Театр органдары: тарихы мен ерекшеліктері

Кіріспе

Құбырлы орган түрі

Театр органы (сондай-ақ театр органы, немесе, әсіресе Ұлыбританияда, кино органы) – 1900 жылдардан 1920 жылдарға дейін үнсіз фильмдерге сүйемелдеу үшін дамытылған құбырлы орган түрі. Театр органдарының консоліндегі аспаптың клавиатурасының үстінде және айналасында жылқының ілгегі тәрізді тоқтату тілшелері (тіл тәрізді қосқыштар) орналасқан. Театр органының консольдері әдетте жарқын түсті тоқтату тілшелерімен және кіріктірілген консоль жарығымен безендіріледі. Ұлыбританиядағы органдардың ерекшелігі – консольдің екі жағынан кең жайылған үлкен, мөлдір қоршаулар, ішінде түрлі түсті жарықтар. Театр органдары басқа да орындарға орнатыла бастады, мысалы, қоғамдық залдарға, спорт ареналарына, жеке үйлерге және шіркеулерге. Ең ірі театр органдарының бірі – Чикаго стадионында орнатылған 6 мануалды, 52 рангты Бартон органы. 1915 жылдан 1933 жылға дейін Америкада және басқа елдерде 7000-нан астам мұндай орган орнатылды, бірақ бастапқы орналасқан жерлерінде 40-тан аз аспап сақталды. Түпнұсқа аспаптардың саны аз болғанымен, бүгінде әлемнің көптеген қоғамдық орындарында жүздеген театр құбырлы органдары орнатылған, ал жеке үйлерде одан да көп сақталған.

