Кіріспе

Фрэнсис Скотт Кей (1 тамыз 1779 – 11 қаңтар 1843) – американдық заңгер, жазушы және ақын, Мэриленд штатының Фредерик қаласында дүниеге келген. Кей 1812 жылғы соғыс кезінде 1814 жылы британдықтардың Форт Мак-Генриді бомбалауын көрді. Таңертең форт үстінде американдық тудың әлі де желбіреп тұрғанын көріп, «Форт Мак-Генриді қорғау» атты өлең жазды; ол бір апта ішінде танымал «Анакреонға көкте» әнінің үнімен жарияланды. Кейдің сөздерімен жазылған ән «Жұлдызды ту» деп аталды және бірте-бірте ресми емес әнұран ретінде танымал болды, соңында президент Герберт Гувердің кезінде бір ғасырдан астам уақыттан кейін ұлттық әнұран мәртебесіне ие болды. Кей Мэриленд және Вашингтон қаласында қырық жылға жуық заңгер болып жұмыс істеді, маңызды істермен айналысты, соның ішінде Бёррдің қастандық ісін қарады, және Жоғарғы Сотта көп рет сөйледі. Президент Эндрю Джексон оны Колумбия округінің прокуроры қызметіне ұсынды, ол 1833 жылдан 1841 жылға дейін қызмет етті. Кей шын ниетті епископалшы еді. Ол 1800 жылдан бастап құлдарға ие болды, сол кезде құлдықты жоюшылар оның сөздерін сынап, Америка «еркіндік елі және қанаушылардың үйі» сияқты екенін айтты. Прокурор ретінде ол құлдықты жоюшыларға қарсы күресті, 1836 жылы Рубен Крандлға қарсы сотта жеңіліске ұшырады, онда ол сотталушының құлдықты жоюшы жарияланымдары құлдарды бүлікке ұйытқылап отыр деп айыптады. Ол сондай-ақ бұрынғы құлдарды Африкаға жіберген Америкалық отарлау қоғамының жетекшісі болды. 1830 жылдары ол құлдарының бір бөлігін босатып, біреуін ферма басқарушысы етіп тағайындап, қалған құлдарын қадағалауға берді. Кейдің әкесі Джон Росс Кей – заңгер, Континенталдық армияның офицері және ағылшын тегінен шыққан судья болған. Оның анасы Энн Фиби Дагворти Чарлтон (1756 жылдың 6 ақпанында дүниеге келген, 1830 жылы қайтыс болған) – Мэриленд колониясындағы Фредериктің таверна иесі Артур Чарлтон мен оның әйелі Элеонора Харрисонның қызы еді. Кей Мэриленд штатының Фредерик округіндегі, қазіргі Кэрролл округіне қарасты Terra Rubra отбасылық плантациясында өсті. 1796 жылы Мэриленд штатының Аннаполис қаласындағы Санкт-Джон колледжін бітірді және Тәуелсіздік соғысы кезінде британдық тәжге адал болған ағасы Филип Бартон Кейден заң оқыды. 1802 жылдың 1 қаңтарында Уай Хаус Эдвард Ллойд IV-нің қызы Мэри Тейло Ллойдке және Маунт Эйридің Джон Тейло II-нің қызы, Октагон Хаустың Джон Тейло III-нің қарындасы Елизавета Тейлоға үйленді. Олар Джорджтаундағы Key House-та 11 балаларын тәрбиеледі.

"Жұлдызды байрақ"

