Кіріспе

1988 жылғы жапондық анимациялық фильм
1988 жылғы фильм (Жапония)

Сюжет

1945 жылдың наурыз айында американдық Боинг В 29 Суперфортресс бомбалаушылары Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталған кезде Кобе қаласының көп бөлігін қиратады. Жапон императорлық теңіз күштерінің капитаны Сейта мен Сэцуконың балалары аман қалады, бірақ аналары ауыр жарақат алып, кейін қайтыс болады. Сейта анасының өлімін Сэцукодан жасырып, оны көңілді ұстауға тырысады. Бауырластар алыстағы әпкесінің үйіне көшіп барады, ал Сейта бомбалауға дейін жерлеген заттарын алып, барлығын әпкесіне береді, тек Сакума леденеңісінің қорабын қалдырады. Рациондар азайып бара жатқанда, әпкесі Сейтаны анасының жібек кимоноларын күрішке сатуға көндіреді, оны Сейта мен өзі арасында бөліседі. Сейта анасының банктегі ақшасын да керек-жарақ сатып алуға жұмсайды. Екі бауыр әпкесінің үйінде тұрып жатқанда, араларында шиеленіс туады. Әпкесі күріштің көп бөлігін соғысқа үлес қосып жатқан үй иесі мен қызы үшін онгири жасауға жұмсайды, ал көбінесе өзі, Сейта және Сэцуко үшін күріш қамыры дайындайды. Бір күні Сэцуко күріш қамыры жегеніне наразылық білдіреді, Сейта оны түскі асқа онгири жейтіндеріне сендіреді, бұл әпкесінің ашуын тудырады. Ол оларды тек қызы мен жұмыс істейтін үй иесі үшін жасап отырғанын айтады. Олар жеке тамақ дайындауды ұсынғаннан кейін, Сейта сыртқа шығып, пеш пен тамақ пісіруге қажетті ыдыстарды сатып алады, бірақ ыдыстарды жууді ұмытады. Бұл, Сэцуконың түндері бойы ашуы, күндіз манга оқып, музыка ойнауы және әуе шабуылдарынан кейін тазалауға көмектеспеуі, әпкесінің олардың пайдасыздығына ашуланып сөйлеуіне себеп болады. Ақырында Сейта мен Сэцуко кетуге шешім қабылдайды және шілде айына қарай тасталған бомбұшаққа көшіп орналасады. Олар саздықтардан жарық алу үшін отшашуларды ұстап, панаға әкеледі. Келесі күні отшашулар өледі; Сэцуко оларды жерлейді және әпкесі олардың анасы қайтыс болғанын айтқанын жасырып, неге олар осылай тез қайтыс болғанын сұрайды. Күріш бітіп қалғанда, Сейта фермерлерден ұрлап, әуе шабуылдары кезінде үйлерді тонайды, ол үшін фермер оған қатыгездікпен шабуыл жасайды. Бір полиция қызметкері Сейтаның аштан ұрлық жасағанын түсініп, фермерді тоқтатып, жібереді. Азық-түлікпен айырбастауға ештеңе қалмай, Сейта бұрын оларға тамақ сатқан фермерден оларға тағы да сата ала ма деп сұрайды, бірақ ол өзі де азық-түліксіз қалған. Ол Сейтаға бәрі рациондалған және жүйеден тыс өмір сүру мүмкін емес екенін айтады, оны мақтанышын жұтып, әпкесімен бірге тұруға шақырады, бірақ Сейта бас тартады. Сэцуко ауырып қалғанда, дәрігер оның дұрыс тамақтанбауынан зардап шегетінін айтады. Сейта анасының банктік шотынан қалған ақшаны алып шығарады. Ол соңғы ақшаны алғаннан кейін, Жапонияның капитуляциялағаны және әкесінің де көбінесе теңіз күштерімен бірге қайтыс болғаны туралы хабарды естіп, қатты күйзеледі. Сейта Сэцукоға тамақ әкеліп, оның өліп жатқанын көреді. Кейін ол Сейта тамақты дайындап болған кезде қайтыс болады. Сейта Сэцуконың денесін және оның ойыншық қуыршағын сабаннан жасалған табытқа салып, жерлейді. Ол оның күлін әкесінің суретімен бірге леденеңістің қорабында сақтап алып жүреді. Сол қыркүйекте Сейта Саномия теміржол станциясында басқа аш адамдармен бірге аштықтан көз жұмады. Америкалықтар келгенге дейін мәйіттерді алып тастау үшін үй күзетшісі тағайындалады. Үй күзетшісі Сейтаның заттарын сұрыптап, леденеңістің қорабын тауып алады және оны далаға лақтырады. Сэцуконың күл-талқасы таралып, оның рухы қораптан шығып, Сейтаның рухымен және отшашулардың бұлтымен бірігеді. Олар арбалы пойызға мініп, сапар барысында өлімге әкелген оқиғаларды үнсіз, бейтарап бақылаушылар ретінде көреді. Олардың рухтары өздерінің баратын жеріне жетеді: қазіргі Кобеге қарап тұрған төбе басына, отшашулармен қоршалған, дені сау және қанағаттанған.