Тарих

Бастапқыда фильмдер үлкен залдарда оркестрмен, ал кішкентай залдарда пианиномен көрсетілетін. Театрларға алғаш орнатылған органдар шіркеу органдары болды. Бұл органдар фильмге сүйемелдеуге және сол кездегі танымал әндерді орындауға ыңғайсыз болды. Театр органы тұжырымдамасының алғашқы үлгілері – бірнеше тізімше құбырлары және түрлі дыбыс эффектілері бар, бір корпуста орналасқан, әдетте шұңқырда орналасқан өзгертілген пианинолар еді. Бұл аспаптар фотоплейерлер деп аталды. Роберт Хоуп Джонстың идеясы жақсырақ болды, оның "бірлік оркестр" деп атаған тұжырымдамасы бастапқыда Рудольф Вурлитцер компаниясы (Нью-Йорк штаты, Солтүстік Тонаванда) әзірлеп, насихаттады. Бұл идея тез тарады және жаңа типтегі аспап, Вурлитцер Хоуп Джонс бірлік оркестрі немесе жай ғана театр органы пайда болды. Бұл үлгіні театр иелері дереу қабылдады және көп ұзамай Вурлитцерден және басқа өндірушілерден жүздеген аспапқа тапсырыс берілді, олар дизайнның маңызды элементтерін өз театр органдары үшін тез көшірді. Рудольф Вурлитцер компаниясы, Роберт Хоуп Джонсқа өзінің атын және патенттерін лицензиялаған, театр органдарының ең танымал өндірушісі болды, ал "Mighty Wurlitzer" сөз тіркесі театр органының жалпылама атауына айналды. 1914 жылы Роберт Хоуп Джонс Вурлитцер басшылығымен келіспеушіліктерден кейін өзіне-өзі қол жұмсады. Басқа өндірушілердің арасында АҚШ-та Бартола музыкалық аспаптар компаниясы (Ошкош, Висконсин, Бартон органының жасаушысы), Марр & Колтон компаниясы (Варшава, Нью-Йорк), Роберт Мортон компаниясы (Ван-Нюйс, Калифорния, үлкен үлгісі "Wonder Morton" деп аталды) бар еді. Сонымен қатар, шіркеулер үшін дәстүрлі құбырлы органдар жасаушылар да осы үрдіске қосылып, театр органдарын өндіру мен сатуды бастады, мысалы, Кимболл компаниясы (Чикаго, Иллинойс), Викс орган компаниясы (Хайленд, Иллинойс), М. П. Моллер (Хагерстаун, Мэриленд) және Остин органдары (Хартфорд, Коннектикут). Ұлыбританияда театр органдарының маңызды жасаушылары – John Compton Organ Company және William Hill & Son & Norman & Beard Ltd. (әдетте Hill, Norman and Beard деп аталады), олар Christie брендімен театр органдарын өндірді. Еуропада театр органы Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін кинотеатрларда пайда болды. Кейбіреулері Вурлитцерден келді, бірақ Германияда M. Welte & Söhne және Walcker, Нидерландыда Standaart сияқты еуропалық орган жасаушылар да болды. Дыбысты фильмдердің дамуынан кейін театр органдары көптеген театрларда тікелей музыканы ұсыну үшін орнатылып қалды. Алайда, 1920-1930 жылдардың "алтын ғасырынан" кейін көптеген органдар жойылды немесе шіркеулерге, жеке үйлерге, мұражайларға, мұз айдындарына, роллоторийлерге және мейрамханаларға сатылды. Британдық радио хабар тарату корпорациясы (BBC) 1933 жылы Лондонның Broadcasting House-те алғашқы органының сатып алып, орнатты, бірақ толық масштабты BBC Theatre Organ (Compton) алғаш рет 1936 жылы St George's Hall-дан хабар тарату үшін пайдаланылды. 1950 жылдары, театр органының екінші алтын ғасыры деп аталатын, жоғары сапалы жазудың және LP грампластинкасының дамуы театр органына жаңа қызығушылық тудырды. Осы кезеңде Америка театр органы қоғамы (ATOS), бастапқыда Америка театр органы энтузиасттары (ATOE) құрылды. Көптеген композиторлар театр органында ойнаудан бастады. Американың алғашқы театр органисті Оливер Уоллес Уолт Диснейге жұмыс істеді және басқалармен қатар "Dumbo" мультфильміне музыка жазды. Джесси Кроуфорд миллионнан астам жазба сатқан алғашқы органшы, Американың барлық үйлерінде "Орган ақыны" деп танылды. Ол сондай-ақ, аспапта танымал музыканы орындау кезінде қолданылатын көптеген техникаларды және тіркеулерді әзірлеуге жауапты болды. Рекс Кури көп жылдар бойы теледидар мен радиода естілген "Gunsmoke" тақырыбын құрастырды. Реджинальд Диксон MBE Ұлыбританияда, Британ империясында (сол кезде әлем халқының 25% -дан астамын құраған) және Еуропада ең танымал органшы болды. Блэкпулдағы Tower Ballroom-да 40 жыл бойы ол Wurlitzer-де шамамен 80 000 рет ойнады, әр уақытта 6500-нан астам көрермен болды. Ол кез келген басқа органшыдан гөрі көп жазба жаздырып, сатты деп есептеледі. АҚШ-тағы ең көп естілген органшылардың бірі Дик Лейберт болды, ол көп жылдар бойы Нью-Йорктегі Radio City Music Hall бас органшысының қызғанатын лауазымын атқарды, Wurlitzer фирмасы салған ең үлкен түпнұсқа театр органына (4 мануал, 58 тізімше) төрағалық етті. Қазіргі заманның тағы бір аңызға айналған театр органисті – марқұм Джордж Райт, ол театр органдарына арналған студиялық жазбалардың үлкен сериясын жасады, олар миллиондаған данада сатылды. Марқұм Ричард Пурвис, көп жылдар бойы Сан-Францискодағы Grace Cathedral органисті және хор жетекшісі болған, сондай-ақ театр органының жақтасы болды және оған көптеген әрекеттер жазды.

