Кіріспе

Германияның ұлттық әнұраны "Deutschlandlied" (; "Германия әні"), ресми түрде "Das Lied der Deutschen" ("Немістер әні") деп аталады, ол 1922 жылдан бері Германияның ұлттық әнұраны болып табылады, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Батыс Германияда жеті жыл бойы қолданылмады. Шығыс Германияда 1949-1990 жылдар аралығында "Auferstanden aus Ruinen" ("Кұлағаннан тірілген") әнұраны болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан және нацистік Германияның құлауынан кейін тек үшінші шумақ ғана ұлттық әнұран ретінде қолданылып келеді. Оның "[[Wikt:Einigkeit, Recht und Freiheit" ("Бірлік, құқық және еркіндік") деген сөз тіркесі Германияның ресми емес ұлттық ұраны болып саналады және қазіргі неміс әскерінің белбеу тілмелерінде және кейбір неміс монеталарының жиектерінде жазылған. Музыкасы 1797 жылы австриялық композитор Йозеф Гайдн Священной Римской империи императоры, кейін Австрия императоры Франц II-нің туған күніне арнап жазған "Gott erhalte Franz den Kaiser" гимніне негізделген. 1841 жылы неміс тіл білгірі және ақыны Август Генрих Хоффман фон Фаллерслебен Германияның ұлттық бірігуін монархты мақтауға қарсы қойып, сол кезде революциялық деп саналған "Das Lied der Deutschen" әнінің сөздерін жазды. "Deutschlandlied" 1922 жылы Веймар Республикасы кезінде Германияның ұлттық әнұраны ретінде қабылданды, онда барлық үш шумақ та қолданылды. Батыс Германия 1952 жылы оны ресми әнұран ретінде сақтап, ресми шараларда тек үшінші шумақты ғана орындады. 1990 жылы Германияның қайта бірігуінен кейін 1991 жылы тек үшінші шумақ ұлттық әнұран ретінде қайта бекітілді. Нацистік режиммен байланысты болғандықтан, бірінші шумақты (немесе белгілі бір дәрежеде екінші шумақты) орындауға көңіл бөлмейді, бірақ бұл заңсыз емес.

Атау

"Deutschlandlied" бірінші тармағының "Deutschland, Deutschland über alles" ("Германия, Германия бәрінен жоғары") деген бастауы мен қайырмасы арқылы да кеңінен танымал, бірақ бұл есім емес. Бұл жол бастапқыда 19 ғасырдағы неміс либералдық революционерлерінің ең маңызды мақсаты – сол кездегі шашыраңқы Германияның жергілікті патшалықтары, княздықтары, герцогтықтары мен графтықтарына (Kleinstaaterei) деген адалдықты жеңіп, біртұтас Германия құру екенін білдірді. Яғни, біртұтас Германия идеясы бәрінен жоғары тұруы керек еді. Кейін, әсіресе нацистік Германия кезеңінде ғана, бұл сөздер немістердің басқа елдерден басымдығын және оларға үстемдік етуін білдіретін мәнге ие болды.

Әнділік

"Deutschlandlied" ("Германия әнінің") әуенін 1797 жылы Жозеф Хайдн Лоренц Леопольд Хашканың "Gott erhalte Franz den Kaiser" ("Құдай Франциск императорды сақтасын") өлеңіне музыка ретінде жазған. Бұл ән Габсбург императоры Франциск II-нің туған күніне арналған құрмет әнұраны болды және Ұлыбританияның "God Save the King" әнұранымен салыстырылатын болды. Гайднның шығармасы кейде "Император гимні" (Kaiserhymne) деп аталады. Ол 1918 жылы Габсбург монархиясы жойылғанға дейін Австрия-Мажарстанның мемлекеттік әнұранының музыкасы болды. Ол көбінесе "Сенің даңқты істерің айтылады" гимнінің музыкалық негізі ретінде қолданылады. Хайдн мелодияның алғашқы төрт тактын хорват халық әнінен алған деген болжам бар. Бұл гипотеза ешқашан толық келісімге келген жоқ; альтернативті теория берілу бағытын кері қайтарады, яғни Хайднның әуені халық әні ретінде бейімделген деп санайды. Толыққанды талқылау үшін, қараңыз: Гайдн және халық музыкасы. Кейіннен Хайдн осы гимнді өзінің C мажордағы 62-ші нөміріндегі, Opus 76 No. 3 струнный квартетінің екінші бөлімінің (Poco adagio cantabile) негізі ретінде пайдаланды, бұл квартет көбінесе "Император" немесе "Кайзер" квартеті деп аталады.

