Марокко сұлтаны Әбделәзиз бен Хасан (1894-1908)

Кіріспе

Морокконың сұлтаны 1894-1908 жылдар аралығында Молай Абд әл-Әзиз бин Хасан (عبد العزيز بن الحسن), 1881 жылы 24 ақпанда Маракеште туып, 1943 жылы 10 маусымда Танжерде қайтыс болды, 1894 жылы 9 маусымнан 1908 жылы 21 тамызға дейін Марокконың сұлтаны болды. Ол әкесі Хасан I-нің қайтысынан кейін он алты жасында сұлтан болып жарияланды. Молай Абделәзиз орталық үкіметті нығайту үшін ауыл шаруашылығы мен мал шаруашылығына жаңа салық енгізуге тырысты, бірақ бұл шара қоғамның бір бөлігімен күшті қарсылыққа ұшырады. Осының салдарынан Абделәзиз кедендік түсімдерді кепілге қойып, француздардан көп қарыз алды, бұл кеңінен тараған көтеріліс пен революцияға әкелді, нәтижесінде ол 1908 жылы ағасы Абд әл-Хафидтің пайдасына тақтан түсірілді.

Ерте билік

1894 жылы өлер алдында Хасан I Маулай Абд әл-Азизді, жас болса да, мұрагер етіп тағайындады, себебі оның анасы Лалла Рукая әл-Амрани оның сүйікті әйелі болған. Оның анасын кейде Айша деп жаңылыстырады, ол грузин текті құл қызы, визир Сиди Гарнат оны 1876 шамасында Стамбулдан сатып алып, сұлтанның гареміне әкелген. Бұрынғы сұлтан Хасан I-нің шаңберінің басшысы және ұлы уәзірі Ахмет бин Мұсаның күш-жігері арқасында Абд әл-Азиздің сұлтандыққа өтуі аз шайқаспен қамтамасыз етілді. Ба Ахмет регент болып, алты жыл бойы өзін қабілетті басшы ретінде көрсетті. 1895 жылы Марокконың оңтүстігіндегі тайпалар көтеріліс көтерді. Абд әл-Азиз әскер басында оңтүстікке жорық жасап, оңтүстік көтерілісшілерін жеңіп, 1896 жылғы наурыз айында регенті Ахметпен бірге Маракешке салтанатпен кірді, көптеген жылқы мен түйелерді олжалады. 1900 жылы ол қайтыс болғаннан кейін регенттік тоқтатылды, Әбділазиз билікті өз қолына алып, оңтүстіктен келген араб Мехди әл-Менебхиді бас кеңесшісі етіп тағайындады. Бұл аймақ Марокко сұлтандарына діни және салықтық бағыныштылық танытты. 1901 жылы Франция бұл аумақты аннексиялады. Содан кейін, 1903 жылы Франция батысқа қарай Бешар және Тиндуфқа қарай кеңейе бастады, Тагит шайқасында және Эль-Мунгар шайқасында марокколық әскерлерді жеңді. Анасының кеңесімен сұлтан Еуропадан кеңес іздеп, оған сәйкес әрекет етуге тырысты, бірақ мүдделер қақтығысы болмаған кеңес алу қиын болды. Жаңа билеуші ел үшін жақсылықты істеуге деген құлшынысына қарамастан, іс-әрекеттері мен шығындарының шектен тыс болуы сұлтанның қазынасын азайтып, халықтың сенімін жоғалтты. Оның шетелдіктермен жақын қарым-қатынаста болуы және олардың салтын ұстануы халық арасында күшті қарсылық туғызды. Абдалла Ларуидің сөзіне сәйкес, бұл шектеулер ғасыр басында марокколық басылымдардың көлемін және әртүрлілігін азайтты, ал әл-Қарауиин университеті және суфи зияраттары сияқты мекемелер Мысырдан импортталған мәтіндерге тәуелді болды. Еуропалықтардың жер иелену құқығы бекітілді, ал салықтар қоғамдық жұмыстарға жұмсалатын болды.

