Кіріспе

Гутиан әулеті (сумер. gu ti umKI) – гутиан халқынан тараған патшалар әулеті. Бастапқыда Месопотамияға шапқышылықпен келген, ақкадтықтар мен сумерліктердің үстемдігін құлатқан тайпа ретінде танылған гутиандар, шындығында сол кезде бұл аймақта кем дегенде бір ғасырдан бері болған. Ақкад кезеңінің соңында гутиандар сумерлік Адап қаласын басып алып, оны өздерінің астанасы еткен. Гутиан әулеті б.з.д. III мыңжылдықтың соңында, Ақкад империясының құлдырауынан кейін Месопотамияда билікке келді. Гутиан патшалары Месопотамияны қанша уақыт билегені нақты белгісіз, бағалаулар бірнеше жылдан бастап бір ғасырға дейін жетеді. Гутиан әулетінің соңы Урук билеушісі Уту-хенгалдың (б.з.д. 2055–2048) билікке келуімен белгіленеді, бұл «Уруктың V әулеті» деп аталатын қысқа мерзімділікке ие болды, одан кейін Үрдің III әулетінің негізін қалаушы Ур-Намму (б.з.д. 2047–2030) билікке келді. Гутиан әулетінің билеушілері туралы деректер өте аз, ал гутиан халқы туралы одан да аз мәлімет бар, тіпті олардың отаны да белгісіз. Бізде бір ғана билеуші, Эрриду-пизирге қатысты бірнеше патшалық жазу, басқа бір билеуші, Ла-эрабумға тиесілі жазулы жебебас, замандас месопотамиялық билеушілердің бірнеше есімдері және Урук билеушісі Уту-хенгалдың бір ұзын жазуы сақталған. Сонымен қатар, Сумер патшаларының тізімінің көптеген нұсқалары бар. Көптеген нұсқалар Гутиан әулетінің кезеңінен ұзақ уақыт өткен соң жазылған және тарихтың әртүрлі, тіпті қайшы нұсқаларын ұсынады. Сумер патшаларының тізімінің ең ерте нұсқасы, Ур III кезеңінде жазылған, Гутиандарды тізбеуде, ал Гутиан билеушісі Тириганды Адаптың патшасы ретінде көрсетеді. Дегенмен, Гутиан патшаларының көпшілігі туралы ақпараттың жалғыз көзі – осы тізім. Бұл ретте, Гутиан билеушілерінің III мыңжылдықтың соңындағы Месопотамияға зор әсер еткені анық, бұл олар туралы жазылған әдеби шығармалардың көптігінде көрінеді, және бұл әсер шамамен 2 мың жылға созылды.

Lugalannatum таблеткасы

Тақташада Умма қаласында Э гидру ғибадатханасының салынуы туралы жазылған. Онда Гутий халқының билеушісінің есімі де айтылады. "Умманың әкімі Лугал ана тума, Умма аймағының бөлінісіне 35 жыл толған соң, Уммада Э гидру ғибадатханасын салды, оның негізін жерге бекітті және ондағы барлық қажетті жұмыстарды атқарды. Осы кезде Сиум Гутий патшасы болды."

Намиханың цилиндр тәрізді тақташасы

Умма билеушісі Наммихани, Нинура қадірлісіне арналған ғибадатхананың салынуын белгілегенде, Гутий патшасының атын сөз етті. "Умманың анасы, Нинура қадірлісі үшін, Умма билеушісі Намахи оның Эула ғибадатханасын салдырып, жаңартты. Сол шақта Ерлаган Гутийдің патшасы еді."

