Кіріспе

Ирландияның басқа қалалары сияқты, Лимерик те ұлы сәулет өнерімен тарихқа толы. 1574 жылы испан елшісі үшін дайындалған құжат оның байлығы мен әдемі сәулетіне куәлік етеді: Лимерик Ирландияның басқа барлық қалаларынан мықтырақ және әдемі, қалың, кескінделген мрамор қабырғалармен жақсы қоршалған. Кіруге тек тас көпірлер арқылы болады, олардың екеуінің бірінде 14 арка, ал екіншісінде 8 арка бар. Көбінесе үйлер қара мрамордан жасалған төртбұрышты тастан салынған және мұнаралар мен бекіністер түрінде. Көптеген мысалдары қалада бүгінге дейін сақталған, бірақ соғыстар, тозу және қазіргі заманғы даму салдарынан көптеген нысандар жоғалып кеткен. Қазіргі Лимерикте басқа ирланд қалалары сияқты кең ауқымды тарихи сәулет өнері болмаса да, 800 жылдық Сент-Мэри соборы және Король Джонның сарайы сияқты ерекше мысалдар сақталған.

Ортағасырлық Лимерик

Ортағасырлық Лимерик қаласы көбінесе Кингс аралының оңтүстік бөлігінде, Englishtown деп аталатын жерде және Аби өзенінің оңтүстігінде, қазіргі қала орталығынан солтүстікке қарай орналасқан Irishtown аймағында шоғырланған. Аралда Лимериктің негізгі көрікті жерлері бар, соның ішінде шамамен 1200 жылы салынған Король Джонның сарайы. Сарайдың қабырғалары, мұнаралары мен бекіністері бүгінге дейін сақталған. Сол жердегі келушілер орталығы салынып жатқанда викингтердің қонысының қалдықтары да табылды. Сент-Мария соборы 1168 жылы негізделді және Лимериктегі ең көне ғимарат ретінде тіркелген. Ол Мюнстер патшасына тиесілі болған бұрынғы қамалдың орнында салынған. Николас және Мэри көшелері, Лимериктің ортағасырлық орталығы фламандтық немесе голландтық үлгідегі биік қабырғалы үйлер сияқты ортағасырлық ғимараттардың көптеген мысалдарына ие болған. Алайда, осы көшелердің көрінісінен бүгінде өте аз немесе мүлдем қалған жоқ. Ньютаун Перридің дамуынан кейін қаланың бұл аймағы құлдырап кетті. Бүгінде Englishtown және Irishtown аймақтары әлі де тоқырап, қираған күйде. Король Джон сарайының жанындағы Касл-Лейн көшесінде астық қоймасы, жұмысшылардың үйлері және қабырғалы үйлер сияқты ортағасырлық ғимараттардың реконструкциясы бар. Бұл жобаның басты мақсаты туризмді дамыту.

Грузиндік сәулет

1800 жылдардан бастап қалада грузин архитектурасының көп бөлігі көрінді. Оның бір бөлігі кейін бұзылса да, қаланың орталық аймағы грузин үлгісінде салынған. Сент-Джон соборына қарай, қала орталығындағы Джонс алаңы осыған мысал. Бұл алаңның төңірегінде тас қапталған грузин кеңселері мен қалалық үйлер жоспарлы түрде салынды. Грузин Лимериктің дамуына Ирландия Өкілдер палатасының спикері Эдмунд Секстон Перри жетекшілік етті, және оның есімі грузин қаласының орталығында сақталды – Ньютаун Перри. Бұл даму қаланы Абби өзенінен оңтүстікке қарай және ежелгі ортағасырлық қаладан тысқары қарай кеңейтті. Осы кезеңде ортағасырлық қаланың көптеген қабырғалары қаланың кеңеюіне оңайластыру үшін бұзылды. Жаңа қала, Ньютаун Перри, толығымен грузин стилінде, ұзын, кең және әсем көшелермен, торлы жоспар дизайнында салынды, ал О'Коннелл көшесі (бұрынғы Жорж көшесі) оның орталығы болды. Жаңа грузин қаласы Лимериктің жаңа экономикалық және мәдени орталығына айналды, ал ортағасырлық қала және оның басты көшесі Николас көшесі көбінесе құлдырап кетті. Грузин архитектурасының көп бөлігі әлі де сақталған, О'Коннелл көшесінің және Пери алаңының жарты ай пішіндес бөлігі Ирландиядағы грузин архитектурасының ең көрнекті мысалдарының бірі болып табылады. Грузин архитектурасының тамаша мысалы – Перри алаңындағы Лимерик халық мұражайы. Дегенмен, аймақтың көп бөлігі қазірде қараусыз қалған немесе тозуға ұшыраған, ал О'Коннелл, Уильям және Сарсфилд көшелеріндегі сауда аймақтарының маңайындағы әсем стильдің көп бөлігі өкінішке орай жоғалып, көбінесе көңіл көншітпейтін заманауи архитектурамен алмастырылды. Ирландияның ең танымал мұражайларының бірі – Хант мұражайы, тарихи 18 ғасырлық бұрынғы кеден үйінде орналасқан. Мұражай Джон және Гертруда Хант өмір бойы жинаған, шамамен 2000 өнер туындысы мен ескі заттардан тұратын халықаралық маңызы бар коллекцияны ұстау үшін құрылды. Көрмеде 9 ғасырлық Антрим кресі, Пикассоның эскизі және Леонардо да Винчидің эскизіне сәйкес жасалған қоладан жасалған жылқы мүсіні қойылған.