Originally, films were accompanied by pit orchestras in larger houses, and pit pianists in small venues. The first organs installed in theatres were church organs. These organs were ill suited to accompanying the film and the performance of popular tunes of the day. The earliest examples of the theatre organ concept were modified pianos with a few ranks of pipes and various sound effects, housed in one cabinet, and typically located in the pit area. These instruments were known as photoplayers. Robert Hope Jones had a better idea, and his concept, which he called a "unit orchestra", was developed and promoted, initially by the Rudolph Wurlitzer Company of North Tonawanda, New York. The idea quickly caught on, and a new type of instrument, the Wurlitzer Hope Jones Unit Orchestra or simply the theatre organ, was born. This model was immediately embraced by theatre owners and soon hundreds of instruments were being ordered from Wurlitzer and other manufacturers who quickly copied the important elements of the design for their own theatre organs. The Rudolph Wurlitzer company, to whom Robert Hope Jones licensed his name and patents, was the most well known manufacturer of theatre organs, and the phrase Mighty Wurlitzer became an almost generic term for the theatre organ. After some major disagreements with the Wurlitzer management, Robert Hope Jones committed suicide in 1914. Other manufacturers included, in the United States, The Bartola Musical Instrument Company of Oshkosh, Wisconsin (maker of the Barton organ), The Page Organ Company of Lima, Ohio, The Marr & Colton Company of Warsaw, New York, and The Robert Morton Company of Van Nuys, California (a large model was known as the Wonder Morton). In addition, makers of traditional pipe organs for churches promptly jumped on the bandwagon and began producing and selling theatre organs, such as The Kimball Company of Chicago, Illinois, The Wicks Organ Company of Highland, Illinois, M. P. Moller of Hagerstown, Maryland, and Austin Organs of Hartford, Connecticut. In the United Kingdom, important builders of theatre organs included The John Compton Organ Company and William Hill & Son & Norman & Beard Ltd., commonly referred to as Hill, Norman and Beard, who manufactured theatre organs under the Christie brand. In Europe, the theatre organ appeared in cinemas after World War I. Some came from Wurlitzer, but there were European organ builders like M. Welte & Söhne and Walcker in Germany, and Standaart in the Netherlands. After the development of sound movies, theatre organs remained installed in many theatres to provide live music between features. However, after the 'golden years' of the 1920s and 1930s, many were scrapped or sold to churches, private homes, museums, ice rinks, rollatoriums, and restaurants. The British Broadcasting Corporation bought and installed its first organ in 1933 in Broadcasting House, London, but the first full scale BBC Theatre Organ a Compton was first used for broadcasts in 1936 from across the road at St George's Hall. In the 1950s, sometimes known as the theatre organ's second golden age, the development of high fidelity recording and the LP phonograph record created new interest in the theatre organ. This period also saw the formation of the American Theatre Organ Society (ATOS), originally the American Theatre Organ Enthusiasts (ATOE). Many composers got their start by playing the theatre organ. Oliver Wallace, arguably America's first theatre organist, was employed by Walt Disney, and composed, among other things, the score to Dumbo. Jesse Crawford, the first organist ever to sell over a million recordings, was known in households across America as the "Poet of the Organ". He was also responsible for developing many of the techniques and registrations used in the performance of popular music on the instrument. Rex Koury composed the Gunsmoke theme heard on television and radio for many years. Reginald Dixon MBE was the most popular organist of all time, being a household name all over the UK, The British Empire (which at the time consisted of over 25% of the worlds population) and Europe. During his 40 years at the Tower Ballroom in Blackpool, he performed at the Wurlitzer there some 80,000 times to audiences of 6,500+ at a time. He is widely recognised as recording and selling more records than any other organist. Among the most "heard" organists in the United States was Dick Leibert, who held for many years the enviable position of Head Organist at New York's Radio City Music Hall, presiding over the largest original theatre organ ever built by the Wurlitzer firm (4 manuals, 58 ranks). Another legendary theatre organist of modern times was the late George Wright, who created a huge series of studio recordings on theatre organs that sold millions. The late Richard Purvis, who was for many years the organist and master of choristers at Grace Cathedral in San Francisco, was also an enthusiastic promoter of theatre organ, and wrote many arrangements for it.

