Кіріспе

Соттанушылық, сот шешімінің құрметі
Құрметтің қайнар көзі (fons honorum) – өзінің лауазымы арқасында басқа адамдарға заңды түрде ақсүйек атақтарын және ордендерді беруге толық құқығы бар адам.

Шығу тегі

Орта ғасырдың қақ ортасында еуропалық рыцарьлар негізінен қаруланған, атқа мінген жауынгерлер болды. Феодализмде, оның ерекше белгісі – субинфеудация болғандықтан, рыцарь командирлері үшін өздерінің ең жақсы сарбаздарына рыцарлық атақ беру кең таралған практика еді. Олар өз кезегінде, командирлікке қол жеткізгеннен кейін, басқаларға рыцарлық атақ беру құқығына ие болды. Орта ғасырдың көп бөлігінде жеке тұлғалар рыцарлық ордендер құруға мүмкіндік алды. Ең көне рыцарлық орден – Мальтаның Әскери ордені жеке ұйым ретінде құрылып, кейіннен шіркеу мен мемлекеттен ресми мақұлдау алды. 13 ғасырда монархтар, бастапқыда 1231 жылы Сицилия королі болған император Фридрих II, «қадір-қасиеттің қайнар көзі» құқығын патшалық құқық ретінде сақтап, рыцарьлардың өздерінің вассалдарын рыцарлық дәрежеге көтеру құқығын біртіндеп жойды. Феодализмнің аяқталуымен және ұлттық мемлекеттердің пайда болуымен бірге, ордендер мен рыцарлық атақтар, сондай-ақ дворяндық титулдары (монархияларда) монархтардың (мемлекет басшыларының) құзырына өтті, олар өз адал қызметкерлерін (азаматтарын) марапаттады – яғни, мемлекет басшылары өз елдерінің «қадір-қасиеттің қайнар көзіне» айналды. Көптеген ескі үлгідегі әскери рыцарьлар бұл қадамды өз тәуелсіздігіне жасалған патшалық шабуыл деп қарады. Британдық әлеуметтік антрополог Джулиан А. Питт Риверс атап көрсеткендей, «монарх бір жағынан «қадір-қасиеттің қайнар көзі» болса, екінші жағынан оған қатысты төрелік етуді талап ететіндіктен, ол қадір-қасиеттің жауы да болып табылады». 13 ғасырдың басында белгісіз автор «Гийом ле Маршалдың тарихын» жазған кезде (Уильям Маршалдың, Пемброктың 1-ші графының өмірбаяны, көбінесе ең ұлы ортағасырлық ағылшын рыцары саналады).

Құрмет белгілерінің заңдылығы бүгінгі күні

Орденнің заңды рыцарлық орден немесе өзінен жарияланған орден екендігі мәселесі, құрметтің бастауы (fons honorum) тақырыбымен тығыз байланысты. Құрметтің заңды көзі – орден табыс етілген кезде егемендікке ие адам немесе ұйым. Ақырында, мемлекет билігі, патша болсын немесе республика президенті болсын, рыцарлық ордендерді жеке ұйымдардан ажыратады. Мысалы, Канадада басқа ешкім – қарапайым азаматтар, рыцарьлар немесе дворяндар – басқа біреуге дворяндық титулдар, рыцарьлық атақтар немесе рыцарлық ордендер беруге құқығы жоқ. Ұлыбритания монархиясының ресми сайтында: «Біріккен Корольдіктегі ‘құрметтің бастауы’ ретінде [Монарх] барлық құрметті атақтарды беруге толық құқылы, оның ішінде өмір бойына берілетін құрметтерді, рыцарьлық атақтарды және батырлық наградаларын да қамтиды». Ұлыбританиядағы кейбір жеке қоғамдар (мысалы, Корольдік гуманистік қоғам) монархтан медальдар беруге рұқсат алған, оларды форма кигендер тағуға болады, бірақ бұл қоғамның медалі әдеттегі сол жақ емес, оң жаққа тағылуы керек. Испанияда құрметтің бастауы – мемлекет басшысы король Фелипе VI. Францияда тек Ардагерлік легионның Ұлы канцеляриясы мойындаған ордендерді ғана жұртқа көрсетуге болады, ал шетелдік наградалар мен ордендерді тағуға рұқсат алу қажет. Егер сөзді тапқан династия қазіргі уақытта егемен деп танылмаса, династиялық ордендерге тыйым салынған. (Мысалы, Корольдік Викториандық ордені анық мойындалған, ал Әулие Маврикий және Лазар ордені мойындалмаған). «Бұл екі ереже жалған наградаларды тағу арқылы ұлттық және халықаралық наградалардың толық жиынтығын қорғауға бағытталған. Олар егемендікке қол жеткізбеген аумақтық бірлестіктерден немесе тіпті елдерден, ұлттардан, империялардан немесе патшалықтардан шығуы мүмкін, олар біреудің тым жарқын қиялының, фантастикаға құштарлығының немесе тіпті мегаломанияның, немесе тікелей коммерциялық мүдделердің, немесе басқаларды алдау және пайдалану ниетінің нәтижесі болуы мүмкін». Португалия Республикасының Президенті португалиялық монархтардан құрметтің бастауы міндеттерін мұра етті, себебі дворяндық титулдардан айырмашылығы, португалиялық рыцарлық ордендер 1910 жылғы республикалық революциямен жойылған жоқ. Португалияның қазіргі Конституциясы Президентті «Португалиялық құрмет ордендерінің Ұлы Мастері» (Grão Mestre das Ordens Honoríficas Portuguesas) деп атайды; осы қызметінде Президент жеке белгі ретінде Португалия президенттік билігінің символына айналған Үш орденнің лентасын тағуға құқылы. Папалық рыцарлық ордендерге тікелей Әулие Тақтан табыс етілген бес орден және оның «мойындап, қолдайтын» тағы екі орден кіреді: Мальтаның Әскери егемендік ордені және Қасиетті қабір ордені. Католик шіркеуінің көптеген өзін-өзі жариялаған Рим-католик рыцарлық ордендерімен қарым-қатынас туралы сұрақтарға жауап ретінде 2012 жылы Әулие Тақ мәлімдеме жасады, онда оның бекітілген жеті орденінен басқа кез келген ұйым, «жақында құрылған немесе орта ғасырлық негізделген болса да, Әулие Тақ тарапынан мойындалмайды» және «Әулие Тақ олардың тарихи немесе құқықтық заңдылығына, мақсаттарына немесе ұйымдық құрылымына кепілдік бермейді, адал адамдарға зиян келтіруі мүмкін құқық бұзушылықтардың жалғасуын болдырмау үшін, Әулие Тақ бұл топтар берген мүшелік куәліктеріне немесе белгілеріне ешқандай мән бермейді және олардың «инвестициялау рәсімдері» деп аталатын шіркеулерде немесе капеллаларда оларды өткізуді жөнсіз деп санайды».