Жаңа Зеландиядағы Раңгитата өзені

Кіріспе

Жаңа Зеландиядағы өзен

Рангитата өзені – Жаңа Зеландияның оңтүстігіндегі Кентербери жазығын қалыптастыруға көмектескен тоқыма өзендердің бірі. Ол Оңтүстік Альп тауларынан оңтүстік-шығысқа қарай ағып, Тимару қаласының солтүстік-шығысынан Тынық мұхитына құяды. Өзеннің су жиналатын алабы – , ал Клондайктан өлшенген орташа жылдық су ағыны – . Маори тіліндегі "Рангитата" (Ракитата) атауы "көлеңкелі күн", "жақын аспан" және "аспанның шеті" деп түрліше аударылған. Өзен Оңтүстік Альп тауларының ортасында Рангитата аңғарын құрады. "Сақиналардың билеушісі: Екі мұнара" және "Сақиналардың билеушісі: Падишаның оралуы" фильмдеріндегі Эдора декорациялары осы аңғарда, Сандей тауының маңында түсірілді. Сандей тауының жанында бірнеше шалғайдағы қой шаруашылықтары орналасқан. Олардың ішінде Мезопотамия, Маунт-Поттс және Эревон бар. Эревонға алғашқы ақмекенші және Мезопотамия қой шаруашылығында тұрған Самуэль Батлер есім берген. Эревон – Батлердің 1872 жылы анонимді түрде жазған романының атауы. 1932 жылы Харпер тауының ізінде, өзен жағасында ашық ауада мұз сырғанау айдыны салынды. Кентербери жазығына жеткенге дейін өзен Рангитата шатқалынан өтеді, онда оның бір бөлігі суару және гидроэлектр энергиясын өндіру үшін Рангитата бұрылыс арнасына (RDR) бағытталады. RDR 1937 жылдың 2 сәуірінен 1944 жылға дейін салынды және Ракая өзеніне қосылғанға дейін Монтальто және Хайбанк суару жүйелерін сумен қамтамасыз етеді. Кіреберіс орнында Жаңа Зеландияның алғашқы акустикалық балық тоқтағышы орналасқан, ол лосось шабақтарын өзенде ұстап, олардың егістік жерлерге өтіп кетуіне кедерілді етеді. RDR-ден төмен және өзеннің қарсы жағалауында орналасқан тағы бір суару жүйесі бар. Бұл жүйе Рангитата Оңтүстік суару жүйесі деп аталады. Бұл жүйе 7 жасанды тоған арқылы өтеді, олардың жалпы сыйымдылығы 18 000 000 м3 суды құрайды, бұл бұрынғы құрғақ жерлерге айналған 16 000 гектар жерді суаруға жеткілікті. Бұл жүйеде балық шаруашылығы бөлімі бар, ол демалыс балық аулаушылары үшін спорттық балықтардың санын арттыруға көмектеседі. Рангитата – Оңтүстік аралдың орталық аймағындағы ең көп балық ауланатын өзен. Лосось өзендегі балық аулаушылардың шамамен 75 пайызын құрайды, ал қалғандары – қоңыр алабұқа, көкжаңбыр және бұлақ балығы.

The Rangitata River is one of the braided rivers that helped form the Canterbury Plains in southern New Zealand. It flows southeast for from the Southern Alps, entering the Pacific Ocean northeast of Timaru. The river has a catchment area of , and a mean annual flow of at Klondyke. The Māori name "Rangitata" (Rakitata) has been variously translated as "day of lowering clouds", "close sky", and "the side of the sky". The river formed the Rangitata Valley, in the center of the Southern Alps, and the on location photography of the Edoras set from The Lord of the Rings: The Two Towers, and The Return of the King was filmed in this valley, on and around Mount Sunday. Several remote sheep stations are located near Mount Sunday. These include Mesopotamia, Mt Potts, and Erewhon. Erewhon was named by Samuel Butler who was the first white settler to live at the Mesopotamia sheep station. Erewhon is also the name of a novel written by Butler anonymously in 1872. In 1932 an outdoor ice skating rink was established by the river beneath Mount Harper. Before the river enters the Canterbury Plains, the river flows through the Rangitata Gorge where part of it is diverted to the Rangitata Diversion Race (RDR) for irrigation and hydroelectric generation. The RDR was built between 2 April 1937 and 1944, and supplies water to the Montalto and Highbank schemes before joining the Rakaia River. The entry point has New Zealand's first acoustic fish fence, keeping salmon smolt in the river and preventing them ending up on farmland. There is a second irrigation system which has its off take below and on the opposite river bank from the RDR. This system is called the Rangitata South Irrigation Scheme. This system rums through a static fish screen on its way into 7 man made dams, holding a total of 18,000,000 m3 of water to distribute across 16,000ha of formerly dry land farming area. This system has a fish spawning section to help bolster the number of sport fish available for recreational fishermen. The Rangitata is the most fished river in the Central South Island Region, The salmon account for about 75 percent of angler activity on the river, other species fished are brown trout, rainbow trout and brook char.

Тарих

Ауызына қарай өзен бастапқыда екі салаға бөлініп, үлкен дельта арал (Рангитата аралы) құрады. Бұл арал арқылы 1-ші мемлекеттік тас жол және Елинг пен Рангитата арасындағы Басты Оңтүстік темір жол өтеді, осылайша Жаңа Зеландияның басты мемлекеттік тас жолымен және оның маңызды темір жол желілерінің бірімен тікелей байланысқан арал болды. Бірақ, осы бөліністің оңтүстік саласы кейіннен тоқтатылды, ал өзен төсегі ауыл шаруашылығы үшін пайдаланылды. Оның бағыты су тасқынына бейімді жазық ретінде сақталды, бірақ қазір су мұнда әдетте ақпайды. 1999 жылдың 23 желтоқсанында Fish and Game New Zealand Рангитата өзені үшін суды сақтау туралы өтініш берді. 2006 жылдың маусым айында суды сақтау бұйрығы ресми жарияланды. 2002 жылдың 4 қаңтарында DC 4686 локомотиві су тасқыны темір жолдың жанындағы бөгетті қиратқаннан кейін, рельстен шығып, толығымен өзенге батып кетті. 2024 жылдың сәуірінде қатты жаңбыр салдарынан теміржол көпірінің тірегі шайылып, көпір иіліп, уақытша жабылды.