Дауыс беру

Кейіпкер Жапондық дауыс беруші Ағылшын тіліндегі дауыс беруші Skypilot Entertainment/CPM (1998) Toho/Seraphim/Sentai (2012) Сейта Йококава (横川 清太) Цутому Тацуми J. Роберт Спенсер Адам Гиббс Сетсуко Йококава (横川 節子) Акиэ Шираиши Коррин Орр Эмили Невс Йококава (横川 さん) Ёсихара Рёко Вероника Тейлор Шелли Кален Блэк Сейта мен Сетсуконың тәтесі Ямагучи Акими Ами Джонс Марси Баннор Сейта мен Сетсуконың туысы Казуми Нозаки Шеннон Конли Дәрігер Хироши Кавагучи Дан Грин Дэвид Уолд

Даму

"Арқалы құрттар" романының авторы Акиюки Носака өзінің қысқа әңгімесін фильмге бейімдеуге көптеген ұсыныстар түскенін айтты. Носака "оқиғаның аясындағы құнарсыз, күйген жерді жасау мүмкін емес" деп мәлімдеді. Такахатаның түсіндіруінше, анимациялық болсын, болмасын, кез келген соғыс туралы оқиға "қозғалтады және көңілді жарақаттайды", ал жастар "кемсіну сезімін" дамытады, соғыс жылдарындағы адамдарды өздерінен асыл әрі қабілетті деп қабылдайды, сондықтан көрермендер бұл оқиғаның оларға қатысы жоқ деп ойлайды. Такахата осы ой-пікірден арылуды қалады. Такахата Сэцуконы Сейтадан жандандыру қиын болғанын, және ол бұрын бес жасқа дейінгі қызды сомдаған емес екенін айтты. Фильмдегі суреттердің көп бөлігі әдеттегі қара түс орнына қоңыр түспен белгіленген. Қара сызықтар тек қана қажет болған жағдайларда ғана қолданылды. Түс координаторы Мичио Ясуда мұның фильмге жұмсақ сезім беру үшін жасалғанын айтты. Ясуда бұл техниканың "Арқалы құрттардың қабіріне" дейін анимеде қолданылмағанын, "және бұл қиындыққа толы болды" деді. Такахата сол кезде Nippon Animation компаниясында жұмыс істеген танымал аниматорлар Йосифуми Кондомен және Момосе Йосиюкимен жұмыс істеуге батылдықпен келісті. Екі аниматор да анимациядағы кейіпкерлердің ағын, шынайы бейнесін жасауда маңызды рөл атқарды. Такахата Окаямадағы әуе шабуылын шынайы бейнелеу үшін жеке тәжірибесіне сүйенді. Сұхбаттарының бірінде ол өрт сөндіруші бомбалардың суреттерін қайта жасаған телешоулар мен фильмдерді сынға алды: "Оларда ұшқындар мен жарылыстар жоқ, мен сол жерде болдым және оны бастан өткердім, сондықтан оның қалай болғанын білемін". Фильмде Носаканың күнделікті ыдыс-аяқ жуу және жеке тазару рәсімдерін орындаған "романның туған жері" ретінде сипатталған Нитеко ике тоғаны (ニテコ池) көрсетілген. Қызығы, Тынық мұхиты соғысының соңғы күндері 14 жастағы Носака кіші қайын қарындасымен туыстарының үйіне және көлге жақын бомбадан қорғаныш орындарына паналады. Фильмдегі орын мен фон 18-ғасырғы жапон суретшісі Хиросиге және оның ізбасары Герже жасаған стильге негізделген. Кино сыншысы Роджер Эберт кейіпкерлердің мультфильмдік анимациясымен салыстырғанда фон стилінің контрастын қарастырады. Ол бейнеленген пейзажда ерекше көп детальдар бар екенін, ал кейіпкерлер балаша денелі, үлкен көзді, қазіргі заманғы жапон анимациясының үлгісі екенін айтады. Сейта мен Сэцуконың бейнесі Эбертке бұл әдейі анимация стилі анимацияның нағыз мақсатын көрсетеді деп сендіреді, ол идеяларды күшейту үшін