Кей мен полковник Джон Стюарт Скиннер 1814 жылдың 7 қыркүйегінде, тамыз айында Вашингтонды өртеп жібергеннен кейін кешкі ас ішті. Олар вице-адмирал Александр Кокрейн, контр-адмирал Джордж Кокберн және генерал-майор Роберт Росстың қонақтары болды. Скиннер мен Ки 28 тамызда өз үйінде тұтқындалған, Үсті Марлборо, Мэриленд қаласында тұратын дәрігер, доктор Уильям Бинесті босатуды сұрады. Бинес жергілікті үйлерді азық-түлік іздеп тонап жатқан бірнеше британдық әскердің қалып қойғандарын ұстауға көмектескені үшін айыпталды. Скиннерге, Киге және босатылған Бинеске өздерінің әскери кемесіне күзетпен қайтуға рұқсат берілді, бірақ оларға жағаға шығуға рұқсат берілмеді, себебі олар британдық бөлімшелердің күші мен орналасқан жерімен, сондай-ақ Балтиморға шабуыл жасау ниетімен таныс болды. Ки 13 қыркүйектің таңынан келесі таңға дейін Балтимор шайқасы кезінде Форт МакГенридегі американдық күштерге жасалған 25 сағаттық бомбалауды көруден басқа ештеңе істей алмады. Таң атқанда Ки форттың үстінде желбіреп тұрған үлкен американдық туын көрді және ол қалтасында сақтап жүрген хаттың артына өзінің басынан өткендері туралы өлең жаза бастады. 16 қыркүйекте Ки, Скиннер және Бинес флоттан босатылды. Сол күні кешке Балтиморға келген Ки поэманы «Индиан Куин» қонақ үйіндегі бөлмесінде аяқтады. Оның атаусыз және қол қоймаған қолжазбасы келесі күні «Форт МакГенридің қорғанысы» деген атпен, «Әуені – Анакрон көкте» деген түсіндірмемен жарияланды. Бұл Кидің 1805 жылы «When the Warrior Returns» әніне ән жазған танымал әуені болды, ол Бірінші Барбарий соғысындағы американдық батырларды мақтап айтқан. Ол газеттерде, алдымен Балтиморда, содан кейін бүкіл елде «Жұлдызды ту» деген жаңа атаумен жарияланды. Әнді орындау қиын болғанымен, ол мексикалық-американдық соғыс және Американдық Азаматтық соғыс кезінде «Hail, Columbia» (1796) де-факто ұлттық әнұранымен бәсекелесіп, үнемі танымал болды. Ән 1931 жылы Конгресс актісімен алғаш рет жарияланғаннан кейін бір ғасырдан астам уақыт өткен соң, президент Герберт Гувер қол қойғаннан кейін, АҚШ-тың ұлттық әнұраны ретінде қабылданды. 1829 жылы Ки президент Джон Куинси Адамс кезінде АҚШ қазынашылығының бұрынғы аудиторы Тобиас Уоткинстің мемлекеттік қаражатты жымқыруына қатысты сот ісіне көмектесті. Ол соғыс министрі Джон Итонға қатысты «Petticoat» ісімен де айналысты және 1832 жылы Огайо штатының өкілі Уильям Стэнбериге шабуыл жасағаны үшін сотталу кезінде Сэм Хьюстонның адвокаты болды. Президент Джексонның кеңесшісі болғаннан кейін, 1833 жылы президент Ки Колумбия округінің прокуроры болып тағайындалды. Ол 1833 жылдан 1841 жылға дейін қызмет етті, сонымен қатар жеке заңдық істерін де жүргізді. 1835 жылы ол Ричард Лоуренсті Капитолийдің баспалдақтарында президент Джексонды өлтіруге тырысқаны үшін қудалады, бұл американдық президентті өлтіруге жасалған алғашқы әрекет.

Кілттер мен құлдық

Кей 1800 немесе 1801 жылы алғашқы құлын сатып алды және 1820 жылы алты құлына ие болды. 1830 жылдары ол жеті адамды босатып, өлген кезде сегіз құлы болды. Босатылған құлдарының бірі оның шаруашылығында жұмыс істеп, бірнеше құлға бастық болды. Кей сондай-ақ бірнеше құлдың бостандық іздеуіне, сондай-ақ бірнеше құл иелерінің қашып кеткен құлдарын қайтаруына көмектесті. Кей Роаноктың Джон Рэндольфтың өсиетін орындағандардың бірі болды, ол 400 құлын босатып, оның өсиетін келесі он жыл бойы күшіне енгізуге және босатылған ер адамдар мен әйелдерді өздерін асырау үшін жермен қамтамасыз етуге күш салды. Кей құлдықтың қатыгездігін ашық сынады, ал газеттегі бір мақалада "Ол Африканың қысымға ұшыраған ұл-қыздарын қорғауға жиі ерікті болып келеді" делінген. Редактордың айтуынша, Кей "құлдық дұрыс емес, тіпті қате екеніне мені сендірді". Кейдің еркін қара нәсілділерді "қоғамды зардап шектіретін ерекше және төменгі нәсіл" деп айтқаны туралы жиі сілтеме жасалатын цитата – қате. Бұл цитата 1838 жылы Кейдің Мэн штатының пасторы Бенджамин Таппанға жазған хатынан алынған, ол Кейге Оңтүстік штаттарының діни институттарының құлдыққа қатысты көзқарасын білу үшін сауалнама жіберген. Бұл цитата Кейдің жеке ойын емес, керісінше, бұрынғы құлдар АҚШ-та жалақылы жұмысшы ретінде қалуға лайық емес деп есептегендердің пікірін сипаттау үшін келтірілген. Бұл – Америкалық отарлау қоғамының ресми саясаты болды. Кей АҚО-ның жетекшісі және қаржы жинаушысы болды, бірақ ол өзі босатылған ерлер мен әйелдерді Африкаға жібермеді. Бұл цитатаға қатысты шатасу Эдвард С. Делапленнің 1937 жылғы Кей туралы жазған кітабындағы түсініксіздіктерден туындады. Кей Америкалық отарлау қоғамының (АҚО) негізін қалаушысы және белсенді мүшесі болды, оның басты мақсаты – Африкаға еркін қара нәсілділерді жіберу еді. АҚО сол кездегі аболиционистер мен еркін қара нәсілділер тарапынан қолдау таппады, бірақ ұйымның жұмысы 1847 жылы Либерияның құрылуына әкелді. "Бұл отарлау қоғамы көрінбейтін үдеріс арқылы, жартылай саналы, жартылай санасыз, құл иелерінің ықпалды құралына айналды". Америкалық отарлау қоғамының Африканы отарлау жобасына балама – АҚШ-та құлдықты толық және дереу жою еді. Кей бұл ұсынысқа, құл иелеріне өтемақы төленсін немесе төленбесін, қатаң қарсы болды және ол округтік прокурор лауазымын аболиционистерге қарсы күресу үшін пайдаланды.