Тарихи негіздер

Орта ғасырлардан бастау алған Киелі Рим империясы, Француз төңкерісі мен одан кейінгі Наполеон соғыстары Орталық Еуропаның саяси картасын өзгерткен кезде, күйреуге бет бұрды. Дегенмен, 1815 жылы Наполеон жеңілгеннен кейін адам құқықтары мен республикалық үкіметке деген үміттер Вена конгресінің көптеген ұсақ неміс княздықтарын қайта орнатуымен күңкіреп қалды. Сонымен қатар, 1819 жылғы Карлсбад жарлықтарымен Австрия канцлері Клеменс фон Меттерних және оның құпия полициясы, негізінен университеттерде цензураны күшейтті, радикалдық либералдық идеялардың таралуына жауапты деп есептеген оқытушылар мен студенттердің іс-әрекетін қадағалады. Монархтар арасындағы консерваторлар басты қарсыластар болғандықтан, баспасөз бостандығы және басқа да либералдық құқықтар туралы талаптар көбінесе біртұтас Германия құру туралы сұраныспен байланысты айтылды, бірақ көптеген революционерлер Германия үшін республикалық немесе конституциялық монархияның қайсысы дұрыс екендігі туралы әртүрлі пікірлер білдірді. Германия конфедерациясы (Deutscher Bund, 1815–1866) – Франкфурттағы Федералдық Ассамблеясы бар 35 монархиялық мемлекет пен төрт республикалық еркін қалалардың бірлестігі болды. Бұл бірлестік көбінесе әскери одақ ретінде танылды, бірақ ірі державалар либералдық және ұлттық қозғалыстарды басу үшін оны өз мүдделеріне пайдаланды. 1834 жылы көптеген мемлекеттер арасында тағы бір бірлестік – неміс кеден одағы (Zollverein) құрылды. 1840 жылы Хоффманн Хайднның әуенімен Цолльверен туралы ән жазды, онда неміс тауарларының еркін саудасы немістерді және Германияны жақындастыратынын ирониямен мақтады. 1848 жылғы наурыз революциясынан кейін Германия конфедерациясы өкілеттіктерін Франкфурт Парламентіне тапсырды. 1840-шы жылдардың соңында Германия гимнде сипатталған шекараларымен біріктірілді, демократиялық конституция жобасы жасалды және оны қара, қызыл, алтын түсті ту белгіледі. Алайда, 1849 жылдан кейін ең ірі екі неміс монархиясы – Пруссия мен Австрия ұлттық бірігуге бағытталған либералдық қозғалысты тоқтатты.

