Кіріспе

Месопотамиядағы патшалық әулеті.

Үшінші Ур әулеті, сондай-ақ Жаңа Шумер империясы деп аталады, б.з.д. 22-21 ғасырлардағы (орталық хронология бойынша) Шумерлік билеуші әулеті. Бұл Ур қаласында негізделген және қысқа ғасырлар бойы өмір сүрген, кейбір тарихшылардың пікірінше, империяның бастапқы нысаны болған саяси мемлекет. Осы кезеңді зерттейтін тарихшылар Үшінші Ур әулетін көбінесе Үшінші Ур деп қысқартады. Ол бұрынғы династияларға, мысалы, Урдың бірінші династиясына (б.з.д. 26-25 ғасырлар) сілтеме жасап нөмірленген, бірақ бір кезде болған деп есептелген Урдың екінші династиясы ешқашан жазылмаған сияқты. Үшінші Ур әулеті – Месопотамияда билік құрған соңғы Шумер әулеті. Ол Аккад империясының бірнеше ғасырлық үстемдігінен кейін, содан соң оның құлауынан кейін Гутиандар мен тәуелсіз Шумер қала-мемлекеттерінің патшалары жүргізген биліктен кейін құрылды. Ол Исин, Ларса және Ешнуна қалаларын бақылап, солтүстікке қарай Жоғарғы Месопотамияға дейін жетті.

Тарих

Үшінші Ур әулеті Аккад әулеті құлағаннан кейін пайда болды. Аккад әулетінің соңғы күшті патшасы Шар-Кали-Шарри мен Ур III-нің бірінші патшасы Ур-Намму арасындағы кезең жеткілікті жазбада қалмаған, бірақ көптеген ассириологтардың пікірінше, бұл қысқа «қара ғасыр» болған, одан кейін ең беделді қала-мемлекеттер арасында билік үшін күрес болды. Патшалар тізімінде Шар-Кали-Шарриден кейін Аккадтың тағы екі патшасы және Уруктың алты патшасы тізілген; алайда, олардың ешқайсысының жылнамалық атаулары сақталған жоқ, тіпті осы биліктердің тарихи екенін растайтын ешқандай артефакт та жоқ – Аккадтың Дуду патшасынан (Шар-Кали-Шарриден кейінгі тізімдегі тікелей ізбасары) бір артефактты қоспағанда. Аккадтың үстемдігін керісінше, Загрос тауларынан келген гутийлік шапқыншылар басып алған секілді, олардың патшалары Месопотамияда белгісіз мерзім бойы билік еткен (патшалар тізімінің кейбір нұсқаларында 124 жыл, ал басқаларында 25 жыл делінген). Оқу-жазу білімі жоқ, көшпелі халық болғандықтан, олардың билігі егіншілікке де, жазба жүргізуге де қолайлы болған жоқ. Олар қуылған кезде, аймақ ауыр ашаршылыққа және астық бағасының күрт өсуіне ұшырады. Олардың соңғы патшасы Тириганды Уруктың Уту-хенгалы жеңіп шығарды. Уту-хенгалдың билігінен кейін Ур-Намму (бастапқыда әскербасы) Үшінші Ур әулетін құрды, бірақ оның билікке келуіне байланысты нақты оқиғалар белгісіз. Шумер патшалар тізімінде Уту-хенгал жеті жыл (немесе 426, немесе басқа нұсқаларда 26 жыл) билік еткені айтылады, бірақ оның жазбаларда бір ғана жылнамалық атауы белгілі, ол оның таққа отыруымен байланысты, бұл оның билігі қысқа болғанын көрсетеді. Ур-Намму бастапқыда оның әкімшісі болған болуы мүмкін. Бұл мәлімет Ур-Наммудың өмірі туралы жазуда кездеседі. Ур-Намму Лагаш патшасын шайқаста жеңіп, оны өлтіргеннен кейін жауынгер патша ретінде танымал болды. Осы шайқастан кейін Ур-Намму «Сумер және Аккад патшасы» деген атаққа ие болған секілді. Урдың Жаңа Шумер империясымен үстемдігі атақты Ур-Намму кодексімен бекітілді, бұл, бәлкім, Лагаштың Урукагинасынан бері Месопотамия үшін алғашқы заң кодексі болды. Шүлги билік еткен кезде империяда көптеген маңызды өзгерістер болды. Ол империяның әкімшілік жүйесін орталықтандыру және стандарттау үшін шаралар қабылдады. Ол әкімшілік процестерді, мұрағаттық құжаттаманы, салық жүйесін және ұлттық күнтізбеді стандарттаумен көзге түсті. Ол Суза қаласын және оның айналасындағы аймақты басып алып, эламит патшасы Кутик-Иншушинакты құлатты, ал қалған Элам Шимашки әулетінің бақылауына көшті.