Дін

Кей – шын ниетті және белгілі епископальдық дін өкілі болды. Жастық шағында заңгер емес, епископ діни қызметкері болуға жақын болған. Өмірі бойы хаттарында Киелі кітапқа сілтемелер жасайтын. Ол отбасылық үйіне жақын Фредерик, Мэриленд штатындағы Барлық Әулиелер шіркеуінде белсенділік танытты. Сонымен қатар, ол жаңа ұлттық астанадағы бірнеше приходтарды құруға немесе қаржылық тұрғыдан қолдау көрсетуге көмектесті, олардың ішінде Джорджтаундағы Сент-Джон епископальдық шіркеуі, қазіргі Әділет сарайы алаңындағы Троица епископальдық шіркеуі және Александриядағы (сол кезде Колумбия округінің құрамында болған) Мәсіх шіркеуі бар. 1818 жылдан 1843 жылы қайтыс болғанға дейін Кей Америкалық Киелі кітап қоғамымен байланыста болды. Ол шамамен 1838 жылы осы ұйымға ұсынылған құлдыққа қарсы резолюцияға қарсы сәтті күресті. Кей екі епископальдық семинарияны құруға да көмектесті, біреуі Балтиморда, екіншісі Александриядағы Потомак өзенінен ар жақта (Вирджиния теологиялық семинариясы). Кей 1834 жылы «Әдебиеттің күші және дінмен байланысы» атты прозалық еңбегін жариялады.

Өлім және мұра

1843 жылғы 11 қаңтарда Ки 63 жасында Балтиморда қызы Элизабет Ховардтың үйінде плевриттен қайтыс болды. Ол бастапқыда Джон Игер Говардтың мазартасындағы Ескі Сент-Полс зиратына жерленді, бірақ 1866 жылы оның денесі Фредериктегі Маунт-Оливет зиратындағы отбасылық жерге көшірілді. Ки ескерткіштер қауымы 1898 жылы ескерткіш орнатты және Фрэнсис Скотт Ки мен оның әйелі Мэри Тейло Ллойдтың мәйіттері монументтің негізіндегі склепаға қойылды. Оны сақтап қалуға бірнеше әрекет жасалса да, Фрэнсис Скотт Кидің үйі 1947 жылы бұзылды. Бұл үй Джорджтаундағы 351618 M көшесінде орналасқан еді. Ки уақыт-уақыт поэзия жазса да, көбінесе діни тақырыптарда болды, осы туындылары оның өлімінен кейін 14 жыл өткен соң ғана жиналып жарияланды. 1806 жылы Кидің әпкесі Энн Фиби Чарльтон Ки кейін АҚШ-тың Бас судьясы болған Роджер Б. Тейниге тұрмысқа шықты. 1846 жылы бір қызы Элис АҚШ сенаторы Джордж Х. Пендлтонға, ал екінші қызы Эллен Ллойд Саймон Ф. Блантқа үйленді. 1859 жылы Кидің ұлы Филипп Бартон Ки II, Колумбия округінің АҚШ прокуроры да болған, Нью-Йорк штатының АҚШ өкілі Дэниел Сиклспен атыстырып өлтірілді. Ол Филипп Бартон Кидің әйелімен қарым-қатынасы болғанын білгеннен кейін Американдық Азаматтық соғысында генерал болып қызмет етті. Сиклс уақытша ақылдан адасқандығын алға тартып ақталды. 1861 жылы Кидің немересі Фрэнсис Ки Говард Балтимор мэрі Джордж Уильям Браун және басқа да Конфедерация жақтастары деп саналған жергілікті тұрғындармен бірге Форт МакГенриде қамалды. Ф. Скотт Фицджеральд, толық аты Фрэнсис Скотт Ки Фицджеральд, Кидің алыс туысы және оның құрметіне аталған есім. Кидің тікелей ұрпақтарына генетик Томас Хант Морган, гитарист Дана Ки және американдық сәнді дизайнер және қоғамдық қайраткер Паулин де Ротшильд кіреді.