Кіріспе

Таиф қаласының араб тайпасы, Сауд Арабиясы. Бану Тақиф (بنو ثقيف) – қазіргі Сауд Арабиясындағы Таиф қаласы және оның төңірегінде қоныстанған, ерте ислам тарихында маңызды рөл атқарған араб тайпасы. Исламға дейінгі дәуірде Тақиф тайпасы Меккедегі Құрайш тайпасымен сауда және жер иелігі үшін бәсекелесіп, сонымен қатар ынтымақтастық жасайтын. Тайпа бастапқыда ислам пайғамбары Мұхаммедке қарсы болды, бірақ 630 жылы Таиф қаласын мұсылмандар қоршағаннан кейін келісімге келіп, ислам дінін қабылдады. Тақиф тайпасының тайпааралық байланыстарының тығыздығы және олардың салыстырмалы жоғары білім деңгейі, жаңадан құрылған мұсылман мемлекетінде олардың тез өркендеуіне көмектесті. Олар Иракты жаулап алу және басқаруда ерекше маңызды рөл атқарды, Рашид және Омейяд халифаларына сол провинция және Шығыс халифаты үшін қабілетті және күшті әкімдер тағайындады. Олардың Ирактағы көрнекті әкімдерінің қатарында әл-Мүғира ибн Шуба (638, 642–645), Зияд ибн Абихи (665–673) және әл-Хаджадж ибн Юсуф (694–714) болды, ал Тақиф тайпасының ірі қолбасшыларының арасында 630 жылдары алғашқы мұсылман теңіз экспедицияларын басқарған Усман ибн Аби әл-Ас, 710 жылдары Синдті жаулап алған Мұхаммед ибн әл-Қасым және Әлидтік революционер Әл-Мұхтар ибн Аби Убайд есімдері бар.

Шығу тегі

Тақиф – Хавазиннің бір тармағы, Қайыс тайпалық бірлестігінің ірі тобы, бірақ дәстүрлі араб деректемелерінде Хавазиннен бөлек қарастырылады. Араб генеалогиялық дәстүріне сәйкес, Тақифтің атасы – Каси ибн Мунаббих ибн Бакр ибн Хавазин, ол «Тақиф» лақабымен белгілі болған. Бұл шежіре оларды Бану Садтың «немерелері», ал Бану Наср мен Бану Әмірдің туыстары етіп көрсетеді. Тақиф тайпасы көшпелі Хавазин руы Бану Әмірмен одақ құру үшін Хавазиннен тарағандығын қабылдаған болуы мүмкін. Осыған дейін, Тақиф Таиф қаласының шетінде тұрған кезде, тайпа өз тегін Иядтан шыққан деп есептеген. Бану Әмір Таифтің үстем руы Адванды қуғанда, Тақиф қалада қоныстанып, Бану Әмірдің қорғауында оның жерлерін өңдеуді ұсынды, ал өнімнің жартысын оларға беруге келісті. Бұл әңгіме тайпаға қарсы айтысқа байланысты болуы мүмкін, мысалы, Тақифтың Самудтан тарағанын айтатын басқа да мәліметтер бар. Дегенмен, тарихшы Майкл Леккер бұл тайпа тарихының нақты кезеңін көрсетеді деп санайды. Хавазиннің көшпелі тайпаларынан өзгеше, Тақиф исламнан бұрынғы кезеңде қонысқа ұйымдасқан, немесе «қалалық» тайпа болды, Таиф қаласында тұрып, оның төңірегіне қабырға салды. Тайпа қалаға келіп, Лат құдайының табынуына жиналған паломниктерге, сондай-ақ Меккеге қатынайтын паломниктерге қызмет көрсетуден пайда тапты. Таифтің бау-бақшаларын және егістік жерлерін өңдеуден, сондай-ақ керуен саудасынан тайпа гүлденді. Тақиф Меккедегі Құрайыштармен ауыл шаруашылығы мен саудада ынтымақтасып, бәсекелестікке түсті, екі тайпа да көбінесе бірлескен керуендерге қатысып, Таифтің егістік жерлеріне иелік ету үшін күресті. Исламның шамамен 630 жылы пайда болуына дейін және кейін Тақиф пен Құрайыштар, әсіресе соңғыларының ықпалды Омейяд әулеті, маңызды некелік байланыстар орнатты.

Филиалдар

Тақиф тайпасы екі бөлімге бөлінді: Юшам тармағының Малик ибн Хутайт руынан құралған, құрметті Бану Малик немесе Бану Хутайт және Юшам тармағының қалған бөлігі мен Ауф тармағының барлығын біріктірген Ахлаф ("Одақтастар"). Екі тараптың арасында жиі қақтығыстар болғанымен, 630 жылы мұсылмандар Таиф қаласын басып алған қарсаңында екі бөлімнің Таифты бақылау деңгейі шамалы теңесті.

