Кіріспе

Қанның оттегін тасымалдау қабілетінің төмендеуі

Атауы анемияның жайлап дамуынан туындайды, оның белгілері көбінесе тұманды болады, мысалы, шаршау, әлсіздік, демікпе, бас ауруы және жаттығу қабілетінің төмендеуі. Анемия қан жоғалтудан, қызыл қан клеткаларының өндірісінің азаюынан және қызыл қан клеткаларының ыдырауының күшеюінен туындауы мүмкін. Себебін анықтау үшін қосымша тексерулер қажет. Емдеу нақты себебіне байланысты. Кейбір топтар, мысалы, жүкті әйелдер, темір таблеткаларын профилактика үшін пайдаланудан пайда көреді. Нақты себебін анықтамай, тамақтандыру арқылы қосымшалар қабылдау ұсынылмайды. Анемия – қанның ең көп таралған ауруы, ол әлемдік халықтың шамамен бестен бірінен үштен біріне дейін әсер етеді. Темір тапшылығынан туындаған анемия – әлемде анемияның ең көп таралған себебі және шамамен 1 миллиард адамға әсер етеді. 2013 жылы темір тапшылығынан туындаған анемия салдарынан 183 000 адам қайтыс болды, бұл 1990 жылы 213 000 болғаннан төмендеді. Бұл жағдай балалар арасында ең көп кездеседі, сондай-ақ анемиясы бар егде жастағы адамдар арасында да жоғары деңгейде кездеседі, анемияны жою SDG 2 мақсатының бірі болып табылады.

Белгілері мен симптомдары

Анемияға шалдыққан адамда, себебіне байланысты, ешқандай белгі байқалмауы мүмкін, тіпті анемия бастапқыда жеңіл болғандықтан белгілердің жоқтығына назар аудару мүмкін емес. Анемия күшейген сайын белгілер нашарлайды. Анемиясы бар науқас шаршау, әлсіздік, концентрациялану қабілетінің төмендеуі және кейде күш салғанда демқын жетіспеуі туралы айтуы мүмкін. Бұл белгілер ерекше емес, және олардың біреуі немесе бірнешесінің үйлесімі клиникалық емес науқастарда анемияның болуын дұрыс болжауға мүмкіндік бермейді. Анемия белгілері тез немесе бірте-бірте пайда болуы мүмкін. Бастапқыда белгілердің болуы шектеулі немесе мүлдем болмауы мүмкін. Белгілерге шаршау, әлсіздік, бас қызылу, бас ауру, физикалық жүктемеге төзбеушілік, демқын жетіспеуі, ой-сананың шатыруы, жүрек соғуының жиілеуі немесе дұрыс болмауы, қол-аяқтың суынуы, суыққа төзбеушілік, терінің бозаруы немесе сарғаюы, тәбеттің жоғалтуы, терінің оңай көгеруі және қан кетуі, бұлшық әлсіздігі жатады. Негізгі себепке байланысты қосымша белгілер де болуы мүмкін. Қарап тексеру кезінде терінің бозаруы (терінің, шырышты қабықтың, конъюнктиваның және тырнақ төсегінің бозаруы) байқалуы мүмкін, бірақ бұл сенімді белгі емес. Темір тапшылығынан туындаған анемияның кейбір жағдайларында склераның көк түске боялуы мүмкін. Анемияның нақты себептерінің белгілері болуы мүмкін, мысалы, койлонихия (темір жетіспеушілігінде), сарғаю (анемия қызыл қан жасушаларының бұзылуынан туындағанда – гемолитикалық анемияда), жүйке жасушаларының зақымдануы (В12 витаминінің жетіспеушілігінде), сүйек деформациясы (талассемия мажорында кездеседі) немесе аяқ жаралары (орақ жасушалы ауруда көрінеді). Ауыр анемияда гипердинамикалық қан айналымының белгілері болуы мүмкін: тахикардия (жүрек соғуының жылдамдығының артуы), күшті импульс, қан ағынының шуы және жүрек қарыншаларының гипертрофиясы (ұлғайуы). Жүрек жеткіліксіздігінің белгілері болуы мүмкін. Пика, яғни мұз, қағаз, балауыз, шөп, шаш немесе топырақ сияқты тағам емес заттарды жеу, темір тапшылығының белгісі болуы мүмкін, бірақ гемоглобин деңгейі қалыпты адамдарда да кездеседі. Созылмалы анемия балаларда неврологиялық дамудың бұзылуы нәтижесінде мінез-құлқының өзгеруіне және мектеп жасындағы балалардың оқу үлгерімінің төмендеуіне әкелуі мүмкін. Тынышсыз аяқ синдромы темір тапшылығы анемиясы бар адамдарда жалпы халыққа қарағанда жиі кездеседі.