шындықты оңайлату арқылы адам өмірінің шикі эмоцияларын қайта жасайды. Ол талдауын былай аяқтады: "Иә, бұл мультфильм, және балалардың көздері тарелка тәрізді, бірақ ол жасалған ең ұлы соғыс фильмдерінің тізіміне кіруге лайық". Фильмнің диалогтары саундтректің бөлігі болып табылады, себебі музыка мен диалогтар ешбір жолмен бөлінбейді. Мамия сонымен қатар барокко және классикалық музыканың маманы. Музыка туралы сұхбатында Мамия өзінің музыкасын бейбітшілікті ынталандыру үшін жасағанын айтты. "Арқалы құрттардың қабіріндегі" әндер және Мичио Мамияның "Герм" серенадасы No3 сияқты басқа да шығармалары осы тақырыпты көрсетеді. Батыс елдерінің кейбір сыншылары "Арқалы құрттардың қабірін" соғысқа қарсы фильм деп қарастырды, себебі фильмде соғыстың қоғамға және оның жеке тұлғаларына тигізген зиянды эмоционалдық және графикалық түрде көрсетуге тырысады. Фильмде соғыс - бәсекелес елдер арасындағы ерлік күресі ретінде көрсетуге емес, оның жеке трагедияларына назар аударуға баса назар аудалады. Ол соғыс - қоғамның ең маңызды міндетін орындамауы екенін атап көрсетеді: өз халқын қорғау. Алайда, Такахата фильмнің соғысқа қарсы фильм екенін бірнеше рет жоққа шығарды. Оның айтуынша, бұл "соғысқа қарсы аниме емес және ондай хабар мүлдем жоқ". Оның орнына, Такахата қоғамнан оқшауланғандықтан сәтсіз өмір сүріп жатқан аға мен апаның бейнесін жеткізуді және әсіресе жасөспірімдер мен жиырма жастағы адамдардың жанашырлығын оятуды көздеді. Себебі фильмде соғысқа қатысты контекст аз болғандықтан, Такахата саясаткерлер соғысу қажеттігін айтуы мүмкін деп қорқады, мұндай трагедиялардан сақтану үшін. Жалпы, ол осындай шығармалардағы азапты бейнелеу, мысалы, "Жарамсыз аяқ" Gen, агрессияны тоқтатуға көмектеспейді деп күмәнмен қарады. Дегенмен, режиссер соғысқа қарсы жақтас болды, Жапония Конституциясының 9-бабын қолдады және Жапонияның басқа елдерге қарсы бірігуіне мүмкіндік беретін конформизмге бейімділігін ашық сынады. Ол жастарға бас иіп жүруді айтқанда үлкен қайғы мен алаңдаушылық сезінеді, себебі елдің ішкі мәні өзгермегенін еске салады. Көрермендердің эмоционалдық реакциясына қарамастан, Такахата фильмнің мақсаты трагедия болуы немесе адамдарды жылату емесін айтты. Сонымен қатар, ол Сейтаны сол дәуірдің баласы ретінде бейнелегеніне өкінеді, себебі ол оны заманауи бала ретінде көрсетуді қалаған, сондай-шама уақытқа саяхат жасағандай. Ол бұл бейнелеудің ретроспективті немесе ностальгиялық болуын қаламады. Ол жапон көрермендері Сейтаның мінез-құлқына күдікпен қарауына үміттенеді. Окипо Мун өзінің "Ауылдық Жапонияда табиғатты сату" атты мақаласында 1920-жылдары мен 1930-жылдары әр түнде жүздеген шырақтылар ұсталғанын айтады. 1960-жылдары мен 1970-жылдары осы дәстүрді қайта жандандыруға тырысқан, "қазір Жапонияның Қоршаған орта министрлігінде тіркелген сексен бес 'шырақты ауыл' (hotaru no sato) бар". Фильм шырақтыларды өлім мен сұлулықтың екі жақты бейнесін көрсету үшін пайдаланады, мысалы, өрт бомбалары мен камикадзелер.