Хоффманның сөздері

Август Генрих Хоффман фон Фаллерслебен бұл мәтінді 1841 жылы Солтүстік теңіздегі Хелиголанд аралында демалып жүргенде жазды, ол кезде Ұлыбританияның иелігінде болған (қазір Германияның бір бөлігі). Хоффман фон Фаллерслебен «Das Lied der Deutschen» әнін Хайднның мелодиясына орындауды жоспарлаған, ал өлеңнің алғашқы жарияланымдарында музыкасы да болған. «Deutschland, Deutschland über alles, über alles in der Welt» (көбінесе ағылшын тіліне «Германия, Германия бәрінен жоғары, әлемдегі бәрінен жоғары» деп аударылады) деген алғашқы тармақ, неміс монархтарына біріккен Германия құруға өздерінің кіші мемлекеттерінің тәуелсіздігінен гөрі артық көңіл бөлуге шақыру болды. Үшінші шумақта «Einigkeit und Recht und Freiheit» (бірлік, құқық және бостандық) деп үндеу жасап, Хоффман заң үстемдігінің, емес, өкімшілік биліктің басым болатын біріккен және еркін Германияға деген ниетін білдірді. Вена конгресінен кейінгі дәуірде, Меттерних пен оның құпия полициясының ықпалымен, Хоффманның мәтіні айқын революциялық және либералды сипатқа ие болды, себебі біріккен Германияға жасалған шақыру көбінесе баспасөз бостандығы және басқа да азаматтық құқықтар туралы талаптармен байланысты болды. Оның тұжырымдамасы бойынша, үлкен Германияға адалдық, жергілікті билеушіге адалдықты алмастыруы тиіс еді, бұл сол кезде революциялық идея болды. «Das Deutschlandlied» жазғаннан кейін бір жыл өткен соң, Хоффман осы және басқа да революциялық еңбектері үшін Пруссияның Бреслав қаласындағы (қазіргі Вроцлав, Польша) кітапханашы және профессор қызметінен босатылып, 1848 жылғы неміс мемлекеттеріндегі төңкерістерден кейін кешірілгенге дейін жасырынуға мәжбүр болды.

1922 жылға дейінгі қолданылуы

"Deutschlandlied" әні 1797 жылы Джозеф Хайднмен Лоренц Леопольд Хашканың "Gott erhalte Franz den Kaiser" ("Құдай Франц императорды сақтасын") поэмасына музыка жасау үшін жазылған. Бұл ән Габсбургтер әулетінің Рим императоры Франциск II-нің туған күніне арналған ән болды және британдық "God Save the King" әнімен бәсекелесуді мақсат еткен. 1806 жылы Киелі Рим империясы тарағаннан кейін "Gott erhalte Franz den Kaiser" Австрия империясының императорының ресми әнұранына айналды. Франциск II қайтыс болғаннан кейін 1854 жылы императордың атын атамай, Gott erhalte, Gott beschütze деген жаңа ән мәтіні жазылды. Осы жаңа сөздермен ән Императорлық Австрияның, кейіннен Австрия-Мажарстанның әнұраны болып қала берді. Австрия монархистері 1918 жылдан кейін монархияны қалпына келтіру үмітімен осы әнұранды пайдалануды жалғастырды. 1922 жылы Германия Австрия әнұранының әуенін қабылдауына Австрия қарсылық білдірмеді. 1914 жылдың желтоқсанына қарай Джордж Хевен Путнамның айтуынша, Deutschland über alles "Отанның соғыс рухын" және "германдардың барлық басқа халықтардан жоғары тұруын" білдіріп, өткен жылдары "жасырын патриоттық сезімнің көрінісі" болған. Германияны қорғаған американдық Моррис Джастроу бұл ән "Германия немістер үшін басқа нәрселерден гөрі қымбат" дегенді білдіреді деді. Ж. Уильям Уайт Путнамның пікірін растау үшін "Public Ledger" басылымына жазды.

Ресми қабылдау

"Deutschlandlied" әнінде қолданылған мелодия 1918 жылы құлағанға дейін Австро-Мажарстан империясының әнұраны ретінде қолданылып келді. 1922 жылғы 11 тамызда Германия президенті Фридрих Эберт, социал-демократ, "Deutschlandlied" әнін Германияның ресми әнұраны етіп бекітті. 1919 жылы саяси оңшылдар мен орталықтың қолдауымен 19 ғасырдағы либералды революционерлердің қара, қызыл және алтын түстерінен тұратын үш түсті ту (бұрынғы Императорлық Германияның қара, ақ және қызыл түстері емес) қабылданды. Осылайша, саяси келісім нәтижесінде консервативті оңшылдарға ұлттық шығарма берілді, бірақ Эберт үшінші шумақты ғана қолдануды жалғастырды (Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін де). Нацистік кезеңде тек бірінші шумақ қолданылды, одан кейін SA әні "Хорст Вессель" орындалды. Бұл ән ұлттық маңызы зор шараларда ойнатылды, мысалы, 1936 жылғы Берлиндегі жазғы Олимпиада ойындарының ашылуында Гитлер мен оның сүйіктілері, Олимпиада шенеуніктерімен бірге үш мың немістің хорының қосылуымен "Deutschland, Deutschland über alles" әнін айтты. Осылайша, бірінші шумақ нацистік режиммен тығыз байланысты болды.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі қолданысы