Ур III-дің әскери және жаулап алулары

Біздің заманымыздан бұрынғы III мыңжылдықтың соңғы ғасырында Ур патшалары патшалық шекаралары маңында бірнеше қақтығыстар өткізді деген болжам бар. Осы қақтығыстарға Аққад патшасының әсері болды деп саналады. Патшалар өз әскерлерін қалай ұйымдастырғаны туралы деректер аз болғандықтан, қорғаныс күштері патшалықтың ішінде немесе сыртында орналасқандығы белгісіз. Бірақ династияның екінші билеушісі Шульги белгілі бір кеңейту мен жаулауларға қол жеткізгені мәлім. Оның үш ізбасары да осы саясатты жалғастырды, алайда олардың жаулаулары уақыт өте келе сиреп қалды.

Солтүстік-шығыс таулы тайпалармен қақтығыстар

Үшінші Урдың билеушілері Месопотамияның солтүстік-шығыс бөлігінде қоныстанған Загрос таулы аймағының тау тайпаларымен жиі қақтығысқа түсті. Осы тайпалардың ең ірілері – Симурум және Луллуби тайпалық мемлекеттері болды. Олар сондай-ақ, Еламмен де жиі соғысқан.

Маридің әскери билеушілері

Маридің солтүстік аймағында Шакканаккус аталған семит әскери билеушілері, Үрдің үшінші әулетімен бірге немесе оған дейінгі кезеңде билік еткен болуы мүмкін. Мысалы, Пузур Иштар сияқты әскери губернаторлар Амара Синмен шамамен бір замандас болған.

Билеушілердің уақыт сызығы

Ассириологтар осы кезеңнің ең нақты күндерін анықтау үшін көптеген күрделі әдістерді қолданады, бірақ дау-дамайлар әлі де бар. Жалпы, ғалымдар дәстүрлі (орта, көбінесе қолданылатын) немесе төмен (қысқа) хронологияларды пайдаланады. Олар былай:

Билеуші Орташа хронология Қысқа хронология
(Уту хенгал) шамамен 2119 – шамамен 2112 ж.б.д. шамамен 2055 – шамамен 2048 ж.б.д.
Ур Намма шамамен 2112 – шамамен 2094 ж.б.д. шамамен 2048 – шамамен 2030 ж.б.д.
Шүлги шамамен 2094 – шамамен 2046 ж.б.д. шамамен 2030 – шамамен 1982 ж.б.д.
Амар Син шамамен 2046 – шамамен 2037 ж.б.д. шамамен 1982 – шамамен 1973 ж.б.д.
Шу Син шамамен 2037 – шамамен 2028 ж.б.д. шамамен 1973 – шамамен 1964 ж.б.д.
Ибби Син шамамен 2028 – шамамен 2004 ж.б.д. шамамен 1964 – шамамен 1940 ж.б.д.

Үрдің үшінші династиясының патшаларының тізімі, олардың билік ету мерзімімен бірге, "Үр және Исин патшаларының билік ету тізімі" (MS 1686) деп аталатын, Үр және Исин патшаларын тізімдейтін клинопись құжатында кездеседі. Тізімде былай делінген: "Ур Намма 18 жыл, Шүлги 48 жыл, Амар Суен 9 жыл, Су Суен 9 жыл, Ибби Суен 24 жыл билік етті".

Үр III-нің құлауы

Жаңа шумерлердің күші әлсіреп бара жатты. Ибби Син 21-ші ғасырда Еламға әскери жорықтар ұйымдастырды, бірақ елдің ішінде тереңге енуге қол жеткізе алмады. 2004/1940 жж. б.з.д. (орта/қысқа мерзімдеме бойынша) Еламиялықтар Суза халқымен одақтасып, Еламиялық Шимашки әулетінің патшасы Киндаттың басшылығымен Ур қаласын қоршап алды және Урды тонады (жаздың басында?) және Ибби Синді тұтқынға алып, Үрдің үшінші әулетін аяқтады. Осы жеңістен кейін Еламиялықтар мемлекетті қиратты және келесі 21 жыл бойы әскери оккупация арқылы билік жүргізді. Содан кейін Месопотамия аморлықтардың ықпалына көшті. Исин әулетінің аморлық патшалары Үр III-нің мұрагер мемлекеттерін құрып, Исин-Ларса кезеңін бастады. Олар Еламиялықтарды Урден қуды, қаланы қайта жаңартты және Еламиялықтар тонаған Наннаның мүсінін қайтарды. Аморлықтар Солтүстік Леванттан келген көшпелі тайпалар болатын, олар Солтүстік Семит тілінде сөйлейтін, ал Оңтүстік Месопотамия мен Ассирияның жергілікті аккадтықтары Шығыс Семит тілінде сөйлейтін. Шамамен б.з.д. 19-шы ғасырға қарай, Оңтүстік Месопотамияның көп бөлігін аморлықтар басып алды. Аморлықтар бастапқыда егіншілікпен айналыспады, оның орнына жартылай көшпелі өмір салтын ұстанды, қой шаруашылығымен айналысты. Уақыт өте келе аморлық астық саудагерлері маңызға ие болды және бірнеше Оңтүстік Месопотамия қалаларында өз тәуелсіз әулеттерін құрды, ең танымалдары – Исин, Ларса, Эшнана, Лагаш және кейінірек Вавилонды мемлекет ретінде құрды.