Театрлық

Фильм 1988 жылғы 16 сәуірде, әңгіме жарық көргеннен кейін 20 жылдан астам уақыт өткен соң шықты. Жапондық кинотеатрлардағы алғашқы көрсетілім Хаяо Миядзакидің "Менің көршім Тоторо" атты жеңіл-жақсы фильмімен бірге өтті. Екі фильм де балалар мен олардың ата-аналарына бағытталған болса да, "Отжарықтардың қабірі" фильмінің қайғылы сипаты көп көрерменді қашықтатты. Дегенмен, Тоторо тауарлары, әсіресе Тоторо мен Кэтбустың жұмсақ ойыншықтары фильмнен кейін өте жақсы сатылып, компанияға үлкен пайда әкелді, бұл Studio Ghibli-дің келесі туындыларын тұрақтандыруға көмектесті. "Отжарықтардың қабірі" – бұл Disney-дің Солтүстік Америкада тарату құқығы болмаған Studio Ghibli-дің толық метражды соңғы фильмі, себебі ол Ghibli-дің бас компаниясы Tokuma Shoten үшін емес, түпнұсқа әңгіменің баспашысы Shinchosha үшін жасалған (бірақ Disney-дің жапондық үй бейнесін тарату құқығы бар, осылайша фильмнің алғашқы жапондық үй бейнесін таратушысы Bandai Visual-ды алмастырды). Бұл GKIDS компаниясы ағылшын тілінде көрсеткен Studio Ghibli фильмдерінің соңғыларының бірі болды.

Үй медиасы

«Отты шырындардың қабірі» 1998 жылдың 7 тамызында «Ghibli ga Ippai Collection» компаниясы арқылы VHS форматында Жапонияда жарық көрді. 2005 жылдың 29 шілдесінде «Warner Home Video» арқылы DVD дискісі таратылды. «Walt Disney Studios Japan» 2008 жылдың 6 тамызында коллекционерлік басылымның толық DVD-ін шығарды. «WDSJ» фильмді Blu-ray форматында екі рет, 2012 жылдың 18 шілдесінде шығарды: біреуі жеке басылым, ал екіншісі «Менің көршім Тоторо» фильмімен бірге екі фильмдік жинақта (Дисней Солтүстік Америка құқықтарына ие болмағанмен, тек жапондық құқықтарға ие). Ол Солтүстік Америкада «Central Park Media» компаниясы арқылы 1993 жылдың 2 маусымында субтитрлі VHS нұсқасында жарық көрді. Кейін олар фильмді 1 қыркүйекте ағылшын тілінде дубляжбен VHS-те шығарды (Дисней «Kiki’s Delivery Service» фильмін шығарған күні) және 1998 жылдың 7 қазанында барлық аймақтарға арналған DVD-ді (ішінде ағылшын тіліндегі субтитрлермен түпнұсқа жапон тіліндегі нұсқасы) шығарды. 2002 жылдың 8 қазанында екі дискілік DVD жинағы жарық көрді, онда тағы да ағылшын тіліндегі дубляж және ағылшын тіліндегі субтитрлермен жапон тіліндегі түпнұсқа, сондай-ақ фильмнің раскадровкасы, екінші дискіде түпнұсқа кітаптың авторы туралы ретроспектива, режиссермен сұхбат және киносыншы Роджер Эбертпен сұхбат бар. «ADV Films» фильмнің құқықтарын сатып алып, оны 2009 жылдың 7 шілдесінде DVD-де қайта шығарды. 2009 жылдың 1 қыркүйегінде «ADV» компаниясының жабылуы мен брендін өзгертуінен кейін олардың ізбасары «Sentai Filmworks» фильмді құтқарып, 2012 жылдың 6 наурызында DVD-де қайта жаңартып, фильмді цифрлық платформаларда шығаруды жоспарлады. Blu-ray нұсқасы 2012 жылдың 20 қарашасында «Seraphim Digital» шығарған жаңа ағылшын тіліндегі дубляжбен шығарылды. «StudioCanal» 2013 жылдың 1 шілдесінде Ұлыбританияда Blu-ray-ді шығарды, содан кейін «Kiki’s Delivery Service» сол форматта жарық көрді. Бұл 2019 жылы үй видеосында Ұлыбританиядағы ең көп сатылған шетел тіліндегі фильмдердің он біріншісі болды (басқа жеті жапон фильмінен төмен, оның ішінде алты Хаяо Миядзаки аниме фильмі). «Madman Entertainment» фильмді Австралия мен Жаңа Зеландияда шығарды.