Ұту-енгал тақташасы

Урук билеушісі Уту-хенгальдың жазуы, 3 ежелгі Вавилон түріндегі көшірмесі, Гутилердің (және олардың патшасы Тириганның) жеңілісін және биліктің Сумерге қайта оралуын еске түсіреді. Тириганның басшыларының Месопотамиялық есімдеріне назар аударайық. “Енлиль құдайы – (Гутиумға қатысты), таудың тісті жыланы, құдайларға қарсы зорлық көрсеткен, Сумер елінің билігін таулы жерге әкеткен, Сумер елін жамандыққа толы қылған, әйелі бардан әйелін, баласы бардан баласын ұрлаған, елге жамандық пен зұлымдық әкелген – Енлиль құдайы, шетелдердің иесі, Уту-хегалды, күшті адамды, Урук патшасын, төрт жақтың патшасын, сөзіне ешкім қарсы келе алмайтын патшаны, олардың атын жоюға бұйырды. (Содан кейін) ол (Уту-хегал) Инанна құдайына барды, оның ханымына былай деп дұға етті: “Менің ханым, шайқастағы арыстан, шетелдерді шабатын, Енлиль құдайы маған Сумер елінің билігін қайтаруды тапсырды. [Сен менің] одақтасым бол. Тириган, Гутиум патшасы, (бірақ) оған қарсы ешкім аттанбады. Ол Тигр өзенінің екі жағасын да басып алды. Оңтүстікте, Сумерде, ол егістіктерге (судың) келуін тоқтатты. Солтүстікте ол жолдарды жапты және елдің жолдары бойында биік шөп өсірді. (Бірақ) құдай Енлиль билік берген патша, Инанна құдайының жүрегінде таңдалған – Уту-хегал – күшті адам, Уруктан шықты және құдай Ишкурдың ғибадатханасында орналасты. Ол қала тұрғындарына қарап: “Енлиль құдайы маған Гутиумды берді. Менің ханым, Инанна құдайы, менің одақтасым. Дұмұзи ама ушумгал ана құдайы: ‘Бұл менің ісім’ деп жариялады. Гилгамеш құдайы, Нинсун құдайының ұлы, оны (Дұмұзиді) маған соткер етіп тағайындады. Ол Урук пен Куллаб халқын қуантты. Олар оған бір адамдай ерді. Ол (Уту-хегал) өзінің таңдаулы сарбаздарын дұрыс ретпен орналастырды. Ол Ішкур құдайының ғибадатханасынан шыққаннан кейін төртінші күні Итурунгл каналындағы Нагсу қаласына орналасты. Бесінші күні ол Іли-таппе киелі жеріне орналасты. Ол Ур-Ниназу мен Наби-Энлильді тұтқынға алды, оларды (Тириган) Сумер еліне елшілікке жіберген басшыларын қолға түсірді және олардың қолына кісен салды. Ол Іли-таппе киелі жерінен шыққаннан кейін алтыншы күні Каркарға орналасты. Ол Ишкур құдайына барып, оған дұға етті: “Уа, Ишкур құдайы! Енлиль құдайы маған қару берді. Сен менің одақтасым бол. Сол түні ол тұрып, таң атып қалғанда Адаптан жоғарырақ жерге бетке басты. Ол оған (Утуға) дұға етті: “Уа, Уту құдайы! Енлиль құдайы маған Гутиумды берді. Сен менің одақтасым бол. Сол жерде ол гутиялықтарға қарсы тұзақ құрып, оларға қарсы әскерін басқарып шабуыл жасады. Уту-хегал, күшті адам, олардың басшыларын жеңді. Содан кейін Гутиум патшасы Тириган жалғыз аяқпен қашып кетті. Өмірін сақтауға тырысқан жері – Дабрумда – ол (алғашқыда) аман болды. (Бірақ) Дабрум халқы Уту-хегалдың Енлиль құдайы билік берген патша екенін түсінгендіктен, оны жібермеді. Уту-хегалдың елшілері Тириганды әйелімен және балаларымен бірге Дабрумда тұтқынға алды. Олар оған қол-аяқ кісен салып, көзін байлады. Уту-хегал оны У[ту] құдайының аяғына жатқызды және аяғын оның мойнына қойды. Таудың тісті жыланы – Гутиум – (су ағыстарында) су ішті (Уту-хегал) алып тастады. Ол Сумер елінің билігін қайтарды.”