Ішек қабынуы

Кейбір асқазан-ішек жолының аурулары анемияға алып келуі мүмкін. Осы механизмдер көп факторлы және сіңірудің нашарлауымен ғана шектелмейді, бірақ негізінен ішектің созылмалы қабынуымен байланысты, ол гепцидиннің бұзылуына себеп болады, нәтижесінде темірдің қан айналымына түсуі төмендейді. Глютенмен байланысты аурулар: емделмеген целиакия. Анемия – асқазан-ішек немесе басқа да белгілердің болмауы жағдайында целиакияның жалғыз көрінісі болуы мүмкін. Ішек қабыну аурулары.

Қызыл қан жасушаларының мөлшері

Морфологиялық әдіс бойынша анемия қызыл қан жасушаларының мөлшері бойынша жіктеледі; бұл автоматты түрде немесе перифериялық қан тамшысының микроскоп арқылы қарауы арқылы жасалады. Мөлшері орташа корпускулярлық көлемде (MCV) көрінеді. Егер жасушалар қалыптыдан кіші болса (80 фл-ден төмен), анемия микроциттік деп аталады; егер олар қалыпты мөлшерде болса (80–100 фл), нормациттік; ал егер олар қалыптыдан үлкен болса (100 фл-ден жоғары), анемия макроциттік деп жіктеледі. Бұл схема анемияның ең көп кездесетін себептерін жылдам анықтайды; мысалы, микроциттік анемия көбінесе темір тапшылығының салдарынан туындайды. Клиникалық зерттеулерде MCV ең алғашқы қолжеткізілетін ақпараттың бірі болады, сондықтан тіпті «кинетикалық» әдісті философиялық тұрғыдан тиімді деп есептейтін клиникалық дәрігерлердің арасында да морфология жіктеу және диагностиканың маңызды бөлігі болып қалады. MCV-нің шектеулері негізгі себебі темір тапшылығы (микроцитоздың себебі) және В12 витаминінің тапшылығы (макроцитоздың себебі) сияқты бірнеше факторлардың комбинациясынан туындаған жағдайларды қамтиды, онда жалқы нәтиже нормациттік жасушалар болуы мүмкін.

Нормоциттік

Нормоциттік анемия гемоглобиннің жалпы деңгейі төмендегенде, бірақ эритроциттердің мөлшері (орташа корпускулярлық көлем) қалыпты болып қалатын жағдайда пайда болады. Себептері:

Диморфты

Перифериялық қан жағындысында диморфты көрініс, егер екі түрлі қызыл қан жасушасы популяциясы бірдей уақытта болып, әдетте олардың мөлшері мен гемоглобин мөлшері әртүрлі болса пайда болады (соңғы белгі жағындыдағы қызыл қан жасушасының түсіне әсер етеді). Мысалы, темір тапшылығына байланысты жақында қан құйылған адамда кішкентай, бозғылт, темір тапшылығынан зардап шеккен қызыл қан жасушалары (RBC) және қалыпты мөлшердегі және түсті донордың RBC-лары болады. Сол сияқты, ауыр фоль қышқылы немесе В12 витамині тапшылығына байланысты қан құйылған адамда екі жасуша популяциясы болады, бірақ бұл жағдайда пациенттің RBC-лары донордың RBC-ларынан ірі және бозғылт болады. Сидеробласты анемиясы бар адамда (көбінесе алкоголизмнен, сондай-ақ дәрі-дәрмектерден/уланулардан, қоректік заттардың жетіспеушілігінен, кейбір сатып алынған және сирек туа біткен аурулардан туындаған гема синтезіндегі бұзылыс) тек сидеробласты анемиядан туындаған диморфты жағынды болуы мүмкін. RBC таралу енінің (RDW) жоғарылауы көптеген себептердің болуын көрсетеді, бұл қызыл қан жасушаларының мөлшерінің қалыптыдан кең ауқымын білдіреді, бұл да жиі тамақтану анемиясында кездеседі.