Қабылдау

Фильм жапондық кассада шамалы сәттілікке жетті, онда ол 2018 жылы Studio Ghibli Fest аясында АҚШ-та шектеулі көрсетілімге ие болды, нәтижесінде $516,962 табыс әкелді. "Асқырлар қабірі" фильмінің Ghibli ga Ippai Collection үй видеосы Жапонияда 400,000 дана сатылды. Ең төменгі бағасы ескерілгенде, бұл кем дегенде сатудан түскен кіріс ретінде қарастырылады. Фильмтің сыншылар тарапынан жоғары бағаланғаны айқын. Chicago Sun Times газетінің Роджер Эберт оны ең жақсы және ең күшті соғыс фильмдерінің бірі деп санап, 2000 жылы оны өзінің ұлы фильмдер тізіміне қосты. Rotten Tomatoes фильмдерді шолу сайты 43 шолу негізінде 100% мақұлдау рейтингісін және 9.30/10 орташа бағасын көрсетті. Сайттың сыншыларының консенсусы: "Соғысқа қарсы терең қайғылы фильм, "Асқырлар қабірі" Studio Ghibli-нің ең әдемі және есте қаларлық туындыларының бірі". Metacritic 16 шолу негізінде фильмге 100 балдық шкала бойынша 94 бал берді, бұл "барлық жағынан мақтауға ие" екенін көрсетеді. Кинорежиссер Акира Куросава фильмді жоғары бағалап, оны өзінің сүйікті Ghibli туындысы деп атады. Ол "Асқырлар қабірін" өзі салған деп жаңылысқан, Хаяо Миядзакиге мақтау хаты жолдады. Миядзаки өзі фильмді Такахатаның шедеврі деп мойындады, бірақ Сейтаның теңіз лейтенантының ұлына лайық емес екенін айтты. Фильм Total Films журналының "50 ең ұлы анимациялық фильм" тізімінде 12-орынды иеленді. Time Out журналының "Екінші дүниежүзілік соғыстың 50 ең ұлы фильмі" тізімінде 10-орынға қойылды. Empire журналы фильмді "Ең көңілді емес 10 фильм" тізімінде 6-орынға орналастырды. Wizard's Anime Magazine журналы фильмді "Солтүстік Америкада шыққан 50 ең жақсы аниме" тізімінде 19-орынға қойды. The Daily Star газеті фильмді ең жақсы қысқа әңгімелерге негізделген фильмдердің тізімінде 4-орынға қойып, былай деп жазды: "Фильм туралы көп нәрсе айтуға болады, бірақ одан да аз айтуға болады. Бұл жай ғана тәжірибе – адамзаттың жалғыздыққа толы бұрыштары арқылы жасалған саяхат, одан әлем бұрын да, қазір де көздерін бұрады". Anime News Network сайтынан Терон Мартин бастапқы U.S. Manga Corps дубляжында басқа дауыстар "қанағаттанарлық" болғанымен, "Сетсуко ағылшын тілінде төрт жастағы бала сияқты дыбыстамайды. Бұл өкінішті, себебі фильмнің көп бөлігі осы ойналымға байланысты". Бұрын Goo сайтының оқырмандары фильмнің соңын барлық аниме фильмдерінің ішіндегі ең қайғылы соң деп таныған. 2018 жылдың маусым айында USA Today оны барлық уақыттағы 100 ең жақсы анимациялық фильмдердің ішіндегі 1-орынға қойды. Белгілі кинорежиссер және сыншы 水野晴郎 өзінің танымал телешоуында "Асқырлар қабірін" қарады. Ол фильмді жапондық жауынгерлердің бейнесін және көптеген жапондықтар бастан өткерген қайғылы оқиғаларды көрсете білгені үшін мақтады. "Парадокс фильмдерінің" жетекшісі Жан Жак Варре фильмді "Фестиваль" көрсеткеннен кейін көрермендердің реакциясын көргеннен кейін оны Францияда көрсету керектігін түсінді. Фильм Париждің екі артхаус кинотеатрында көрсетілді, бірақ реакция шамалы болды. Бірақ көрсетілгеннен кейін Les Films du Paradoxe фильмді видеокассеталарда және Canal+ стриминг сервисінде шығаруды шешті.

