Кіріспе
Америкалық әнші, әнші-күйші және музыкант (туған 1937)
Ванда Лавон Джексон (туған 20 қазан 1937) – американдық әнші және әнші-күйші. 1950 жылдан бері ол рок, кантри және госпел жанрларында музыка жазып, шығарып келеді. Ол рок-н-роллда мансап құрған алғашқы әйелдердің бірі, 1950-ші жылдардағы бірнеше синглы оған «Роккабилли королевасы» деген лақап есім беруге көмектесті. Кантри музыка жанрындағы алғашқы әйел жұлдыздардың бірі ретінде де есептеледі. Джексон бала кезінен өнер көрсетіп, кейін Оклахома-Ситиде жеке радиошоуы болды. Одан кейін ол кантри әншісі Хэнк Томпсонның назарына ілігіп, 1954 жылы Decca Records компаниясымен келісімшарт жасауға көмектесті. Decca-да Джексонның «You Can't Have My Love» атты кантри әні алғашқы хиті болды. Содан кейін келесі жылы Элвис Преслимен бірге гастрольдік сапарға шықты. Екеуі қысқа уақытқа кездесіп, Пресли оны рок-билли стилінде жазуға ынталандырды. 1956 жылы Джексон Capitol Records компаниясымен келісімшарт жасады, онда оған кантри және роккабилли әндерін жазуға толық рұқсат берілді. Лейбл Джексонның «Fujiyama Mama», «Mean Mean Man» және топ-40 хит «Let's Have a Party» сияқты рок синглдарын шығарды. 1960 жылдары Джексон кантри жанрына оралып, он жылдық ішінде бірнеше хит-парадқа енді. Олардың қатарында «Дұрыс па, қате ме», «Жүрек ауыртпалығы кезінде», «Шарап үшін көз жасың» және «Әйел махаббат үшін өмір сүреді» бар. Сонымен қатар, ол шетелдегі неміс тіліндегі нарық үшін бірнеше ән жазды. 1965 жылы неміс синглы «Santo Domingo» Австрияның поп-чартында бірінші орынға шықты. 1971 жылы христиан дініне қайта оралғаннан кейін Джексон мансабында госпел музыкасын басты орынға қойды. 1973 жылы Capitol Records компаниясынан шығып, госпел саласына көбірек назар аудару үшін Word Records компаниясымен келісімшарт жасады. Келесі екі онжылдық ішінде ол бірнеше госпел дискілерін шығарды. 1984 жылы Джексонды еуропалық промоутерлер шетелге гастрольдік сапарға шақырды. Сол жылы ол екі онжылдықтан кейін алғашқы рок альбомын шығарды және жанрда жаңа мансабын бастады. 1990 жылдары оның рок жазбалары американдық тыңдаушылардың назарына қайта түсті және ол Рок-билли әртісі Рози Флореспен бірге гастрольдік сапарға шықты. Осы кезеңде ол рок-н-ролл стилінде «Heart Trouble» (2003) және «I Remember Elvis» (2006) сияқты коммерциялық сәттілікке жеткен бірнеше альбомдар шығарды. 2009 жылы Рок-н-ролл Даңқы залына енгізілгеннен кейін Джексон музыкант Джек Уайтпен бірлесіп коммерциялық сәттілікке жеткен «The Party Ain't Over» әнін жазды. Бірнеше жыл бойы ол 2019 жылы өнерден зейнетке шығуын жариялағанға дейін тығыз гастрольдік кестеде болды. Ол өзінің 32-ші және соңғы студиялық альбомы «Encore»-ді 2021 жылы шығарды.