1949 жылы құрылғаннан кейін, Батыс Германияда дипломатиялық процедуралар үшін ұлттық әнұран қажеттілігі артып, бірақ ресми шараларда бірнеше жыл бойы ұлттық әнұран болмады. Ресми гимн болмағандықтан, кейбір спорттық жарыстарда "Тризонезиан әні" сияқты танымал неміс әндері қолданылды. Л. ван Бетховеннің "Тоғызыншы симфониясының" финалы сияқты әртүрлі музыкалық туындылар да қолданылды немесе талқыланды. Ұлттық тудың – қара, қызыл және алтын түстері (Батыс) Германия Конституциясының 22-бабына енгізілгенімен, ұлттық әнұран белгіленген жоқ. 1952 жылдың 29 сәуірінде канцлер Конрад Аденауэр президент Теодор Хьюске хат арқылы "Das Lied der Deutschen" әнін ұлттық әнұран ретінде қабылдауды сұрады, ресми шараларда тек үшінші шумасы оқылсын деп өтінді. Алайда, көпшілік пікірдің қарамастылығына қарамастан, бірінші және екінші шумалар тыйым салынбады. Президент Хьюс 1952 жылдың 2 мамырында осы ұсынысқа келісті. Бұл хат алмасу Федералды үкіметтің бюллетенінде жарияланды. Мемлекет басшысы ретінде мемлекеттік рәміздерді белгілеу дәстүрлі құқығы бар екендігіне байланысты, "Deutschlandlied" ұлттық әнұранға айналды. Осы уақытта Шығыс Германия өз ұлттық әнұранын – "Auferstanden aus Ruinen" ("Қирағаннан қайта тірілді") қабылдады. Бұл әнұранның мәтіні "Германия, біріккен Отан" деп аталатындықтан, Шығыс Германия коммунизм аясында Германияны біріктіру мақсатынан бас тартып, шамамен 1972 жылдан бастап ресми түрде қолданылмады. "Auferstanden aus Ruinen" әнінің мәтіні сәл өңдеулермен "Deutschlandlied" әуеніне, ал "Deutschlandlied" әуені "Auferstanden aus Ruinen" мәтініне қосыла береді. 1970 және 1980 жылдары Германиядағы консерваторлар ұлттық әнұранның барлық үш шумасын қайтаруға тырысты. Мысалы, Баден-Вюртембергтегі Христиандық-демократиялық одақ екі рет (1985 және 1986 жылдары) неміс орта мектеп оқушыларына барлық үш шуманы жаттап беруді талап етуге тырысты, ал 1989 жылы ХДС саясаткері Кристиан Вагнер Гессендегі барлық орта мектеп оқушыларына үш шуманы жаттап беруді бұйырды. 1990 жылдың 7 наурызында, бірігуге бірнеше ай қалғанда, Федералды Конституциялық сот Хоффманның өлеңінің үшінші шумасы ғана Германияның қылмыстық заңы бойынша ұлттық әнұран ретінде заңмен қорғалатынын жариялады. Қылмыстық кодекстің (Strafgesetzbuch) 90а бабы ұлттық әнұранды қорлауды қылмыс деп санайды, бірақ ұлттық әнұранның не екенін нақты көрсетпейді. Бұл бірінші және екінші шумалар енді ұлттық әнұранның бөлігі емес дегенді білдірмейді, бірақ олардың "ұлттық әнұранның бөлігі, бірақ оқылмайтын" ерекше статусы оларды қылмыстық құқықпен қорғаудан шығарып тастады, өйткені қылмыстық заң мүмкіндігінше тар мағынада түсіндірілуі керек. 1991 жылдың қарашасында президент Рихард фон Вайцзекер мен канцлер Гельмут Коль хат алмасу арқылы үшінші шуманы ғана қайта біріккен республиканың ұлттық әнұраны деп жариялауға келісті. Осыдан бастап Германияның ұлттық әнұраны – "Deutschlandlied" әнінің үшінші шумасы, және тек осы шумасы ғана Хайдн музыкасына қойылған. Үшінші шуманың бастапқы сөздері "Einigkeit und Recht und Freiheit" ("Бірлік, әділдік және бостандық") Германияның ұлттық ұраны болып саналады, бірақ ол ресми түрде жарияланбаған. Ол Бундесвер сарбаздарының белбеуінің тұйығында (Германия империясының және нацистік дәуірдегі Вермахттың "Gott mit uns" ("Құдай бізбен") деген сөздерін алмастырып) және Германияда шығарылған 2 евро монеталарында, сондай-ақ ескі 2 және 5 немец маркасы монеталарының шеттерінде бейнеленеді.