Shortly before his death in 1894 Hassan I designed Mawlay Adb al Aziz his heir, despite his young age, because his mother, Lalla Ruqaya Al Amrani was his favorite wife. His mother is often confused to be Aisha, the favorite slave concubine of Georgian origins who was bought in Istanbul by the vizir Sidi Gharnat and brought to the Sultan’s harem circa 1876. By the action of Ahmed bin Musa, the Chamberlain and Grand Wazir of the former sultan Hassan I, Abd al Aziz's accession to the sultanate was ensured with little fighting. Ba Ahmed became regent and for six years showed himself a capable ruler. In 1895, tribes of southern Morocco rose up in rebellion. At the head of an army, Abd al Aziz marched south and defeated the southern rebels, triumphantly entering Marrakesh in March 1896 with his regent Ahmed, capturing a large booty of horses and camels. On his death in 1900 the regency ended, and Abdelaziz took the reins of government into his own hands and chose an Arab from the south, Mehdi al Menebhi, as his chief adviser. and owned religious and tributary allegiance to the sultans of Morocco. The territory was annexed by France in 1901. Subsequently, in 1903, France began to expand westwards towards Bechar and Tindouf, defeating the Moroccan forces in the Battle of Taghit and Battle of El Moungar. As urged by his mother, the sultan sought advice and counsel from Europe and endeavored to act on it, but advice not motivated by a conflict of interest was difficult to obtain, and in spite of the unquestionable desire of the young ruler to do what was best for the country, wild extravagance both in action and expenditure resulted, leaving the sultan with a depleted exchequer and the confidence of his people impaired. His intimacy with foreigners and his imitation of their ways were sufficient to rouse strong popular opposition. According to Abdallah Laroui, these restrictions limited the volume and variety of Moroccan publications at the turn of the century, and institutions such as al Qarawiyyin University and Sufi zawiyas became dependent on imported texts from Egypt. The right of Europeans to own land was established, whilst taxes were to be levied towards public works.

Бу Химараның көтерілісі

Жилали бин Идрис әл Юсуфи әл Зархуни (Бу Хмара) 1902 жылы Марокконың солтүстік-шығысында пайда болып, Абд әл-Азиздің үлкен ағасы екенін және тақтың нақты мұрагері екенін мәлімдеді. Ол Фесте біраз уақыт өткізіп, Махзен саясатын жақсы білген. Таққа талапкер Мелилья мен Ужда арасындағы қиыр аймақта қарсы Махзен құрды, Еуропамен сауда жасады және кедендік алымдар жинады, қару-жарақ импорттады, еуропалықтарға Рифте темір мен қорғасын кенін игеруге рұқсат берді және өзін махди деп жариялады. Абделазиздің оны жеңу үшін жіберген нашар ұйымдастырылған әскерлерін оңай жеңіп, тіпті астана Фes қаласына қауіп төндірді, бұл соғыс министрі әл-Манабинің білікті емес генерал екенін көрсетті. Көтеріліс Абделазиздің ізбасары Абд әл-Хафид Бу Хмараны 1909 жылы жеңіп, өлім жазасын орындағанға дейін жалғасты.

Ахмет әл-Райсунидің көтерілісі

Ахмед әл-Райсуни, Джибала тайпалық конфедерациясының басшысы және соғыс бастығы, Марокко сұлтанына қарсы көтеріліс бастады, бұл басқа көтерілісшілерге Махзенге мойын бұрмауға сигнал берді. Әл-Райсуни тәуелсіз билік орталығын құрып, 1903 жылы Танжерге шабуыл жасады. Райсуни христиандарды, оның ішінде грек-американдық Иоан Пердикарис, британдық журналист Уолтер Бертон Харрис және шотландтық әскери оқытушы Гарри Маклинды ұрлап, оларды құтқарып, Абделазиздің Махзеніне ашық қарсылық көрсетті. 1904 жылғы Пердикарис оқиғасы осы оқиғалардың ең маңыздысы болды, нәтижесінде АҚШ, Ұлыбритания, Франция және Испания араласты. Райсуни сұлтандан 70 000 доллар және алты ауданды қарыз ретінде талап етті, содан кейін сұлтан оған мойынсұнды. Райсуни 1908 жылы Хафидия төңкерісінде Абд әл-Хафидтің Марокко тағына отыруына көмектесті және испан отаршылдарына қарсы көтерілісін жалғастырды, 1925 жылы Абд әл-Карим оны тұтқынға алып, Тамасинтке қамады, сол жылы бірнеше айдан кейін қайтыс болды.