Нарам-Синге қарсы үлкен көтеріліс

Бұл дереккөз тарих пен әдеби шығармашылықтың шекарасында өмір сүреді. Оның кейбір элементтері Нарам-Син патша жазуларының ежелгі Вавилон көшірмелерінен алынған. Бұл негізгі мәтін "Нарам-Син және жау әскерлері" сияқты әртүрлі әдеби туындыларға айналды. Олардың бірі – "Гула АН және Нарам-Синге қарсы он жеті патша". Аңыз бойынша, Гутия патшасы Гула АН 17 басқа патшаға жетекшілік етіп, Аккадқа шабуыл жасайды, жеңіледі, тұтқынға алынады, бірақ Нарам-Син оны шартты түрде босатып жібереді. Одан кейін ол қайтадан шабуылдайды, нәтижесінде үлкен шайқас болады, оның нәтижесі белгісіз. "Гула АН, Гутум патшасы, [. . ], мен оны күшті шайқаста жеңдім [. . ], және мен оны өз еліне қайтаруға жібердім, бірақ ол PN [қосылды], ол ет пен қан емес, шындығында ол [. . ]. Аман тауындағы балқарағай орманды жерде ол өз жұбанында кеңес алды. [Күміс] тауларының үлкен аңғарларының алдында ол қақпасын басып алды және түнде тымыздан шабуыл жасады, менің әскерімді өлтірді, қырып салды және [таптап тастады]. Олардың денелерін шатастырып, үйірді. Жыралар мен арналар олардың қанымен [толтырылды]. Күн шығуына дейін алты есе сағат бойы [зорлап марш жасады]. Олар маған демалуға рұқсат бермеді [. . ]. Ол мені қуды, ол маған ашумен шабуыл жасады. PN басшылығындағы менің 90 000 әскерімді өлтірді, қырып салды және [таптап тастады]. Менің 360 000 әскерім болды, мен оларға сендім. Ешкімнің ұлы емес [. . ], Ол мені қоршап алды. Саргонның өмірі үшін [менің ата-бабаларымның] саққалынан" (BM 79987).

Акад империясының Саргоны туралы географиялық трактат

Тарихи дұрыстығы немесе мерзімі нақты емес тағы бір дерек көзі. Бұл 1925 жылы, клинопись танудың бастапқы кезеңінде аударылған, Қалат Шерқаттан табылған бір тақташа арқылы белгілі. Гутий Саргонның иелігіндегі аймақтардың бірі ретінде тізілген.

"Синудан (?) Армани жеріне [ ]. Изаттан Әбуль-Ададқа дейін, Гутий жері. Әбуль-Ададтан Халабқа дейін, Акад жері. Хисаттан Сиппарға дейін, Акад жері. Гутийдің Тирқанынан Ұзарилулуға дейін, Едамарустың жері. Ұзарилулудан Бит-Синге дейін, Мари жері." (KAV 092)

Вайднер хроникасы

Вайднер хроникасы – әдеби туынды, 7 фрагментті Неоассирия және Нео-Вавилон (б.з.д. 1 мыңжылдық) нұсқаларынан белгілі, ол б.з.д. 1894–1595 жылдарға жататын Ескі Вавилон дәуірінің зардап шеккен түпнұсқасының көшірмесі болып саналады, онда одан да ертерек ғасырлардағы оқиғалар сипатталған. Гутиандар туралы айтқанда, гутиандар Нарам Син Вавилон қаласына қатыгездік танытқандықтан Аккад империясын жойды деген болжам бар. Кейбір ғалымдар Месопотамияның бір бөлігін гутиандардың билеуі туралы сипаттаманың ойдан шығарылған немесе гути тайпасына артық мән берілген деген пікірде. Бұл Уруктың жылнамашыларының Утухегалдың шағын жеңісін оның жаңадан құрылып келе жатқан билігін нығайту үшін әмбебап маңызға ие оқиғаға айналдыру мақсатында таратуы мүмкін деп есептеледі. Бұл көзқарас қолжазбалардың әртүрлі нұсқаларына негізделген, олардың көптегені патшаның билік мерзіміне және тіпті гутиан патшаларының кімдігіне қатысты толықтай келіспейді. Вейднер хроникасы Гутиан дәуірін былайша сипаттайды:

"Нарам Син Бабыл халқын киялады. Ол екі рет Гути тайпасын шақырып, оларға қарсы аттанды. Ол халқын тікенмен сүргісідей, Гути тайпасына билігін берді. Гути тайпасы зорлық-зомбылыққа бейімді халық болды. Олар құдайға құлшылық етуді, рәсімдер мен ережелерді дұрыс орындауды білмейді. [Утухегал] «балықшы» теңіз жағалауында сыйлық ретінде балық аулады. Сол балық [Патша Ие] Мардукқа ұсынылғанша, ол басқа ешқандай құдайға ұсынылмады. Гутиандар пісірілген балықты одан бұрын алып кетті. Ол өз билігін тайпадан тартып алып, Утухегалға берді."