Хайнцтің дене анемиясы

Хайнц денелері эритроциттердің цитоплазмасында пайда болады және микроскоп астында шағын қара нүктелер түрінде көрінеді. Жануарларда Хайнц денесі анемиясының көптеген себептері бар. Ол дәрі-дәрмектердің әсерінен туындауы мүмкін, мысалы, мысықтар мен иттерде ацетаминофен (парацетамол) арқылы, ал иттерде мырыш жұтқаннан кейін, мысалы, 1982 жылдан кейін шығарылған АҚШ центтерін жегеннен кейін. Сонымен қатар, құрғақ немесе сарғайған қызыл жапырақты кеспейір жеген жылқыларда да кездеседі.

Гиперанемия

Гиперанемия – гематокриті 10%-дан төмен болатын анемияның ауыр түрі.

Рефракторлық анемия

Рефрактерлі анемия, емге жауап бермейтін анемия, көбінесе миелодиспластикалық синдромдардың салдарынан пайда болады. Темір тапшылығы анемиясы да, темірдің сіңуін бұзатын немесе жасырын қан кетуге себеп болатын асқазан-ішек проблемаларының көрінісі ретінде рефрактерлі болуы мүмкін.

Қан құюға тәуелді

Қан құюға тәуелді анемия – анемияның бір түрі, онда үнемі қан құю қажет болады. Миелодиспластикалық синдроммен ауыратын көптеген адамдар белгілі бір кезде осы жағдайға жетеді. Қанды қайта-қайта құюдың салдарынан туындайтын мәселелердің бірі – темірдің шамадан тыс жиналуы. Бұл темірдің артық жүктемесі келаттау терапиясын талап етуі мүмкін.

Емдеу

Анемияны емдеудің әлемдік нарығы жылына 23 миллиардтан астам АҚШ долларын құрайды деп бағаланады және анемияның таралуының және осы ауру туралы хабардарлықтың артуына байланысты қарқынды өсіп келеді. Дәрі-дәрмектермен емделетін анемия түрлері: темір тапшылығынан туындаған анемия, талассемия, апластикалық анемия, гемолитикалық анемия, серпалы клеткалы анемия және қатерлі анемия. Олардың ішінде ең маңыздысы – темір тапшылығынан туындаған және серпалы клеткалы анемия, олардың нарықтық үлесі 60%-ға жетеді, себебі олардың таралуы жоғары, сондай-ақ басқа түрлермен салыстырғанда емдеу құны да жоғары. Тамақтан жеткіліксіз темір алудан туындаған темір тапшылығы ерлерде және постменопаузалық әйелдерде сирек кездеседі. Темір тапшылығының диагнозы қан жоғалтудың мүмкін болатын көздерін анықтауды талап етеді, мысалы, жаралардан немесе ішек қатерінен туындаған асқазан-ішек қан кетуі. Жеңіл және орташа деңгейдегі темір тапшылығынан туындаған анемияны темір сульфаты, темір фумараты немесе темір глюконатымен ауыз арқылы темірді толықтыру арқылы емдеуге болады. Күнделікті темір қоспаларын қабылдау аналық жастағы әйелдерде анемияны азайтуға тиімді екені дәлелденген. Темір қоспаларын қабылдағанда асқазанның ішек қызметі бұзылуы немесе нәжістің түсінің қараюы жиі байқалады. Асқазанның ішек қызметі бұзылуын темірді тамақпен бірге қабылдау арқылы жеңілдетуге болады, бірақ бұл сіңірілген темір мөлшерін азайтады. С витамині организмнің темірді сіңіру қабілетіне көмектеседі, сондықтан темір қоспаларын апельсин шырынымен бірге қабылдау пайдалы. Созылмалы бүйрек ауруынан туындаған анемияда қызыл қан клеткаларын өндіруді ынталандыру үшін рекомбинантты эритропоэтин немесе эпоэтин альфа ұсынылады, ал егер темір тапшылығы мен қабыну да болса, бір мезгілде парентеральді темірді де қолдану ұсынылады.