Күнін белгілеу жүйелері

Үшінші Ур әулетінің патшалары билік еткен кезде, олардың әр билік кезеңі үшін нақты даталар мен атаулар болған. Мысалы, "Ур-Намму патшаның тәж киген жылы" деген атау болған, ол Ур-Наммудың тәж киюін белгілеген. Тағы бір маңызды уақыт – "Ларгастың саланылған астығы" деп аталған жыл. Бұл жыл атауы Ур-Наммудың Ларгас аумағына шабуыл жасап, Урға астық әкелген оқиғаға сілтеме жасайды. Тағы бір табылған жыл атауы – Ур-Наммудың қызы Нанна құдайының "ен"-і болған және "Ен Ниргал ана" діни қызметкер атымен қайта аталған жыл. Бұл Наннаның "ен" атағымен белгіленуі, жыл атауын дерлік нақтылайды.

Саяси ұйым

Үр III мемлекеті мұрагерлік жүйеге негізделген. Мемлекет үй шаруашылықтарының иерархиялық пирамидасы түрінде ұйымдастырылды, оның ең жоғасында патшалық үй шаруашылығы тұрды. Штайнкеллер сипаттағандай, бұл өзара құқықтар мен міндеттермен байланысқан үй шаруашылықтарының желісі болды. Мемлекеттің барлық ресурстары тек патшалық үй шаруашылығына ғана тиесілі еді. Барлық төменгі үй шаруашылықтары жоғары тұрғандарына тәуелді деп есептелді. Төменгі үй шаруашылықтары патшалық үй шаруашылығына еңбекпен көмектесті, ал оларға керісінше экономикалық қолдау, жер және қорғау берілді. Әр провинцияда әкімшілік және экономикалық жауапкершілік екі үй шаруашылығы арасында бөлісті: біріншісін губернатор (ensi) басқарды, екіншісін – патшаның өкілі генерал (Šagina) басқарды. Әр провинцияда провинциялық салықтардың, бала деп аталатын, барлығы астанаға жіберілетін қайта бөлу орталығы болды. Бала салығы кезеңдік түрде жұмыс істеді, бір уақытта тек бір провинция ғана мемлекетті қолдады. Әр провинция өз экономикасының мөлшеріне байланысты белгілі бір уақыт аралығында мемлекетті қолдауға міндетті болды. Салықтар егін, мал, жер сияқты түрлі нысандарда төленуі мүмкін еді. Үкімет содан кейін қажеттілікке қарай тауарларды бөліп берді, оның ішінде ғибадатханаларды қаржыландыру және мұқтаждарға азық-түлік беру де бар.

Ниппур қаласы және оның маңызы

Ниппур қаласы Үрдің үшінші династиясы кезінде ең маңызды қалалардың бірі болды. Ниппур Месопотамияның діни орталығы деп саналады. Бұл жерде барлық құдайлардың иесі Энлильдің ғибадатханасы орналасқан. Осы жерде Энлиль құдайы патшаның атын айтып, оны өмірге шақырды. Бұл әрбір патшаның билікті бекіту үшін заңдылығын қамтамасыз етуге пайдаланылды. Қаланың жанында табылған кейбір тақташаларға сәйкес, адамдар осы қалада жиі дау-жанжалдарды шешкен. Саяси тұрғыдан Ниппурдың қаншалықты маңызды болғанын анықтау қиын, себебі қаланың династиялық немесе әскери билік статусы болмаған. Дегенмен, Ниппур ешқашан патшаларға нақты саяси немесе әскери артықшылықтар бермегендіктен, кейбір зерттеушілер оны ешқашан жаулап алмайды деп санайды. Қала көбінесе "ұлттық құлшылық орталығы" ретінде қарастырылды. Осылай қарастырылғандықтан, қаланы басып алу Месопотамия билеушілеріне қабылдауға болмайтын саяси тәуекелдер тудырады деп есептелді. Сонымен қатар, қала қасиетті орын саналғандықтан, Ниппур аймақтағы көптеген басқа қалаларды қырып салған көптеген қақтығыстардан аман қалды.