Ерте өмір
Джексон Оклахома штатының Мод қаласында Том және Нелли Джексонның жалғыз баласы ретінде дүниеге келді. Оның әкесі бірнеше жұмыс істеді, соның ішінде жанармай құю станциясында жұмысшы болып және жүк көлігінің жүргізушісі болды. Ол ағасымен бірге жергілікті музыкалық топта да ойнайтын. Мод қаласында мүмкіндіктер шектеулі болғандықтан, отбасы 1941 жылы Лос-Анджелес, Калифорнияға көшіп барды және ол радиодағы хабарларын жалғастырды. Сонымен қатар, ол кейіннен Томми Коллинз деген атпен танылатын студент Леонард Сайпске де қарым-қатынас жасады. 1952 жылы Джексонды ел әншісі және жергілікті тұрғын Ханк Томпсон радиода естіді. Decca компаниясының ынталандыруымен Джексон мен Грей «Егер сен жасамасаң, басқа біреу жасайды» деген екінші дуэтті жазды. Жеке ән ретінде шығарылған бұл ән, Jimmy & Johnny орындаған нұсқасының сәттілігіне байланысты коммерциялық сәтсіздікке ұшырады. «Сол түні мен үшін Grand Ole Opry сахнасының жарамайтынын түсіндім», - деп еске алды ол. 1955 жылы Джексон Оклахома-Ситидегі Капитолий Хилл орта мектебін бітіріп, гастрольдік сапарға шықты. Джексонның әкесі оның толық уақытты менеджері болу үшін жұмысынан кетіп, келісімдерін ұйымдастыру үшін Боб Нилды жалдады. Джексонның алғашқы концерттерінде болашақ жұлдыз Элвис Пресли де болды. Екеуі бірге сол жылы АҚШ-та бірнеше басқа ел әншілерімен бірге көптеген шоуларда өнер көрсетті. Джексонның әкесі концерттерде оны сүйемелдеп, бір жерден екінші жерге дейін апарып жүрді. Пресли оны рок-н-ролл музыкасын орындауға ынталандырды. Ол оған бірнеше R&B пластинкаларын ойнатып, рок музыкасының танымалдылығы артып келе жатқанын айтты. Джексон 1955 жылы «Озарк юбилейі» шоуының құрамына да қосылды.
1956-1960: Рок-н-ролл жылдары
1956 жылы Decca Records Джексонды келісімшарттан босатты. Ханк Томпсонның көмегімен ол сол жылы Capitol Records компаниясымен жаңа келісімшарт жасасты. Сонымен қатар, Курт Вольф Джексонның рок өнімдерінің дәстүрлі кантри элементтерімен үйлескенін анықтады, бұл оның музыкалық ерекшелігін арттырды: «Джексон өзінің карьерасының басынан-ақ нағыз кантри және рокабилли нөмірлерін орындады. "Фуджияма Мама" және "Mean Mean Man" сияқты әндерінің қарқынды ырғағы оған әдемі көйлектерін киіп, билеуге мүмкіндік берді». 1957 жылы Джексон жаңа концерттік агентпен жұмыс істей бастады, ол 1957 және 1958 жылдары бірнеше гастрольдер ұйымдастырды. Джонни Кэш, Джерри Ли Льюис және Карл Перкинс та осындай шараларда өнер көрсетті. Жаңа басшылықтың арқасында Джексон көбірек ақша тапты, кейде бір концерттен 500 долларға дейін табыс көріп отырды. Алайда, оның келесі синглдері АҚШ-та сәттілікке жете алмады. Джексонның айтуынша, Capitol оны қалай насихаттау керектігін білмеген. «Capitol әлі де менімен не істеу керектігін ойластырып жатты, бірақ жасөспірімдер нарығында менің үлкен әлеуетім бар екеніне сенді», – деп еске алды ол 2017 жылы. Оның өнімдерін насихаттау үшін лейбл 1958 жылы Джексонның тұңғыш альбомын шығарды. Альбомда рок және кантри әндерінің қосындысы болды. Оның ішінде "Money Honey" және "Long Tall Sally" рок әндерінің кавер-нұсқалары