Мұхаммедпен қарым-қатынасы

Тақиф тайпасы 624 жылы Бадр шайқасында Мұхаммедке қарсы Құрайыштарға бірқатар адамдарды жіберді. Мұхаммед Меккені жаулап алып, Құрайыштарды бағындырғаннан кейін, оның құрылып келе жатқан мұсылман мемлекеті Таифтегі Тақиф тайпасы мен олардың көшпелі Хауазин одаластарынан қауіп көре бастады. Олар Мұхаммедтің күшінің артуын, енді оның басты қарсыластары – Құрайыштар оның жағында тұрғанын үлкен алаңдаумен қабылдады. Мұхаммед Тақиф пен Хауазин тайпаларын бағындыру үшін Хұнайн шайқасына аттанды. Малик ибн Әуф әл-Насри бастаған Тақиф-Хауазин коалициясы бастапқыда үстемдікке ие болды, бірақ жағдай өзгерді және мұсылмандар коалицияны жеңіп, мыңдаған Хауазин әйелдері мен балаларын тұтқынға алды, сонымен қатар көптеген олжаға қол жеткізді. Мұсылмандар Таифті қоршауға алды, онда Хауазин тайпасының көптеген бедуин сарбаздары паналады. Мұсылман әскеріндегі Құрайыштардың көпшілігі Таиф маңындағы жерлерін Тақиф тайпасының басып алуына жол бермеуге тырысты. Қоршау сәтсіз аяқталғанда, Мұхаммед Малик ибн Әуфті және оның бедуин сарбаздарын Тақиф тайпасына қарсы қайырды, олар Таифке апаратын жолдарды жапты. Қоршау Тақиф тайпасын өздерінің басшыларының бірі – Абд Ялил бастаған делегацияны Мұхаммедке жіберіп, исламға өту туралы келіссөздер жүргізуге мәжбүр етті. Тақиф тайпасы бағынышқа келгеннен кейін, Таифтегі олардың құдайлары жойылды және тайпа бұрынғыдай діни беделін, құдайлардың қамқоршысы ретіндегі мәртебесін жоғалтты. Жеңіліске ұшырағандарына қарамастан, Тақиф тайпасы мұсылман қауымына толыққанды қосылды және тарихшы Хью Н. Кеннедидің сөзіне сәйкес, Мұхаммед Құрайыштармен істегендей, тағы бір "қабілетті және тәжірибелі топтың" адалдығы мен қызметін қамтамасыз етті. Құрайыштар сияқты, Тақиф тайпасы да өздерінің саяси білімі мен тайпалық байланыстарын мұсылман мемлекетінің игілігіне жұмсады, осы мемлекет құрылып, аумағын кеңейте берді.

Иракты жаулаудағы рөлі

Тақиф тайпасының Мұхаммедке жіберген елшілерінің арасында Бану Маликтің Усман ибн Аби әл-Асы болды, оны Мұхаммед Тақиф аймағындағы өзінің (өкілі, әкімі немесе салық жинаушысы) ретінде тағайындады. 632 жылы Мұхаммедтің қайтысынан кейін көптеген араб тайпалары мұсылман мемлекетінің билігін мойындамай, Ридда соғыстары деп белгілі болған соғыстарға қатысты. Осы тұста Усман Тақиф тайпасының да сондай қадам жасауына жол бермеуде маңызды рөл атқарды. 633 жылы Ридда соғыстары аяқталғаннан кейін Усман мен бірнеше Тақифтіктер ерте мұсылман шабуылдарында басшылық қызметтер атқарды және жаңадан құрылған Халифатта, әсіресе Ирактың бай аймағында маңызды орындарға ие болды. Құрайш тайпасы 630-шы жылдардың ортасы мен соңында осы екі аймақты бағындыруға кіріспес бұрын Сасанидтік Иракқа Византиялық Сирияға қарағанда аз көңіл бөлді. Иракта мұсылман әскерлерінің күші күшейген кезде Тақифтіктер, сондай-ақ Мединаның Ансар тайпасы басшылық рөлдерді атқарды және аймаққа жақын тұратын көшпелі тайпалармен бірге, мысалы Бану Тамим және Бану Бакр тайпаларынан көптеген сарбаздарды жинады. Халифа Омар 634 жылы Тақифтік Әбу Убайд ибн Мәсудты жаулап алудың бас қолбасшысы етіп тағайындады, бірақ ол Сасанидтер мұсылмандарды жеңген Көпір шайқасында қаза тапты. Ирактағы бас қолбасшылық ақырында Мұхаммедтің Құрайш серігі Сад ибн Әби Уаққасқа берілді, бірақ Тақифтіктер оңтүстік Иракта, әл-Убулла порты мен көршілес Хузистан аймағында ашылған майданның маңызды рөлін атқарды. Бұл аймақтағы қолбасшы Утба ибн Ғазван әл-Мазини Тақиф тайпасының қызына үйленген еді, ал оның ізбасары Мұхаммедтің Тақифтік серігі әл-Муғира ибн Шуба болды. Осы Тақифтіктер шамамен 638 жылы Оңтүстік Ирактағы мұсылман арабтарының басты гарнизондық қаласы Басраны құрды және келесі онжылдықтар бойы қаладағы маңызды тұлғалардың бірі болды.