Техникалық

Дәстүрлі аспаптардағыдай, театр аспаптары да музыкалық дыбыстарды шығару үшін қысымдағы ауаны пайдаланады. Бірлестіру мен кеңейту театр органына ерекше икемділік сыйлайды. Ранг бастапқы биіктіктен жоғары және төмен түтікшелерді қосу арқылы кеңейтіледі, бұл органшыға әртүрлі биіктікте жеке тоқтату белгілерін таңдап, сол рангты ойнауға мүмкіндік береді. Мысалы, 8' (стандартты) биіктікте 61 түтік бар Tibia Clausa рангін қарастырайық. Дәстүрлі органға Tibia 4' үшін қосымша 61 түтік қажет болар еді (бір октава жоғары); бірыңғай театр органы бірдей түтіктерде ойнап, бірақ октаваны көтеру арқылы бірдей эффектіге жетеді, сондықтан жоғарғы октаваны ойнауға қосымша 12 түтік қажет. Tibia 2' (тағы бір октава жоғары) ұқсас түрде 12 түтік қосу арқылы жүзеге асырылады. Tibia Clausa 16' октаваны төмендету арқылы орындалады және Tibia рангінің төменгі жағына 12 түтік қосылады. Осылайша, бірыңғай органда барлығы 97 түтікпен төрт тоқтау (әрқайсысы жеке тоқтату белгісі) алуға болады. Классикалық дизайндағы органда төрт 61 ноталық Tibia рангтары, 244 түтік қажет, сол төрт тоқтау үшін қажет болар еді. Сонымен қатар, осы 97 түтік рангінен бірнеше мутациялық тоқтауларды алуға болады, нәтижесінде бір біріктірілген және кеңейтілген 8' Tibia Clausa рангінен сегіз немесе тоғыз тоқтау пайда болады. Бұл рангтар органдағы басқа түтік рангтарымен салыстырылады, бұл әдеттегі театр органында бірнеше рангтарға көптеген аспаптарды еліктеуге мүмкіндік береді. Бірлестіру сонымен қатар кез келген мануалдан және педальдардан тәуелсіз түрде кез келген түтік рангін ойнауға мүмкіндік береді, дәстүрлі шіркеу органынан айырмашылығы, егер қосқыштар қолданылмаса, түтік рангі тек бір мануалдан немесе педальдардан ойналуы мүмкін. Электропневматикалық әрекетті Роберт Хоуп Джонс ойлап тапты және көптеген адамдар оны түтік аспаптарының ең маңызды жетістігі деп санайды. 20-шы ғасырдың басына дейін барлық түтік аспаптары шолғыштармен, түтік пневматикалық немесе пневматикалық Баркер тетігімен жұмыс істеді, мұнда кілттер мен педальдар ағаш шолғыштар арқылы түтік клапандарына физикалық түрде қосылды, түтік пневматикалық жағдайда барлық әрекеттер ауа қысымымен жұмыс істеді. Хоуп Джонстың электропневматикалық әрекеті электрлік соленоидтармен басқарылатын жел қысымын пайдалану арқылы түтік клапандарын, соленоидтар мен поршеньдерді консольдағы әртүрлі тоқтату белгілерін, басқару құралдарын, кілттерді және педальдарды басқаруға және басқаруға пайдаланып, мұны болдырмады. Бұл әрекет консольді аспаптан физикалық түрде ажыратуға мүмкіндік берді. Консольдің барлық сигналдары электр кабелі арқылы электропневматикалық релеге, одан аспап камераларындағы түтіктер мен эффекттерге жіберілді. Хоуп Джонс жоғары жел қысымы түтіктерге оркестрлік аспаптарды дәлдікпен еліктеуге мүмкіндік береді деп сенді, өйткені түтіктер басқа