Джунпей келіседі, бірақ ол бас тартады және оны кері қайтарады. Ол құс ұстау арқылы хабаршы ретінде пайдалануға тырысады. Ылғилы күш-жігерінің арқасында ол түнде ылғалды құмнан капиллярлық әрекет арқылы су алудың жолын табады және осы техниканы жетілдіруге бейім болады. Әйелдің жатыр сыртында жүктілікке шалдыққаны анықталғанда, ауыл тұрғындары оны дәрігерге апарып, арқан баспалдағын төмен түсіреді. Бірақ Джунпей қалуды жөн көреді, өйткені ол ауыл тұрғындарына су өндіру әдісін көрсеткеннен кейін қашуға тырыса алады. Фильмнің соңғы кадры - полиция есебі, онда Джунпей жеті жылдан бері жоғалып кеткені және жоғалып кеткені жарияланған.
Актерлік құрам
Эйджи Окада – Ники Цзюньпей рөлінде, Токио қаласынан келген әуесқой энтомолог және мектеп мұғалімі. Окада 1950-ші жылдары түрлі жапон фильмдеріне түскен, бірақ ол 1959 жылы Ален Реснестің «Хиросима, мен сені сүйем» (Hiroshima Mon Amour) фильмінде, Хиросимаға атом бомбасы түсірілгеннен кейінгі оқиғалар туралы түскенге дейін әлемдік деңгейде танымал болмады. Ол 130-дан астам фильмде ойнады, соның ішінде 1963 жылғы голливудтық саяси триллер «Ұятсыз американдық» (The Ugly American) және 1974 жылғы қылмыстық драма «Якуза» сияқты ағылшын тіліндегі фильмдерде басты рөлдерді сомдады. Киоко Кишида – құмдағы жесір рөлінде. Кисида – жапон актрисасы, дауыстық актер және балалар кітаптарының авторы. «Құмдағы әйелден» (Woman in the Dunes) басқа, ол Батыста «Басқа бет» (The Face of Another, 1966, Тешигахараның режиссерлігінде) және Одзудың «Күзгі кеш» (An Autumn Afternoon, 1962) фильмдерімен де танымал. Ол 1975 жылы құрылған «Энгеки Шудан Эн» театр тобының негізін қалаушы мүшесі болды. Кодзи Мицуи – энтомологты жесірдің үйіне шақыратын ауыл ақсақалы рөлінде. Мицуи – танымал кейіпкерлік актер және Озу мен Куросаваның сүйіктісі, соңғысының «Төмендіктер» (The Lower Depths) фильміндегі жүлделі рөлімен есте қалды. Актердің есімі түпнұсқа «Құмдағы әйел» фильмінің постерінде Окада мен Кишиданың есімдерімен бірге фильм атасынан жоғары жазылған, сондай-ақ Тохо студиясы Шочикудан келісімшарт бойынша актерді қарызға алғанын көрсететін шағын белгілер де қосылған.
Даму
"Жер қыртысындағы әйел" фильмін түсіруге дейін Хироси Тешигахара "Құқық" (おとし穴) фильмін, сондай-ақ "Кошё Кодомо" (Kashi To Kodomo) фильмін түсірді, оның сценарийін Кобо Абэ жазған. "Құқық" Тешигахараның толық метражды алғашқы фильмі болды және Абе мен Такемицумен бірлесіп түсірген төрт фильмнің біріншісі еді.
Техникалық мәліметтер
Фильм 123 минут / 147 минут (режиссерлік нұсқасы) экранға шықты, түсірілімі 35 мм негатив форматында Хироси Сегаваның, оператор-қоюшының жұмысы.
Орналасқан жері
"Құмдағы әйел" фильмі Шидзуока префектурасының Омаэзаки қаласындағы Хамаока құм төбелерінде түсірілді, бірақ көптеген ағылшын тіліндегі дереккөздер фильмді Тотори префектурасындағы Тотори құм төбелерінде түсіргенін дұрыс емес көрсетіп жатыр.
Шығару
"Жер қыртысындағы әйел" фильмінің роудшоу нұсқасы Жапонияда 1964 жылдың 15 ақпанында шықты, таратушысы – Toho компаниясы. "Жер қыртысындағы әйел" фильмінің Жапониядағы жалпы көрсетілімі 1964 жылдың 18 сәуірінде басталды; фильм 127 минутқа дейін қысқартылды. Фильмді АҚШ-та Pathe Contemporary Films компаниясы 1964 жылдың 17 қыркүйегінде ағылшын тіліндегі субтитрлермен шығарды. Фильмнің ұзақтығы 127 минутты құрады. Сондай-ақ фильм 1964 жылдың 16 қыркүйегінде Нью-Йорк кинофестивалінде көрсетілді. Фильм Францияның Канн кинофестивалі, Австралияның Аделаида кинофестивалі және Аргентинаның Clasicos del Cine Japones сияқты әлемнің көптеген кинофестивальдерінде де көрсетілді (2000 жылдың 21 қарашасы). 2007 жылы Criterion Collection компаниясы "Жер қыртысындағы әйел" фильмін, сонымен қатар Тешигахараның "Pitfall" және "The Face of Another" фильмдерін қамтитын DVD-бокс жинағын шығарды. Бұл басылым қазірде қолжетімсіз. 2016 жылдың тамызында Criterion фильмді жаңа жоғары сапалы көшірмемен жеке Blu-ray дискісінде қайта шығарды.
Сыни қабылдау
Фильмнің Rotten Tomatoes сайтында 27 сыншы пікіріне негізделген 100% бағасы бар, орташа бағасы 8.5/10. Бұл фильм орыс режиссері Андрей Тарковскийдің он сүйікті фильмінің бірі болды. Роджер Эберт 1998 жылы «Құмдағы әйелді» өзінің Ұлы фильмдер тізіміне қосты. Бұл туындыны Сизиф мифін қайта баяндау деп қарастырған ол: «Бұндай құмға түсірілген кадрлар бұрын болған емес (жоқ, тіпті «Арабияның Лоренсінде» де емес), және оқиғаны осы нақты физикалық шындыққа бекіту арқылы оператор Хироси Сегава режиссерге аңызды нағыз болып жатқандай көрсетудің қиын міндетін орындауға көмектеседі». «Strictly Film School» журналы оны «адам өміріне арналған терең және әсерлі аллегория» деп сипаттайды. Макс Тессье фильмнің басты тақырыбы – қоғамнан қашуға деген құштарлық екенін айтады. Фильмнің композиторы Тору Такемицу жоғары бағаланды. Натаниел Томпсон: «[Такемицудың] көбінесе жағымсыз, тәжірибелік музыкасы өзінің жеке тұлғасы сияқты, пленканың құрамына құмдай көзге түспей сіңіп кетеді» деп жазды. Эберт сондай-ақ, музыка «әрекетті күшейтпейді, керісінше, оны қысыммен, жоғары, азапты ноталармен, металл жел сияқты қатал дыбыстармен келекелейді» деді. Сонымен қатар, авангардтық фильм үшін ерекше жағдай ретінде, ол сол жылы «Үздік шетелдік фильм» номинациясында «Оскарға» ұсынылды («Кеше, бүгін және ертең» фильміне жеңіліп қалды). 1965 жылы Тешигахара «Үздік режиссер» номинациясында «Оскарға» ие болды («Музыканың дыбысы» үшін Роберт Уайзға жеңіліп қалды). 1967 жылы фильм Бельгия киносыншылары қауымдастығының Гран-при сыйлығын жеңіп алды.