Ужданың басып алынуы

1907 жылы 19 наурызда француз дәрігері Эмиль Мошамп Маракеште көтерілісшілер тарапынан пышақталды және қаза тапты. Француз баспасөзі бұл қылмысты "негізсіз және кездейсоқ қатыгездік актісі" ретінде бейнеледі. Мошамптың өлімінен кейін Франция оның өлімін сылтау ретінде пайдаланып, 29 наурызда француздық Алжирмен шекаралас марокколық Оуджа қаласын басып алды, бұл кісі өлтіруге жауап ретінде жасалған деп мәлімдеді.

Касабланканың бомбалануы

1907 жылғы шілдеде сегіз еуропалық адам Чауя тайпасының адамдары тарапынан өлтірілді, бұл жағдай шиеленісті одан да арттырды. Олар француз офицерлерін кеден үйінен шығаруды, порт құрылысын дереу тоқтатуды және Сиди Белют зираты арқылы өтетін темір жолды бұзуды талап етті, сондай-ақ Касабланкада жиһадқа шақырып, бүлік шығарды. Еуропалық теміржол жұмысшылары қаза тапты, нәтижесінде Франция Касабланканы бомбалауға кірісті, бұл қаланың бір бөлігінің қирауына және 1500-ден 7000-ға дейін бейбіт тұрғындардың қаза болуына әкелді. Алғашқысы – Лалла Хадижа бинт Омар әл-Юси, ол халық арасында Лалла Хадуж деп белгілі болған. Оның екі баласы болды:

Мүлай Хасан (1899 жылғы шілдеде дүниеге келген, 1919 жылы қайтыс болған) Марракеште туып, 19 немесе 20 жасында Танжерде қайтыс болды, анасы – Лалла Хадижа. (15 қыркүйек 2003 жылы қайтыс болған) ол Танжерде дүниеге келді және Рабатта 76 жасында қайтыс болды. Әбділазиз 1925 жылдан бастап Танжер халықаралық аймағында белсенді, бірақ көбінесе саяси емес өмір сүрді, көп уақытын гольф ойнауға арнады және Вилла Аль Амана мен Захарат Эль Джебель сарайлары сияқты әртүрлі резиденцияларда тұрды. 1940 жылы Танжерді Испанияның аннексиялауы кезінде, марокколық сарай билігі, «махзен» деп аталатын, маңызды рөл атқарғандықтан ол оған келісім берді. Әбділазиз 1943 жылы Танжерде қайтыс болды, оның денесі Феске жеткізіліп, Мулай Абдалла мешітінің патшалық некрополіне жерленді.

Мұра

Тарихшы Дуглас Порч Әбділазизді жеке қарым-қатынаста қызығушыл және мейірімді деп сипаттады, бірақ ол король сарайындағы шетелдік ықпалды сәтті басқара алмаған, ерке және "әлсіз адам" болды. Өкімшілік еткен кезеңінде патшалықты жаңғыртуға тырысқан реформаторларға қолдау көрсетті, еуропалық жаңалықтарға зор қызығушылық танытты, алайда билеушіден күтілетін дәстүрлі діни және рәсімдік міндеттерін толық орындай алмады, соның салдарынан өз халқының сенімін жоғалтты. Ол Марк Зубердің "Жел мен арыстан" (1975) фильмінде Пердикарис оқиғасының көркемделінген нұсқасында бейнеленген.