бар еді. Сондай-ақ, "Heartbreak Ahead" және "Making Believe" әндері де енді. 1958 жылы Джексон "Fujiyama Mama" рок-н-ролл синглінің арқасында шетелде де танымал болды. Әннің табысы 1959 жылы Джексонды Жапонияға гастрольдік сапарға алып шықты. Ол Токио және Окинава сияқты ірі қалаларда концерттер берді. Америкаға оралғаннан кейін Джексон Лас-Вегаста Боб Уиллзбен бірге өнер көрсетті және жаңа құрылған гастрольдік тобымен қосымша концерттер ұйымдастырды. Әр түрлі уақытта топ құрамына Рой Кларк және қара пианист Биг Аль Даунинг кірді. Ол Даунингпен бірге гастрольде болғандағы жағдайды еске алды, кейде оның нәсіліне байланысты концерт залдарына кіруіне тыйым салынған. Оған жауап ретінде Джексон Даунингпен бірге өнер көрсетпесе, концертке қатысудан бас тартатын. «Ол біздің топтың мүшесі. Егер оған рұқсат берілмесе, онда бізге де рұқсат жоқ», – деді ол бірде клуб иесіне. 1960 жылы Джексонның "Let's Have a Party" альбомының мұқабасын Айова штатының диджейі тауып алды, бұл радио тыңдаушыларының оған деген қызығушылығын арттырды. Capitol Records-тің ынтасымен "Let's Have a Party" сол жылы сингл ретінде шығарылды. 1960 жылдың шілдесіне қарай сингл Billboard поп-музыка чартында 37-орынға жетіп, оның алғашқы американдық рок-н-ролл хиті болды. Сондай-ақ, Австралия мен Ұлыбританияда коммерциялық сәттілікке қол жеткізді. "Let's Have a Party" әнінің табысы Джексонды өзінің тобының атын "The Party Timers" деп өзгертуге итермеледі.
Оның Capitol үшін шыққан үшінші студиялық альбомы, атап айтқанда, 1961 жылдың басында "There's a Party Goin' On" деген атпен жарық көрді, онда көбірек рок-н-ролл материалдары болды. AllMusic-тің Ричи Унтербергері LP-ді «Ванданың ең жақсы рок-билли жақтары» болмағанына қарамастан, «жақсы мықты және энергетикалық жиынтық» деп сипаттады.
1961-1971: Жаңа тілдер және кантри музыкасына оралу
1960 жылдардың басында британдық шабуылдың «Биг Бит» танымалдылығы артып, ескі мектептің рок-н-ролл музыканттарының ықпалы төмендеді. Capitol Records-тың қысымын сезінген Кен Нельсон Джексонмен оның қай жанрға сай келуі керектігін талқылау үшін кездесті. Ол кантри музыкасымен ең үлкен коммерциялық жетістікке қол жеткізгендіктен, Джексонды сонда инвестициялау туралы шешім қабылданды. «Мен қалағанымды жазғым келді, бірақ Capitol Records маған инвестиция салғанын да түсіндім», – деп еске алды ол кітабында. 1961 жылы Джексон өзі жазған «Right or Wrong» әнімен қайта оралды. Ән Billboard Hot 100 тізімінде топ-30-ға, ал Billboard ересектер тізімінде тоғызыншы орынға енді. 1961 жылы осы атпен бірге шыққан альбомның «А» жағында кантри, ал «Б» жағында роккабилли әндері болды. Оның келесі синглы «In the Middle of a Heartache» та коммерциялық сәттілікке ие болды және поп-чартта 27-орынды иеленді. 