Географиялық

Ұлттық әнұранның енді бөлігі болып табылмайтын және ресми шараларда орындалмаған бірінші шумағы үш өзен мен бір бұғазды – Мез (неміс тілінде Маас), Адиге (Этш) және Неман (Мемель) өзендерін, сондай-ақ Кіші белдеу бұғазын – неміс тілінің табиғи шекарасы деп атайды. Ән Германияның бірігуінен бұрын жазылған, сондықтан Германия мемлекетінің шекарасын белгілеу мақсаты болған жоқ. Дегенмен, бұл географиялық сілтемелер кейде ирредентистік немесе қате мағлұматтарды тарату деп сынға ұшырады. Бүгінде осы төрт табиғи шекараның ешқайсысы Германия аумағында орналаспаған. Мез және Адиге өзендері ән жазылған кезде Германия конфедерациясының құрамына кірген, бірақ 1871 жылдан бастап Германия Рейхының бөлігі болған жоқ; ал Кіші белдеу бұғазы мен Неман өзені кейін Германия шекарасына айналды (Кіші белдеу – 1920 жылға дейін, Неман – 1920-1939 жылдар аралығында). Бұл табиғи шекаралардың ешқайсысы нақты этникалық шекараны құраған жоқ. Шлезвиг герцогтігінде (Кіші белдеу осы герцогтікке жатады) немістер мен даниялықтар бірге тұрған, даниялықтар бұғаз маңында басымдылық құрған. Адиге өзені маңында неміс, венеция және галло-итальян тілдерінде сөйлейтін адамдар болған, ал Неман өзені маңындағы аймақ біртекті неміс емес, сонымен қатар пруссиялық литвалықтар да мекен еткен. Мез (егер Лимбург герцогтігін айтатын болсақ, ол Бельгия революциясының саяси салдарынан 28 жыл бойы Германия конфедерациясының құрамында болған) этникалық тұрғыдан голландтармен толы болған, немістердің саны аз болған. Дегенмен, мұндай ұлтшылдық риторика 19 ғасырдағы қоғамдық дискурста жиі кездесетін. Мысалы, Георг Хервег 1841 жылы жазған «Неміс флоты» өлеңінде немістерді «По және Сунд (Øresund) аралығында» өмір сүретін халық ретінде сипаттайды, ал 1832 жылы танымал журналист Филипп Якоб Сибенпфайффер Хамбах фестивалінде «Альп таулары мен Солтүстік теңіз аралығындағы» барлық аймақты Deutschtum (этникалық және рухани неміс қауымдастығы) деп санайтынын жариялаған.

Мәтіндік

Гимн жиі сынға түсірілді, себебі оның жалпы ұлтшылдық көңілі, бірінші шумақтағы Германияның шамадан тыс кең географиялық шектері және екінші шумақтағы еркек үстемдігіне бейімділігі. Осы сынды ерте білдіргендердің бірі Фридрих Ницше болды, ол бірінші шумақтағы мақтан тұтқан мәлімдемені "Die blödsinnigste Parole der Welt" (дүниедегі ең осыраты ұран) деп атады, ал "Thus Spoke Zarathustra" еңбегінде "Германия, Германия бәрінен жоғары – мен бұл неміс философиясының соңы деп қорқамын" деді.