түтік рангтарымен араластырылған кезде, нақты аспаптарға ұқсайтын дыбыстарды шығаратын гармоникалық үндеулерді шығарады. Желдің жоғары қысымы театр аспаптарында бірегей болып табылатын аспаптардың (диафон және тибия клауза сияқты) дамуына әкелді және аспаптағы кез келген рангты жеке аспап ретінде жұмыс істеуге мүмкіндік берді. Бұл жоғары қысым жоғары жылдамдықты, мотормен жұмыс істейтін үрлеуіштерді және жел реттегіштерін әзірлеу арқылы мүмкін болды. Театр аспаптарының тағы бір ерекшелігі - хроматикалық (күйілген) соққылардың қосылуы. "Бірлік оркестрі" туралы идеясына сәйкес Хоуп Джонс пневматикалық және электрлік құралдарды қосты, мысалы ксилофондар, ағаш арфалар, қоңыраулар, шана қоңыраулары, хризоглоттар және глокеншпильдер, осы аспаптардың оркестрлік нұсқаларын қайта жасайтын. Кейіннен Вурлитцер басқа да эффекттерді, мысалы барабандар, сымбалдар, ағаш блоктары және басқа да хроматикалық емес перкуссиялар мен эффекттерді қосты, бұл театр органына үнсіз фильмдерге сүйемелдеуге мүмкіндік берді. Дәстүрлі орган консолі театр органына басқаруға жеткіліксіз болды, өйткені қажет болатын тарту түймелерінің көптігі консольді өте үлкен етіп жасады, сондықтан органшы ойнап жатқанда олардың бәріне қол жеткізе алмады. Осылайша ат астындағы консоль пайда болды. Француз консолінің қисық дизайнына негізделген және тоқтату белгілерінің орнына қосқыштарды пайдаланған, ат табанды консоль енді органшыға кез келген музыканы ойнаған кезде кез келген тоқтату немесе басқаруға қол жеткізуге мүмкіндік берді, бұл орындықта ыңғайсыз қозғалудың қажеті жоқ. Шағын тоқтату белгілері консольге дәстүрлі консольге қарағанда көбірек тоқтатуларды қосуға мүмкіндік берді. Бірлестік пен электропневматикалық әрекет пайда болғаннан кейін, шіркеу органдарының жасаушылары осы жүйелердің артықшылықтарын көре бастады. Нәтижесінде бірнеше орган жасаушылар осы ұғымдарды өз шіркеу органдарының құрамында пайдалануды бастады. Олардың арасында Остин, Мёллер, Аэолиан Скиннер және Кимбалл болды, олар өз органдарының көптеген түрлерінде электропневматикалық әрекетті қолданды. Бүгінде барлық жаңа немесе қайта жаңартылған шіркеу түтік аспаптарының шамамен төрттен бірі электропневматикалық әрекетті таңдаулы түрде немесе бар шолғыштарға қосымша қолданады. Сол сияқты, кейбір шіркеу органдарында да бірлестік қолданылды және бүгінде көптеген шіркеу түтік аспаптары мұндай аспаптарда ізделіп отырған классикалық дыбысқа қатысты емес немесе түтіктерге арналған орын шектеулі болған жерлерде бірлестіктің белгілі бір деңгейін пайдаланады. Бір рангты бірнеше биіктікте қол жетімді ету арқылы (мысалы, педаль бөліміндегі 32' және 16' екі биіктікте қол жетімді бурдон немесе мануал бөліміндегі 16' және 8' биіктікте қол жетімді Труба), кеңейту ұғымы тіпті ең танымал орган жасаушылармен де кеңінен, бірақ жасырын түрде қолданылады.