1962 жылдың тамызында Джексонның төртінші студиялық альбомы «Wonderful Wanda» жарық көрді. Альбомға «In the Middle of a Heartache», сондай-ақ кроссовер хиттері «If I Cried Every Time You Hurt Me» және «A Little Bitty Tear» енді. Джексон мен The Party Timers АҚШ-тың оңтүстік-батысын аралап, бір түндік концерттер берді. Жақында үйленген күйеуі Венделл Гудман IBM-дегі жұмысын тастап, оның толық уақытты менеджері болды, өйткені оның ән дауысы «неміс құлағына өте әдемі» естілді. Сол жылы ол Германияның Кёльн қаласына ұшып барып, неміс тілінде бірнеше ән жазды. Бұл ән оның мансабындағы алғашқы бірінші орынды иеленді, Австрияның поп-чартының және Германияның поп-чартының алғашқы бестігіне көтерілді. Германия мен Австрияда Джексонның тағы бірнеше хит-парадқа енген әндері болды, соның ішінде «Doch dann kam Johnny» топ-10-ға кірді. 1965 жылы «Blues in My Heart» альбомы Billboard кантри альбомдар тізіміне енген алғашқы альбом болды және тоғызыншы орынды иеленді. 1966 жылы Джексон бірнеше жылдан кейін алғаш рет американдық коммерциялық сәттілікке қол жеткізді, «The Box It Came In» әні топ-20-ға енді. Одан кейін «Tears Will Be the Chaser for Your Wine» әні 11-орынды иеленді. Альбом Billboard кантри альбомдар тізімінде оның үшінші хиті болды және 17-орынды иеленді. Джексонның 1960 жылдары тағы он бір Billboard кантри синглы тізімге енді, соның ішінде «Қыздың көңіл көтеру үшін ішуге қажеті жоқ», «Сызықтың екі жағы», «Менің балам маған тура жүрді» және «Екі бөлек бар орындықтар» әндері топ-40-қа кірді. 1969 жылы шыққан «My Big Iron Skillet» әні кантри чартында 20-орынды иеленді. Джексонның кантри жазбалары музыка сыншылары мен журналистердің назарын аударды. Billboard журналы 1965 жылы шыққан студиялық альбомды «поэтикалық және көз жасты» деп сипаттады. Мэри А. Буффак пен Роберт К. Оерман 2003 жылғы кітабында музыкаға аралас пікір берді: «Ванданың 1961 және 1972 жылдар аралығындағы көптеген кантри хиттерінің ешқайсысы оның рок-н-ролл әнін қайтаруға мүмкіндік бермеді, бірақ бірнешеуі әйелдер мәселесі туралы өздерін-өздері нығайтты». Ал Курт Вольф оның 1960 жылдардың ортасындағы синглдерін «қатыгез ащы және кекшіл» деп сипаттады, сонымен қатар «нағыз хонки-тонк эмоциясы» бар екенін айтты. 2006 жылғы елдік жинақ альбомын қарап, AllMusic-тің Том Юрек Джексонды «тұрақты, түпнұсқалық ел әншісі» деп тапты. 1969 жылы Джексон өзінің алғашқы тікелей жазбасын Финиксте, Аризонада «Wanda Jackson in Person» деп атады. Альбомнан кейін Capitol Records Джексонды жаздыру үшін Кен Нельсонды басқа продюсерлермен алмастыра бастады. Бұл Джексонның айтуынша, шығармашылық айырмашылықтармен аяқталған продюсер Джордж Ричимен екі альбомды қамтиды. Ричи мен Джексонның жазған әндері оның келесі үлкен хитіне әкелді «A Woman Lives for Love» (1970). Сингл Billboard кантри әндерінің тізімінде 17-орынды иеленді және 1968 жылдан бері оның алғашқы альбомы болды. Billboard журналы бұл альбомды «әдемі рухани альбом» деп атап, жақсы бағалады. Capitol Records-пен келісімін орындау үшін Джексон кантри альбомдарын шығаруды жалғастырды. 1972 жылы компания «I Wouldn't Want You Any Other Way» альбомын шығарды, онда дәстүрлі кантри әндерінің он трекі болды. Ол топ-40 кантри хиттеріне «Back Then» және «I Already Know (What I'm Getting for My Birthday)» әндері кірді. Альбом Billboard Country LP чартында 43-орынды иеленді. Джексонның Word компаниясымен келісімшартқа отыруы оған олардың Myrrh Records лейблімен де жаздыруға мүмкіндік берді. Өзінің өмірбаянында Джексон Word өзінің евангелистік жазбаларын, ал Myrrh өзінің елдік жазбаларын шығаратынын түсіндірді. 