Қоғамның реакциясы

Халықаралық көрсетілімнен кейін, әртүрлі мәдениеттерге байланысты көрермендер фильмді әртүрлі қабылдағаны байқалды. Мысалы, жапон көрермендері фильмді тамашалағанда Сейтаның тәтесіне қайтып оралмау шешімін түсінікті деп санады, себебі олар Сейтаның өзін және елін қадірлеуге тәрбиеленгенін ұқты. Керісінше, американдық және австралиялық көрермендер бұл шешімді ақылсыздық деп қарастырды.

Жоспарланған бақылау

"Аспан құрттарының қабірі" фильмінің сәттілігінен кейін, Такахата осыған ұқсас тақырыптарды қамтитын, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуымен 1939 жылы өтетін жаңа фильмнің жоспарын жасады. Бұл фильм Шин Шикатаның "Шекара" романы негізінде түсірілу жоспарланған "Шекара 1939" деп аталды және колониялық Сеулден шыққан жапон жасөспірімнің Моңғолиядағы жапонға қарсы партизандық қозғалысына қосылуы туралы баяндайтын болды. Фильм жапон империалистік көзқарасты сынау мақсатымен жасалды, бұл мәселе "Аспан құрттарының қабірі" фильмінде қысқаша айтылған болатын. Такахата толық жоспарды аяқтағанмен (ол өзінің "Фильмдерді жасау кезіндегі ойлар" кітабында жарияланды), 1989 жылғы Тяньаньмэнь алаңындағы наразылықтарға байланысты фильм өндіріске түспеді. Жапониядағы қоғамдық пікір Қытайға қарсы өзгерді, ал Ghibli компаниясының дистрибьюторы фильмнің бір бөлігінің Қытайда түсірілуінің қауіпті екенін есептеді.

2005 жылы түсірілген

Жапониядағы NTV телеарнасы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанының 60 жылдығына арналған "Асқырлар қабірі" атты көркем фильмін түсірді. Фильм 2005 жылдың 1 қарашасында көрсетілді. Анимедегідей, "Асқырлар қабірінің" көркем нұсқасы да Жапонияның Кобе қаласында соғыстың соңғы айларында өмірге жабысуға тырысқан екі бауырластың тағдырына тоқталады. Анимациялық нұсқадан өзгешелігі, бұл оқиға олардың туысының (әпкесінің қызы) көзқарасынан баяндалады және соғыс кезеңіндегі жағдайдың мейірімді әйелді қатал адамға қалай айналдыратыны мәселесін қамтиды. Басты рөлдерде Нанако Мацусима (әпке) және Мао Иноуэ (туыс) ойнайды.

2008 жылы түсірілген

Жапондықтардың тағы бір көркем фильмі 2008 жылдың 5 шілдесінде шықты. 吉武怜朗 Сейта рөлінде, 畠山あやな Сецуко рөлінде, Кеико Мацузака тәте рөлінде, ал Сейко Мацуда балалардың анасы рөлінде ойнады. Аниме нұсқасы сияқты, "Отты жұлдыздардың қабірі" көркем фильмінің бұл нұсқасы да Жапонияның Кобе қаласында соғыстың соңғы айларында аман қалуға күрескен екі бауырластың тағдырын баяндайды.