Ирак пен шығыс аймақтың әкімшілігі

Тақиф тайпасының исламға дейінгі және ерте ислам дәуіріндегі сауаттылығы Құрайыштармен бірдей деңгейде болды және мұсылман мемлекетінің Тақиф тайпасынан маңызды әкімшілік лауазымдарға адамдарды тарта алуының басты себебі болды. Әл-Муғира Басрада салық жинау жүйесін құрды, ал 642 жылы Куфаның әкімі болып тағайындалды, 645 жылы қызметтен босатылғанға дейін осы лауазымда қалды. Ирактағы бюрократияның тілі – парсы тілін білген және Иракқа қоныстанған араб тайпаларының арасында мол тәжірибе жинаған ол 661 жылы халифа Муавия I тарапынан Куфаның әкімі болып қайта тағайындалды және 671 жылы қайтыс болғанға дейін осы лауазымда болды. Әл-Муғираның халифамен жақсы қарым-қатынасының арқасында ол 664 жылы өзінің тәрбиеленушісі, Тақиф тайпасынан шыққан Зияд ибн Әбихиге кешірім беруге қол жеткізді. Зиядты Әл-Муғираның туысы, Ирак әкімшілігінде хатшы болып қызмет еткен Жүбайр ибн Хая ибн Масуд ибн Муатиб тәрбиелеген. Зияд 665 жылы Басраның қуатты әкімі болды, ал Әл-Муғираның қайтысынан кейін Куфаның әкімі де болды, осылайша ол Ирактың және Шығыс Халифатының билеушісіне айналды. Ол Ирактың әскери ұйымдастыру жүйесінде маңызды реформалар жасады және Орталық Азияға мұсылман шапқыншылығын қайта бастады. 673 жылы қайтыс болғаннан кейін оның орнын ұлы Ұбайд Алла ибн Зияд басты, ал оның бірнеше ұлдары әкімдердің орынбасарлары және маңызды лауазымдарға ие болды. Олардың білімі, Ирак істеріндегі тәжірибесі және әсіресе Омейяд әулетімен, Құрайыштармен тығыз байланыстары Тақиф тайпасының Омейяд халифалары тұсында Иракты және оның Шығыс тәуелділіктерін басқаруына мүмкіндік берді. Кеннедидің сөзіне сүйенсек, Муавия Ирак пен Шығысты басқаруды «Тақиф мафиясы деп қарастырылуы тиіс» деп келісімге келді. 694 жылы Омейяд халифасы Абд әл-Малик Тақиф тайпасынан шыққан Әл-Хажжаж ибн Юсуфты Ирак пен Шығыстың әкімі етіп тағайындады. Әл-Хажжаж Таиф қаласынан болса да, Ирактағы Тақиф тайпасымен рулық байланыстарынан пайда тапты. Иракты басқарған басқа Тақифтер сияқты, Әл-Хажжаж та білімді адам болды, ол әскери мансапқа кіріспес бұрын мұғалім болып жұмыс істеген. Ол бірнеше Құрайыш әйелдеріне, соның ішінде Омейяд әйеліне үйленді, ал оның немересі, Мұхаммед ибн Юсуф әл-Тақифтың қызы Омейяд халифасы Язид II-ге үйленді және оның ұлы, халифа Әл-Уалид II-нің анасы болды. Әл-Хажжаж әкімшілік және әскери тағайындауларда тайпалық жағынан жақтаспады, бірақ Тақиф тайпасынан шыққан туыстарына ерекше көңіл бөлді. Ол Әл-Муғираның үш ұлын, ағасы Мұхаммедті және басқа да бірнеше отбасы мүшелерін округ әкімдері етіп тағайындады, ал өзінің қабілетті туысы Мұхаммед ибн әл-Қасымды Синдті жаулап алушы және әкімі етіп тағайындады.

Қазіргі заманғы

Арабияға саяхаттарында, оның ішінде Таифке, Иоганн Людвиг Буркхардт Такиф тайпасының "өте күшті тайпа" болып қала беретінін байқады. Олар Таифтің бақтары мен егістік жерлерінің көп бөлігін, сондай-ақ Хиджаз тауларының шығыс сілемдеріндегі басқа да аймақтарды бақылап отырды. Олар сол кезде Таиф халқының жартысын құрады, ал тайпаның бір бөлігі қаланың сыртында көшпенді өмір салған, ірі мал (ешкі мен қой) шаруашылығымен айналысқан. Олардың әскерінде ат пен түйе болмаған, бірақ екі мыңға жуық мылтықпен қаруланған жаяу әскерді жинауға қабілетті болды. Бүгінгі күні Такиф тайпасының мүшелері, отырықшы да, көшпенді де, Таифте тұруда.