Инъекцияға арналған темір

Ауызбен қабылданатын темірдің тиімсіздігі дәлелденген жағдайларда, тым ұзаққа созылатын (мысалы, операция алдында) немесе сіңуі бұрынғыдан кешігіп, қиын болғанда (мысалы, қабыну кезінде) парентеральді темір препараттары қолданылуы мүмкін. Парентеральді темір темір қорын жылдам толықтыруға көмектеседі, сондай-ақ босанғаннан кейінгі қан кету, ішек қабыну аурулары және созылмалы жүрек жеткіліксіздігі бар науқастарды емдеуде де тиімді. Асқазан-ішек жолы тәулігіне 6 мг дейін темірді сіңіре алады. Көптеген жағдайларда пациентте 1000 мг-дан астам темір тапшылығы болады, оны толықтыруға бірнеше ай уақыт қажет. Бұл эритропоэтинмен бірге тағайындалуы мүмкін, бұл эритропоэздің күшеюі үшін қажетті темір мөлшерін қамтамасыз етеді.

Қан құю

Симптомдары жоқ адамдарға гемоглобин 60-80 г/л (6-8 г/дл) төмен болғанда ғана қан құю ұсынылмайды. Басқа жағдайларда қан құю жүрек-қан тамырларының тұрақсыздығы болған кезде ғана жасалуы керек. 2012 жылғы шолу бойынша, шалыққандық пен тыныс алудың қиындығы бар (қанкерді емдеумен немесе қан кетумен байланысты емес) және қатерлі ісігі бар адамдарда анемияға байланысты қан құюды қарастырғанда, қан құюдан бұрын басқа әдістерді қолдану мүмкіндігін қарастыру қажет.

В12 витаминін бұлшықетке инъекциялау

Көп жағдайларда, В12 витамині ауыр жағдайларда немесе тамақтан алынған В12 витаминін сіңірудің бұзылу жағдайында бұлшықетке инъекциялау арқылы қолданылады. Ішкі фактордың жоғалуынан туындаған қаназдық анемияның алдын алу мүмкін емес. Егер В12 витамині деңгейінің төмендеуіне басқа қайтымды себептер болса, олар емделуі керек. В12 витаминінің жетіспеушілігінен туындаған анемия көбінесе қажетті деңгейде В12 витаминін толықтыру арқылы оңай емделеді. Инъекциялар жылдам әсер етеді және симптомдар әдетте бір-екі апта ішінде жоғалады. Кейбір адамдарға өмір бойы ем қабылдау қажет болуы мүмкін. Оларды жеңіл немесе орташа деңгейдегі анемияда қолдануға болмайды. 2020 жылғы Cochrane Anesthesia Review Group шолуында эритропоэтин (EPO) және темірді плацебо немесе темірмен салыстырғанда, жүрек операциясы емес, операцияға дайындалып жатқан анемиямен ауырған ересек пациенттерде қызыл қан шашуға қажеттілік айтарлықтай төмендегені және қан шашу алғандарда көлем өзгермегені көрсетілді (орташа айырма 0.09, 95% CI 0.23-0.05). Операция алдындағы гемоглобин концентрациясы "жоғары дозадағы" EPO алғандарда жоғарылаған, бірақ "төмен дозадағы" EPO алғандарда жоғарыламаған.

Гипербарлық оттегі

Ерекше қан жоғалтуды (анемияны) емдеуді Су асты және гипербарлық медициналық қоғам гипербарлық оттегі (ГВО) терапиясының көрсеткіші ретінде мойындайды. Медициналық немесе діни себептермен қан құю мүмкін болмайтын науқастарда тіндерге оттегі жеткізілімі жеткіліксіз болған жағдайда ГВО қолданылуы тиіс. Қан өнімдерінің үйлесімсіздігі немесе жұқпалы ауруларға қатысты алаңдаушылық болған кезде ГВО медициналық себептермен де қолданылуы мүмкін.

Операция алдындағы анемия

Кардиохирургиялық операция қажет етпейтін ересектердің шамамен 30%-ы анемиямен ауырады. Тиісті операция алдындағы емді анықтау үшін, ең алдымен анемияның себебін анықтау ұсынылады. Операциядан кейін қан құю қажеттілігін азайтуға көмектесетін темір препараттары мен эритропоэтинмен бірге емдеудің тиімділігін көрсететін орташа дәрежедегі медициналық дәлелдер бар. Темір жетіспеушілігіне байланысты анемияның орташа деңгейі әлемде шамамен 610 миллион адамды, яғни халықтың 8,8%-ын құрайды. Бұл жағдай инфекциялармен, оның ішінде безгек және инвазивті бактериялық инфекциялармен байланысты.

Тарих

Таиландта 4000 жыл бұрынғы адам сүйектерінде ауыр анемияның белгілері анықталды.