Кіріспе

Давул, доль, тапан, атабал немесе табл – найырғышпен ойналатын үлкен екі бетті барабан. Оның ел мен аймаққа қарай әртүрлі атаулары бар. Бұл барабандар көбінесе Таяу Шығыс және Балқан музыкасында қолданылады. Бұл барабандардың құрылысы мен ойнау әдісіне байланысты, әртүрлі бас жағы мен таяқшаларды пайдалану арқасында бір барабаннан терең, домбыралы дыбыс пен жұқа, көтеріңкі дыбыс шығаруға болады.

Дәстүрлі қолданыстар

Балқанның оңтүстігінде тапанның ырғағы күрделі және көптеген дәстүрлі уақыт өлшемдерінде көптеген акценттерді пайдаланады. Македонияда тапандар көбінесе зурла мен гайда сияқты басқа аспаптарға сүйемелдеу үшін қолданылады, ал Болгарияда олар әдетте гайда мен гадулкаға сүйемелдеу үшін қолданылады. Олар кейбір албан, болгар және македондық халық билері мен әндерінде жеке орындалады. Ғасырлар бойы тапан болгар ауылдық мерекелерінде, мысалы, үйлену тойларында және үйлер мен ауылдардың қасиетті қамқоршыларының мерекелерінде алмастырылмас рөл атқарады. Румыния мен Молдавияда тоба кейде билерге сүйемелдеу үшін қолданылады. Молдавия, Марамуреш және Бихор аймақтарында үстіне кішкентай қоңырау орнатылған түрлері де кездеседі. Олар әдетте бір жағынан ағаш соққымен, ал шетінен немесе қоңыраудан жіңішке таяқпен соғылады. Армения, Түркия, Күрдістан және Әзірбайжанда дхол/давул көбінесе зурнамен, желді аспаппен ойналады, бірақ оны басқа аспаптармен және ансамбльдерде де ойнауға болады. Бұл аспап дәстүрлі түрде байланыс құралы ретінде, сондай-ақ түрік мехтерінде немесе жанисарлар музыкасында қолданылған. Ирак пен Левантта ол негізінен ассириялық халық биінде және ассириялық халықтық/поп музыкасында қолданылады, көбінесе зурнамен сүйемелденеді. Арменияда дхолдың шеңбері соншалықты үлкен емес және көбінесе қолмен ойналады, бірақ кейде қасық пішіндес ағаш соққы да қолданылады. Армян халық музыкасында ол жиі естіледі, әдетте дап, дмблак, циранапог, шви, блулул, паркапзук (армян сыбызғысы) сияқты жергілікті үрмелі аспаптармен және тавиғ, фандир, жнар сияқты, сондай-ақ ирандық каманча және арабский уд сияқты шетелдік аспаптармен бірге орындалады. Ол ғана емес, халық музыкасында, сонымен қатар заманауи музыкада да қолданылады, тіпті көптеген танымал әндерде жеке орындалады.

Құрылыс

Барабанның қабығы қатты ағаштан жасалады, мысалы, жаңғақ немесе каштан, бірақ барабан жасалған аймаққа байланысты түрлі ағаштар қолданылуы мүмкін. Қабықты жасау үшін ағаш суға қайнатылып, иілгіш етіледі, содан кейін цилиндр тәрізді пішінге келтіріліп, бір-біріне бекітіледі. Барабанның қақпақтары әдетте ешкі терісінен жасалады және олар ағаштан жасалған шеңберлерге қадалады. Бірақ, бір қақпақ ешкі терісінен жасалып, жоғары дыбыс беру үшін, ал екіншісі қой терісінен, бұзау терісінен, тіпті есек терісінен жасалып, төменгі дыбыс беру үшін қолданылуы мүмкін. Кейбіреулер қасқыр терісінің, тіпті ит терісінің де жақсырақ екенін айтады. Барабан қабығының үстінен, қақпақтарға тігіліп, зигзаг өрнекпен өткізілген арқан, қақпақтарды ұстап тұрып, барабанды күйге келтіру үшін кернеуді қамтамасыз етеді. Кейде арқанның көршілес талшықтарын қосу үшін металл сақиналар немесе былғары белбеулер қолданылады. Барабанды ұстау үшін басты арқанға екі сақина бекітіліп, оған белбеу сияқты арқан ілінеді. Бұрынғы Югославия республикалары мен Болгарияда тапан екі түрлі өлшемде жасалады: диаметрі шамамен 50–55 см және диаметрі шамамен 30–35 см. Түркияда давулдердің диаметрі әдетте 60 см-ден 90 см-ге дейін жетеді. Бас дыбыстық қақпақ үшін сиыр терісі, ал жұқа, жоғары дыбыстық қақпақ үшін ешкі терісі қолданылады. Грекияда даулидің диаметрі тумби үшін 12-ден 14 дюймге дейін, ал даули үшін 3-ден 4 футқа дейін болуы мүмкін. Әдетте барабанның диаметрі 20-ден 30 дюймге дейін жетеді.

Ойын стилі

Ойыншылар домбыраны бір жағына қарай ұстап тұру үшін көбінесе оған ілінген арқанды пайдаланады, сонда бір жағы сол қолмен, екінші жағы оң қолмен қол жетімді болады. Әр қол әдетте домбыраның бір жағын ғана ойнауға арналған, бірақ бұл жергілікті стиль мен дәстүрге байланысты өзгеруі мүмкін. Осы домбыраны ойнаушылар әдетте екі түрлі таяқ қолданады. Барабаншы акцентті соққыларды домбыраның қалың терісі бар жағында басым қолымен, "токмак" немесе "даулуксило" (даули таяғы) деп аталатын арнайы таяқпен орындайды. Бұл таяқ – көбінесе жаңғақтан жасалған, 440 мм шамасындағы ұзындықтағы, қалың құбыр тәрізді таяқ. Оның қалың пішіні және домбыра басының қалыңдығы акцентті соққыларға төмен, толық дыбыс береді. Кейде домбыраның қалың таяқпен ойналатын жағын матамен жауып, домбыраның негізгі төмен нотасын күшейтеді. Акцентсіз соққыларды домбыраның жұқа терісі бар жағында басым емес қолмен, "çubuk" немесе "даулуверга" (даули түймешігі) деп аталатын жұқа таяқ немесе шыбықшамен орындайды. Бұл жұқа таяқты көбінесе кесіп ұстайды, барабаншы білегін аздап бұра отырып, жылдам жұқа акцентті соққылар жасауға мүмкіндік алады. Мұндай жұқа таяқтар көбінесе сабын немесе жиде сияқты жұмсақ ағаштан жасалады. Балқандық тапан ойнау мектебі мелодияны орындауды (қосымша емес) қарастырады, онда басым емес қол ойнаушының айтқысы келгеннің бәрін білдіру үшін қолданылады, ал басым қол тек мелодияның белгілі бір сәттерін ерекшелеу үшін пайдаланылады.