Әлеуметтік жүйе

Бұл салада ғалымдардың пікірлері әртүрлі. Ұзақ уақыт бойы қарапайым жұмысшылардың тек қана дербес емес екені қабылданып келді, бірақ жаңа талдаулар мен құжаттар мүлдем басқа картинаны көрсетеді. Жұмысшылардың топтарын түрлі топтарға бөлуге болады. Кейбір топтар, шын мәнінде, мәжбүрлеумен жұмыс істейтін секілді. Басқалары мүліктерін сақтау үшін немесе мемлекеттен рацион алу үшін жұмыс істейді. Тағы бір бөлік жұмысшылар – еркін адамдар, олар үшін әлеуметтік мобильділік мүмкіншілігі болды. Көптеген отбасылар еңбек табу үшін бірге саяхаттайтын. Мұндай жұмысшылар жеке мүлікті жинақтап, тіпті жоғары лауазымдарға көтерілуі мүмкін еді. Бұл – бұрынғы сенімге қарағанда, олар туған әлеуметтік тобынан шығуға мүмкіндік алмайтын еді деген түсінікпен салыстырғанда, жұмысшының өміріне қатысты мүлдем басқаша көрініс. Құлдар да мемлекет үшін маңызды еңбек күшінің бір бөлігін құрады. Бір ғалымның есебуынша, құжаттарда көрсетілген жекеменшік құлдардың 2/5 бөлігі құл болып тумаған, ал қарыздарға батып, отбасы мүшелері сатқан немесе басқа себептермен құлдыққа түскен. Дегенмен, осы кезеңнің таң қалдыратын бір ерекшелігі – құлдар өмір бойында белгілі бір активтерді, тіпті мүлікті жинақтап, осылайша бостандықтарын сатып алуға мүмкіндік алған. Қазірге дейін сақталған құжаттар құл иелерімен жасалған бостандық туралы келісімдердің егжей-тегжейлі сипаттамасын ұсынады.

Ертедегі заңдар кодексі

Үшінші Урдың ерекше бір белгісі – ол ең ерте заң кодекстерінің бірі, Ур-Намму кодексін құрғандығы. Ол мәшһүр Хаммурапи кодексіне өте ұқсас, кіріспесі мен құрылымы жағынан оған жақын. Ежелгі Вавилон тілінде жазылған көшірмелері Ниппур, Сиппар және Ур қалаларынан табылды. Кіріспесінде Ур-Намму есімі айтылғанымен, авторлығы әлі де даулы; кейбір ғалымдар оны оның ұлы Шулгиге жатқызады. Заң кодексінің кіріспесі бірінші жақта жазылған, онда патша өз елі үшін әділеттіліктің нұры ретінде бейнеленеді, бұл рөлді бұрынғы патшалар көбінесе атқармаған. Ол барлық адамдарға, әсіресе, жесірлер мен жетімдер сияқты әлеуметтік жағдайы нашар топтарға да әділеттік орнатуды көздейді. Көптеген заңдық даулар жергілікті билік өкілдері – қала әкімдерімен шешілді, бірақ олардың шешімдеріне шағымдануға болып, провинциялық губернатормен қайта қаралуы мүмкін еді. Кейде заңдық даулар көпшілік алдында, куәгерлердің қатысуымен, қала алаңында немесе ғибадатхана алдында талқыланды. Дегенмен, патшаның елдің жоғарғы судьясы ретіндегі бейнесі қалыптасып, көптеген әдеби шығармалар мен өлеңдерде көрінеді. Азаматтар кейде патшаға, қазіргі немесе өткен патшаға дұға жазып жіберетін.

Өнеркәсіп және сауда

[[Файл:Сумерлік цилиндрлік мөр Үр-Намму патшасының мөрі.jpg|thumb|left|Үр-Намму патшасының цилиндрлік мөрі.

Өнер және мәдениет

бас бармақ: Ur III династиясының соңғы патшасы Ибби Син (шамамен б.з.д. 2028–2004 жж.) таққа отырған, қасында құдайша. Сумер тілі мәдени салаға басымдық жасады және заң, әкімшілік және экономикалық құжаттардың тілі болды, ал аккад тілінің таралу белгілері басқа жерлерде байқалады. Осы кезеңде пайда болған жаңа қалалардың көпшілігіне аккад тіліндегі аттар берілді. Мәдениет түрлі өнер салалары арқылы да гүлденді.