Бірінші строфаның қазіргі қолданылуы

"Deutschlandlied" әнінің бірінші шумағы тарихи тұрғыдан нацистік режиммен және оның жасаған қылмыстарымен байланысты болғандықтан, қазіргі неміс қоғамында бірінші шумақты орындауға тыйым салынған. Германия заң жүйесінде бірінші шумаққа тыйым салынбаса да, Германияда немесе шетелде ресми шаралар мен іс-шараларда оны айту дұрыс емес, қате және орынсыз саналады. 1974 жылы әнші Нико өзінің "The End" альбомының соңғы трегі ретінде барлық үш шумақтың жазбасын шығарды. 1977 жылы неміс эстрада әншісі Хайно Баден-Вюртемберг штатының бастауыш мектептерінде пайдалану үшін әннің барлық үш шумағын қамтитын жазба жасады. Бірінші екі шумақтың енгізілуі сол кезде сынға ұшырады. 2009 жылы ағылшын рок-музыканты Пит Доэрти Мюнхендегі Bayerischer Rundfunk радиосында "Deutschlandlied" әнін барлық үш шумағымен орындады. Ол бірінші шумақты орындағанда, көрермендер наразылық білдірді. Үш күннен кейін Доэртидің өкілі әншінің "тарихи контексті білмейтінін және орынсыз түсініксіздікке өкініш білдіретінін" мәлімдеді. Bayerischer Rundfunk өкілі кешірімді құптады, Доэртимен одан әрі ынтымақтастыққа мүмкіндік болмайтынын атап өтті. 2011 жылдың тамызында Венгрияда өткен каноэ спортынан әлем чемпионатында Германияның мемлекеттік әнұраны ретінде бірінші шумақ орындалғанда, неміс спортшыларының "қорқып қалғаны" хабарланды. Eurosport басылымы "Нацистік әнұран" деген тақырыппен "бұл әнұранның бірінші шумағы 1952 жылы тыйым салынды" деп қате ақпарат таратты. Сол сияқты, 2017 жылы американдық солист Уилл Кимбл Гавайи аралындағы Лахаина қаласындағы Орталық кортта өткен Фед Кубогы теннис матчында Андреа Петкович (Германия) мен Элисон Риске (АҚШ) арасындағы қарсы алу рәсімінде бірінші шумақты қателікпен орындады. Солисттің орындауын тоқтату үшін неміс теннисшілері мен жанкүйерлері үшінші шумақты орындауға кірісті.

Белгілі орындаушылар мен жазбалар

Неміс музыканты Нико кейде концерттерде ұлттық әнұранды орындап, оны Қызыл Армия фракциясының басшысы, радикал Андреас Баадерге арнады. Ол "Das Lied der Deutschen" әнінің нұсқасын 1974 жылғы "The End" альбомына қосты. 2006 жылы словениялық индустриалды Laibach тобы Хоффманның мәтінін "Germania" атты әнге енгізді, ол "Volk" альбомында ұлттық әнұрандардың өңделген нұсқаларынан тұратын он төрт әннен құралған.

Әсерлер

Неміс композиторы Макс Регер 1915–16 жылдары жазылған орган пьесалары жинағының – "Sieben Stücke, Op. 145" соңғы бөлімінде "Deutschlandlied" әнін цитаталайды. Бұл ән сол кезде патриоттық ән болған, бірақ әлі ұлттық әнұран ретінде қабылданылмаған. "Afrikaners Landgenote" атты африкаанс патриоттық әні "Deutschlandlied" әнімен бірдей үн мен ұқсас құрылымды мәтінмен жазылған. Бұл әннің сөзі үш шумақтан тұрады: бірінші шумағы географиялық аймақтар арқылы африкаанс халқының жерін белгілейді, екіншісі "африкаанс аналары, қыздары, күн және даланың" маңыздылығын көрсетеді, соның ішінде "неміс әйелдері, адалдық, шарап және ән" туралы еске салады, ал үшіншісі бірлік, әділдік және бостандық, сондай-ақ махаббаттың маңыздылығын сипаттайды.