Виктория және Эдвард дәуірінің сәулет өнері

19 ғасырдан бастап Лимерикте Виктория және Эдвард дәуірлерінің сәулеті айқын байқалды. Біріккен террасалар, жеке немесе жартылай жеке тұрғын үйлер орта таптармен қала орталығынан бастау алатын жолдарда салынды, бүгінде О'Коннелл даңғылы, Оңтүстік және Солтүстік айналма жолдары, Эннис жолы, Шелборн жолы және Малгрейв көшесінде көруге болады. Лимериктегі осы стильдегі сәулеттің ерекше белгілері – аркалы немесе шығыңқы терезелер, есік айналасындағы кірпіш өрнектері және ұзын алдыңғы бақтарды қоршаған әсем қоршаулар. Эдвард дәуіріндегі ғимараттардың ерекшеліктеріне балкондар, кірер жерлердегі шатырлар, ағаштан жасалған үшбұрышты шатырлар және көлденең бөлінген терезелер жатады. Шеннон аралындағы көпірдің екі жағында қайық клубтары орналасқан. Шеннон қайық клубы 1866 жылы сэр Питер Тейт құрған, ол солтүстік жағында өте әсем клуб ғимаратына ие. Лимерик қайық клубы 1870 жылы құрылған және оңтүстік жағында қарапайым құрылымы бар. Лимерик қайық клубы ғимаратының үстіндегі көпірде мүсінші Джеймс Пауэрдің 1916 жылғы көтеріліске арналған ескерткіші орналасқан. Бұл жерде бұрын Фицгиббон виконтінің мүсіні тұрған, ол 1854 жылы Балаклава шайқасындағы Жеңіл бригаданың шабуылында қаза тапқан және Қырым соғысында алынған екі орыс зеңбірегімен қатар қойылған еді. Бұл мүсін 1930 жылы Ирландия Республикалық Армиясы тарапынан жарылған. Тәуелсіздік соғысының ескерткіші көпірдің солтүстік жағында орналасқан, ол 1921 жылы британдықтар тарапынан өлтірілген Лимериктің бұрынғы екі мэрі (Джордж Клэнси және Майкл О'Каллаган) және басқаларының құрметіне арналған. Солтүстік жағалаудағы кемежайлар олардың құрметіне Клэнси Странд және О'Каллаган Странд деп аталды.

Шеннон көпірі

Шеннон көпірі – Лимерик қаласының орталығындағы Шеннон өзенін кесіп өтетін ең жаңа көпір. Ол 1980 жылдардың соңында салынды және 1988 жылдың 30 мамырында ресми түрде ашылды. Көпір құстар қорығынан өтіп, қаланың солтүстігін айналатын сақтау жолымен байланысады. Көпірге кейде әлі де "Жаңа көпір" деп атау жиі кездеседі, бірақ Абби өзені арқылы салынған Абби көпірі одан да жаңа. Салынысынан кейін біраз уақыт көпір "Сыңғырлаған көпір" деп те аталды – көпірдің қоршауы Шеннон сағасынан соққан желмен резонансқа түсіп, өткір сыңғырлау дыбысын шығарды. Күшті жел кезінде бұл дыбыс өте керең болды. Содан кейін қарапайым торлар қосылып, бұл эффект тоқтатылды.

Бағал көпірі

Бұл қаладағы ең көне көпірлердің бірі. Қазіргі құрылымы 1830 және 1831 жылдар аралығында салынған, бір аркалы, дөңгелек пішіндес әк тас көпір. Ол 18 ғасырдың ортасына дейін Эбби өзені арқылы Англистаун мен Ирландтаунды байланыстырған бұрынғы төрт аркалы көпірдің орнын басты. Көпірдің орнында үйлер болғандығын ерте суреттер көрсетіп тұр. 1830 жылы жаңа көпір салынып жатқанда, ескі көпірдің негізінен маңызды археологиялық зат табылды. 1507 жылға жататын жазуы бар, масондық символикасы бейнеленген мыс шаршы табылды. Сондай-ақ, шаршыға "Мен махаббат пен қамқорлықпен, туралықпен және әділдікпен өмір сүруге тырысамын" деген мәтін жазылған. Бұл әлемдегі ең ерте масондық заттардың бірі деп есептеледі. Тағы бір көпір доктор Сильвестр О'Халлоранның атымен аталады. Лимерик туннелі 2010 жылдың шілде айында Лимерик Оңтүстік жолының аясында ашылды. Туннель Шеннон өзені арқылы төртінші өткелді құрайды. Бұл қала сыртында Шеннон өзенінің астында салынған, 675 метрлік екі түтікшелі автомобиль туннелі.