1973 жылы Word «Country Gospel» атты екінші евангелистік альбомын шығарды. Жобада «Farther Along» әнұранының және Крис Кристоферсонның «Why Me, Lord» христиандық күйінің қаптамалары болды. 1974 жылы Myrrh «When It's Time to Fall in Love Again» атты кантри альбомын шығарды. Альбомнан «Come on Home (To This Lonely Heart)» синглы шықты. Billboard бұл әнді «әдемі махаббат әні» деп сипаттады, ол оның христиандық «ішкі рухына» сіңіп кеткенін көрсетеді. Сингл Hot Country Singles тізімінде 98-орынды иеленді. «Make Me Like a Child Again» (1976) және «Closer to Jesus» (1977) альбомдары туралы Джексон өзінің өмірбаянында ешқайсысының да оған «әсіресе есте қаларлық» болмағанын айтты. 1979 жылы оның лейблдермен келісімшарты аяқталды. Өзгеріске зәру болған Джексон отбасы уақытша Техас штатына көшіп, ол үй шаруасымен айналысатын ана болды. Бірақ отбасы бұл көшіге риза болмады. 1980 жылы олар Оклахома-Ситиге көшіп, үй салып, ол өнеркәсібіне қайта оралды. Сол жылы Джексон Ұлыбританиядағы Deep Sea Music компаниясымен жаңа кантри альбомын «Good Times» деп атады. Альбомнан Мелба Монтгомеридің «Don't Let the Good Times Fool You» әнінің кавер нұсқасы шықты. 1982 жылы K tel «Let's Have a Party» атты студиялық альбомды қайта жазбалар жинағы ретінде шығарды. Музыкасына коммерциялық назар аудармаған Джексон өзінің кәсіби тұрғыдан тоқтап қалғанын сезінді. «Менің жасым он жетіге де жетпеген, бірақ уақыт мені басып өтіп, ерте зейнетке шығуға мәжбүр болдым», – деп еске алды ол 2017 жылғы кітабында.
1984-2006: Рок-н-ролл жандануы
1980 жылдардың ортасында Еуропада рок-н-ролл, рок-н-ролл музыкасының танымалдылығы артты. Джексонның Capitol студиясында жазған рок-жазбалары еуропалық жанкүйерлердің қызығушылығын тудырды, ол көп ұзамай шетелдегі промоутерлердің іздеуіне ілікті. Джексон мен оның күйеуі бұл мүмкіндікті Құдайдың жіберген нышаны деп қабылдады. "Уэнделл мен мен екеуміз де Құдай біздің куәлігімізді мұқтаж жандарға жеткізеді деп түсіндік", - деді ол өмірбаяндық кітабында. 1984 жылы оның күйеуіне швед бизнесмені Гарри Холмстен телефон соқты, ол оны жаздыруға қызығушылық танытты. Содан кейін Джексон Скандинавияға сапар шегіп, екі онжылдықтан бергі алғашқы рок-материалдан тұратын альбомын жазды. 1984 жылы Tab Records "Rockabilly Fever" альбомын шығарды. Бұл альбом кейін АҚШ-та "Rock 'N' Roll Away Your Blues" деген атпен жарық көрді. Жобада "Stupid Cupid" және "It's Only Make Believe" сияқты рок-н-ролл туындыларының кавер-нұсқалары болды. Allmusic альбомына үш жұлдыз берді, ал жазушылар Мэри Баффак пен Роберт Оерман оны "рок-н-ролл оты" деп оң бағалады. Джексон осы кезеңде Еуропаны жиі гастрольдеп, 1950-ші жылдардағы рок-н-ролл жазбаларын орындады. Ол сахнада көп жылдар бойы орындалмаған көптеген әндерді орындады. Ол "Mean Mean Man" сияқты әндердің сөздерін жүздеген өтініштерден кейін қайта жаттауға тура келгенін еске алды. Онжылдық