Нарам-Син туралы Кутха аңызы

Бұл мәтінде гутиандықтар белгісіз бір топтың шабуылынан "шашырап" кетеді, Умман Мандалар Нарам Синге шабуыл жасауға бағыт алғанда, гутиандықтар кейіннен қалдықтарын жинап алады. Мәтіннің бір бөлігінде былай делінген: "Олар (жоғарғы теңіз әскерін) шашыратты және Гутиумға жетті. Олар Гутиум әскерін шашыратты да, Еламға жетті."

Лугал-Ане-мунду жазуы

Алғашында б.з.д. 24-ші ғасыр билеушісінің нағыз жазуы деп есептелген, бірақ қазір ол өзі туралы жазылмаған, әдеби туынды екені белгілі болды. Бұл туралы ежелгі Вавилондық 3 тақтадан мәлім. Үзінді мәтінде Лугаль Ане Мундуға бағынышты аймақтар тізімделген.

Гутия патшаларының тізімі

Гуциум әскерінде бастапқыда атақты патша болған жоқ, олар өздері биледі және осылайша 3 жыл билік жүргізді. SKL Гути билеушілерінің есімдері мен биліктері туралы белгілі нәрселердің көп бөлігі, бірнеше жазулардан басқа, көбінесе Эридюпизирден келген, Шумер патшаларының тізімінен алынған. SKL үшін екі ондағанға жуық дереккөз бар, олардың көпшілігі – сынықтар, және олар көбінесе қайшылыққа толы. Ең ерте дереккөз – Ур III кезеңінен, кейбір сипатталған оқиғалардан соң пайда болған. Әдеби әңгімелерде Акад империясы Гути шапқыншылығына ұшыраса, SKL-да билік Акадтан Урукқа, содан кейін Гутилерге көшеді. Сондай-ақ, SKL-де тізілген әулеттердің барлығы тізбектей келіп жатыр ма, әлде билік етуде үлестік біртенділік болды ма, бұл да белгісіз.

Гутиан патшалары SKL-де жоқ

Билеуші Эпитет Билік ету ұзақтығы Шамамен мерзімдер (қысқа хронология) Ескертулер Ердіпупызыр 3 жыл шамамен б.з.д. 2141—2138 ж. СКЛ-дегі "аты жоқ патша" деп есептеледі. "Төрт бұрыштың патшасы" атағымен белгілі. Көптеген патшалық жазуларынан мәлім.

Гут патшалары SKL-де

Айта кетейік, шумер патшалары тізімінің әртүрлі нұсқаларында реті мен күндері әртүрлі болады. Гутиан дәуірінің көп бөлігінде көрсетілген билік мерзімі салыстырмалы түрде қысқа және біркелкі:

Билеуші Эпитеті Билік мерзімі Шамамен даталар (қысқа хронология) Ескермелер Имма 3 жыл ш.б. 2138—2135 ж.б.д. Инкишуш 6 жыл ш.б. 2135—2129 ж.б.д. Сарлагаб 6 жыл ш.б. 2129—2123 ж.б.д. Мүмкін, Гутиан патшасы Шарлагтың өзі (Аққад патшасы Шар-кали-шарри тұтқындаған). Шулме 6 жыл ш.б. 2123—2117 ж.б.д. Елулмеш 6 жыл ш.б. 2117—2111 ж.б.д. Иннабакеш 5 жыл ш.б. 2111—2106 ж.б.д. Игешауш 6 жыл ш.б. 2106—2100 ж.б.д. Ярлагаб 5 жыл ш.б. 2100—2095 ж.б.д. Ибате 3 жыл ш.б. 2095—2092 ж.б.д. Ярла немесе Ярлангаб 3 жыл ш.б. 2092—2089 ж.б.д. Курум 3 жыл ш.б. 2089—2086 ж.б.д. Апилькин 3 жыл ш.б. 2086—2083 ж.б.д. Лаэраб немесе Лазираб 2 жыл ш.б. 2083—2081 ж.б.д. Сиппарда табылған алабастрдан жасалған сопақ басындағы жазу арқылы белгілі. Тириган 40 күн ш.б. 2055—2055 ж.б.д. Урук патшасы Уту-хенгалмен жеңілген, Урукта орнатылған жеңіс стелесінде көрсетілген.