Жоғалған және табылған сәулет

Лимериктің көптеген сәулеттік мұраларына нұқсан келген. Қала орталығының басты көшелері бұрын негізінен біркелкі грузин үлгісіндегі таунхаустармен қапталған. Бүгінде кейбір ғимараттардың құлауын қоса, маңызды олқылықтар мен ерекшеліктерге тап болуға болады. Соңғы дау тудырған бұзудың мысалы – «Круиз» қонақ үйі. Бұл Лимериктегі ең көне қонақ үй еді; тіпті Дэниел О’Коннелл де онда қонақтап өткен. 1990 жылы немесе оның шамасында «Круиз» көшесін жаяу жүргіншілерге арналған аймақ ету үшін бұзылды. Өкінішке орай, бұл сәнді ғимараттың орнында қазір McDonald’s және Costa Coffee дүкендері орналасқан, олар көше кіреберісінің екі жағында. Жоғалған сәулеттің басқа мысалдары – ескі Каннок дүкенінің (қазіргі Penney’s) әсерлі қасбеті және 1960 жылдары бұзылып, заманауи стильдегі ғимаратпен ауыстырылған оның көрнекті сағат мұнарасы, сондай-ақ 1950 жылдардың соңында өрттен қираған Тодд дүкенінің (қазіргі Brown Thomas) қасбеті де жаңа дизайнмен алмастырылды. Қаланың басқа аудандары да ұқсас трагедиялық оқиғаларға толы. 1990 жылдардың соңынан бері Ирландияда құрылыс талаптары күшейді. Бұл грузин және басқа да тарихи ғимараттардың бұзылудың орнына қалпына келтірілуіне әкелді. Сәнді мысалдарға тарихи банктерді пабтарға айналдыру, сондай-ақ ескі тас үйлер мен грузин таунхаустарды жоғары деңгейлі пәтерлерге айналдыру жатады. Бұл грузин таунхаустарды жаңарту жұмыстарына кірпішті тазалау, терезелердің сыртындағы қоршауларды латунь иінтіректерімен қайта жасау және жаңа көше қоршауларын орнату кіреді. Бірақ, жақында ғана күшейтілген құрылыс талаптары Король аралындағы құрдымды жерлердің, қираған құрылыстардың тарихи қалдықтарына байланысты күрделі жұмыстардың салдарынан дамытылмауына себепкер болды. 2006 жылдан бері Аббат көпірінің жанындағы аралда жаңа пәтерлер салынуда.

Қазіргі заманғы сәулет

Лимериктегі көптеген дамулар қала маңындағы аудандарға шоғырланған болса да, соңғы жылдары қала орталығының сыртқы келбеті жақсарып, едәуір заманауи сәулеттік дамулар орын алды. Көптеген жаңа құрылыстар Шаннон өзенінің жағасында салынды және өзенге беткейлеген. Ең ірілері – 60 метрлік Riverpoint ғимараты және Steamboat quay-дегі 200 фут биіктіктегі төрт жұлдызды Clarion қонақ үйі. Басқа да құрылыстарға кемежайлар бойындағы пәтерлер мен кеңсе ғимараттары кіреді. Қала орталығында Bedford Row, Henry Street, Thomas Street және Catherine Street сәтті жаңартылды. 2007 жылы Thomond Park стадионы қайта жаңғыртылды, оның аясында 26 500 адамға арналған, 15 100 орындық екі үлкен трибуна салынды. Бұл стадион Лимерик қаласының символына айналды және 2009 жылы стадион дизайны Ирландия Корольдік сәулетшілер институтының 2009 жылғы «Халық таңдауы» сыйлығын жеңіп алды. Лимериктегі ғимараттардың сәулеттік сапасы жақсарғанмен, қаланың ең тарихи ғимараттарының бір бөлігінде бұрынғыдай күйреу мен қараусыздық мәселесі жалғасуда. Зардап шеккен аймақтарға бір кезде гүлденген Patrick Street, Rutland Street, Ellen Street, Michael Street және Bank Place көшелері кіреді, олар аталмыш учаскеге шеңбер жасап тұр. Осы көшелердегі ғимараттар Лимериктің ең ертедегі георгиандық құрылыстарын құрайды.