As in a traditional pipe organ, a theatre organ uses pressurized air to produce musical tones. Unification and extension give the theatre organ its unique flexibility. A rank is extended by adding pipes above and below the original pitch, allowing the organist to play that rank at various pitches by selecting separate stop tabs. By way of example, consider an organ where the Tibia Clausa rank at 8' (standard) pitch has 61 pipes. A traditional organ would require a further 61 pipes for the Tibia 4' (an octave higher); the unified theatre organ achieves the same effect by playing on the same pipes but transposing up an octave, thus requiring only an additional 12 pipes to play the top octave. Tibia 2' (yet another octave higher) is similarly accomplished by adding 12 more pipes. The Tibia Clausa 16' is accomplished by transposing down an octave, and adding 12 pipes to the bottom of the Tibia rank. Hence, in a unified organ, four stops (each a separate stop tab) can be obtained from a total of 97 pipes. In a classically designed organ, four 61 note Tibia ranks, requiring 244 pipes, would be needed for the same four stops. Additionally, several mutation stops can be drawn from this 97 pipe rank, resulting in eight or nine stops from a single unified and extended 8' Tibia Clausa rank. These ranks are voiced in relation to other pipe ranks in the organ, allowing a handful of ranks in a typical theatre organ to imitate a wide range of instruments. Unification also makes it possible to play any rank of pipes from any manual and the pedals independently, unlike a traditional church organ, where a rank of pipes is playable only from one manual or the pedals, unless couplers are employed. The electro pneumatic action was invented by Robert Hope Jones, and is considered by many to be the single most significant development in pipe organs. Up to the turn of the 20th century, all pipe organs were operated by a tracker, tubular pneumatic, or pneumatic Barker lever action, where the keys and pedals were physically connected to the pipe valves via wooden trackers, except in the case of tubular pneumatic, where all actions were operated by air pressure. Hope Jones' electro pneumatic action eliminated this by using wind pressure, controlled by electric solenoids, to operate the pipe valves, and solenoids and pistons to control and operate the various stop tabs, controls, keys and pedals on the console. This action allowed the console to be physically detached from the organ. All signals from the console were transmitted by an electric cable to an electro pneumatic relay, and from there to the pipes and effects in the organ chambers. Hope Jones believed that higher wind pressures would allow pipes to more accurately imitate orchestral instruments by causing the pipes to produce harmonic overtones which, when mixed with other pipe ranks, produced tones more imitative of actual instruments. The high wind pressures also led to the development of instruments that are unique in theatre organs (such as the diaphone and tibia clausa), and allowed any rank in the organ to function as a solo instrument. These higher pressures were possible due to the development of high velocity, motor driven blowers and wind regulators. Another hallmark of theatre organs is the addition of chromatic (tuned) percussions. In keeping with his idea of a "unit orchestra," Hope Jones added pneumatically and electrically operated instruments such as xylophones, wood harps, chimes, sleigh bells, chrysoglotts and glockenspiels to reproduce the orchestral versions of these instruments. Later, Wurlitzer added other effects, such as drums, cymbals, wood blocks and other non chromatic percussions and effects to allow the theatre organ to accompany silent movies. A traditional organ console was not adequate to control a theatre organ, as the large number of draw knobs required made the console so huge an organist could not possibly reach all of them while playing. Thus, the horseshoe console was born. Based on a curved French console design and using stop tabs instead of drawknobs, the horseshoe console now allowed the organist to reach any stop or control while playing any piece of music, eliminating the need to move around awkwardly on the bench. The smaller stop tabs also permitted the addition of many more stops on the console than could be added on a traditional console. After the advent of unification and the electro pneumatic action, builders of church organs started to see the advantages of these systems. As a result, several organ builders began adopting these concepts for use in their church organs. Among these were Austin, Möller, Aeolian Skinner and Kimball, who used electro pneumatic action in many of their organs. Today, approximately one fourth of all new or rebuilt church pipe organs use an electro pneumatic action either exclusively, or as an augmentation to existing tracker actions. In the same vein, some amount of unification was utilized in some church organs, and even today many church pipe organs utilize some degree of unification in areas where it is not critical to the classical sound sought in such instruments, or in instruments where space for pipes is limited. By making a single rank available at more than one pitch (such as a bourdon in the pedal division available at both 32' and 16', or a Trumpet in a manual division available at both 16' and 8'), the concept of extension is commonly—but discreetly—used by even the most noted organ builders.

Жаңа және ескі органдар

Жақында "жаңа" деп аталатын органдар салынуда, негізінен басқа театр органдарының бөліктерінен, жаңа құбырлар, желдік жантақтаулар және консольдер жасау арқылы. Ұзақ жылдар бойы үнсіз болған басқа театр органдары қайта жаңартылып, жаңа жерлерге орнатылуда. Кейбір қайта жаңартылған органдардың бастапқы электропневматикалық релелері электрондық және/немесе компьютерлік релелермен және заманауи электрондық консольдермен алмастырылды. Нағыз құбырлардың дыбыстарын қайта жаңғырту мақсатымен сандық театр органдары өндірілуде.