өте барысында ол Испания, Швейцария, Венгрия, Чехия және Ұлыбритания сияқты Еуропаның әртүрлі елдерінде гастрольдік сапарларға шығуға мүмкіндік алды. Рок-музыкаға деген қызығушылық одан әрі альбомдар шығаруға әкелді, соның ішінде 1988 жылы шыққан "Let's Have a Party in Prague". Бұл альбом чехиялық орындаушы Карел Зихпен бірлесіп жазылған студиялық альбом болды және Supraphon лейблінде жарық көрді. Ол сондай-ақ, Christian World лейблінде "Show Me the Way to Calvary" (1981) және Vine Records-та "Teach Me to Love" (1984) сияқты діни әндерді шығаруды жалғастырды. Ол сондай-ақ Amethyst Records (1988) лейблінде "Classy Country" сияқты кантри жазбаларының жаңа жинақтарын шығарды. 1990 жылдары кантри-артист Рози Флорес Джексонға АҚШ-та рок-н-роллдың қайта жандануы туралы хабарлады. Екеуі Джексонның үйіне барып, Флорес бірнеше рок-н-ролл жазбаларын ойнатып, оған американдық жанкүйерлердің қатарының артып жатқаны туралы айтты. Екі орындаушы арасында достық қарым-қатынас орнады, және Джексон кейін Флорестің "Rockabilly Filly" (1995) альбомында пайда болды. Альбомның жарық көргеннен кейін, екеуі бес апталық Солтүстік Америкалық турнеге шықты. Джексон өзінің тыңдаушыларының жас екенін және кейбір концерт залдарының ыңғайсыз екенін көріп таң қалды: "Бұл көзді ашты. Бөлмелер біршама қорқынышты болғанымен, тыңдаушылар өте жақсы болды", - деді ол. 1990 жылдардың ортасында Джексон Success және Elap лейблдерімен бірлесіп The Alligators тобымен студиялық жазбалар жасады: "Let's Have a Party" (1995) және "The Queen of Rock 'a' Billy" (1997). 2001 жылы Джексон Теннесси штатының Джексон қаласында өткен Рок-н-ролл фестивалінде The Cadillac Angels тобымен бірге өнер көрсетті. 2003 жылдың қазанында CMH Records бірнеше онжылдықтан бергі алғашқы американдық рок-альбомын "Heart Trouble" деген атпен шығарды. Ол өзінің автобиографиясында жобаның бастапқыда блюграсс жинағы болуы жоспарланғанын еске алды. Джексон альбом жазатындығы туралы хабар тарағаннан кейін бірнеше рок-музыканттары лейблге қосылу туралы өтініш білдірді. Дискке қатысқан музыканттардың арасында Рози Флорес, The Cramps және Элвис Костелло болды. PopMatters журналының Шарлотта Робинсон бұл альбомды "жеңіске жеткен оралу" деп атады, бірақ ол "кемсіз 'қайта оралу' альбомдары сияқты бірнеше трюктерді қолданады" деді. 2006 жылдың қаңтарында Goldenlane Records Джексонның қырық үшінші студиялық альбомын "I Remember Elvis" деген атпен шығарды. Диск Элвис Преслиге арналды, ол туралы ол линнер жазбаларында құрметпен айтты: "Элвистің ынтасы болмаса, мен ешқашан рок-н-ролл жазбаған болар едім. Сондықтан бұл сыйлық - менің жақын досыма деген алғысымды білдірудің бір жолы ғана". Жоба AllMusic-тің Марк Демингінен оң пікір алды, ол былай деп жазды: "I Remember Elvis аяннан кем нәрсе, бірақ ол өте ықпалды суретшіден бірінші қолынан үйренген адамның шынайы және сүйіспеншілікпен сыйлаған туындысы". Slant Magazine журналы жинаққа үш жұлдыз берді және Джексонның вокалын мақтады, бірақ аранжировкалар Преслидің түпнұсқаларынан ешқандай айырмашылыққа ие емес екенін атап өтті.