Жұн Чан: Қытай-британ жазушысының өмірбаяны мен шығармалары

Кіріспе

Қытай-британдық жазушы (1952 жылы туған)

Жун Чжан (, ; 25 наурыз 1952 жылы туған) – қазір Лондонда тұратын қытай-британдық жазушы. Ол әлем бойынша 10 миллионнан астам дана сатылған «Жабайы қарлығаштар» отбасылық автобиографиясымен ең белгілі, бірақ Қытай Халық Республикасында бұл кітапқа тыйым салынған. Оның күйеуі, ирланд тарихшысы Джон Холлидеймен бірлесіп жазған 832 беттік Мао Цзэдунның өмірбаяны «Мао: Белгісіз тарих» 2005 жылдың маусым айында жарық көрді.

Қытайдағы өмір

Чанг 1952 жылы 25 наурызда Сычуань провинциясының Ибин қаласында дүниеге келген. Оның ата-анасы Қытай Коммунистік партиясының қызметкерлері болды, әкесі әдебиетке үлкен қызығушылық танытты. Бала кезінде ол оқу мен жазуға, соның ішінде өлең шығаруға тез бейімделді. Партиялық кадрлар болғандықтан, оның отбасы бастапқыда жақсы жағдайда өмір сүрді; ата-анасы көп еңбек етті, әкесі аймақтық деңгейдегі пропагандист ретінде жетістікке жетті. Оның ресми лауазымы "10-деңгейлі шенеунік" болды, яғни ол елдегі 20 мыңға жуық ең маңызды кадрлардың, немесе ганбудың бірі еді. Коммунистік партия оның отбасына күзетпен қоршалған, қабырғалы аумақтағы үй, қызметші, жүргізуші, сондай-ақ Чанг пен оның төрт бауырына күтімші мен емше берді. Чанг өзінің бастапқы есімінің "Эр Хонг" болғанын айтады, бұл қытай тілінде "соққан қызыл" деген мағынаны білдіреді. Коммунистер "терең қызыл" болғандықтан, ол 12 жасында әкесінен атын өзгертіп беруді өтінді, "әскери дыбысы бар есім" тіледі. Әкесі "Жунг" дегенді ұсынды, ол "әскери істер" дегенді білдіреді.

Мәдени революция

Өзінің көптеген құрбылары сияқты, Чанг Мәдени революцияның алғашқы жылдары 14 жасында Қызыл гвардияға қосылуды таңдады. "Жабайы қарлығаштар" кітабында ол "осыны істеуге құштар едім", "қызыл лентамнан қатты қуандым" дейді. Өзінің естеліктерінде Чанг мұғалімдері мен басқа қытайларға шабуыл жасаудан бас тартқанын, ал Қызыл гвардия тым қатыгез болғандықтан, қысқа уақыттан кейін олардан кетіп қалғанын айтады. Ұлы серпіліс жобасының сәтсіздігі оның ата-анасын Мао Цзэдунның саясатына қарсы шығуға итермеледі. Мәдени революция кезінде олар, жоғары лауазымды шенеуніктердің көпшілігі сияқты, мақсатқа алынды. Чангтың әкесі Маоның атын атап сынға алғанда, "Жабайы қарлығаштар" кітабында бұл оларды Маоның жақтастарының кек алуына ұшыратқанын жазады. Оның ата-анасы жұрт алдында қорланды – бастарына сия құйылды, мойындарына оларды жамандаған плакаттар ілінді, ұсақ тасқа тізе бүгіп, жаңбыр астында тұруға мәжбүр болды, содан кейін түрмеге қамалды. Әкесінің алған емдеуі салдарынан ұзаққа созылған физикалық және психикалық ауруларға шалдықты. Олардың мансабы жойылды, ал отбасы үйлерін тастап кетуге мәжбүр болды. Ата-анасының айыпталып, түрмеге қамалғанға дейін Чанг Маоға сөзсіз сеніп, кез келген күмәнді ой үшін өзін-өзі кінәлады. Бірақ ол қайтыс болған кезде, Маоға деген құрметінің жойылғанын айтады. Чанг оның қайтыс болғанын естігенде, қайғырып жатқандай көріну үшін басқа студенттің иығына басын тығып тұрғанын жазды. Ол Маоға деген көзқарасының өзгеруін келесідей түсіндірді: Чангтың қытай халқын маоизм "бағдарламалаған" деп бейнелеуі оның келесі жазбаларында да көрінеді. "Жабайы қарлығаштар" кітабының (23-28 тараулары) бойынша, Мәдени революция кезінде және одан кейінгі жылдарда Чанг бір жағынан құрбан болған, екінші жағынан жеңілдіктерге ие болған адамның өмірін өмір сүрді. 1973 жылы Сычуань университетіне түскен Чанг "Жұмысшылар, шаруалар және солдаттар студенттері" деп аталатын топқа қабылданды. Оның әкесінің мемлекеттік деңгейдегі ресми жерлеу рәсімі 1975 жылы өтті. Чанг 1978 жылы Қытай үкіметінің стипендиясы бойынша Қытайдан шығып, Ұлыбританияда оқыды, бұл Маодан кейінгі реформалар басталғанға бір жыл бұрын болды.

Like many of her peers, Chang chose to become a Red Guard at the age of 14, during the early years of the Cultural Revolution. In Wild Swans she said she was "keen to do so", "thrilled by my red armband". In her memoirs, Chang states that she refused to participate in the attacks on her teachers and other Chinese, and she left after a short period as she found the Red Guards too violent. The failures of the Great Leap Forward had led her parents to oppose Mao Zedong's policies. They were targeted during the Cultural Revolution, as most high ranking officials were. When Chang's father criticised Mao by name, Chang writes in Wild Swans that this exposed them to retaliation from Mao's supporters. Her parents were publicly humiliated – ink was poured over their heads, they were forced to wear placards denouncing them around their necks, kneel in gravel and to stand outside in the rain – followed by imprisonment, her father's treatment leading to lasting physical and mental illness. Their careers were destroyed, and her family was forced to leave their home. Before her parents' denunciation and imprisonment, Chang had unquestioningly supported Mao and criticised herself for any momentary doubts. But by the time of his death, her respect for Mao, she writes, had been destroyed. Chang wrote that when she heard he had died, she had to bury her head in the shoulder of another student to pretend she was grieving. She explained her change on the stance of Mao with the following comments:

Chang's depiction of the Chinese people as having been "programmed" by Maoism would ring forth in her subsequent writings. According to Wild Swans (chapters 23 to 28), Chang's life during the Cultural Revolution and the years immediately after the Cultural Revolution was one of both a victim and one of the privileged. Chang attended Sichuan University in 1973 and became one of the so called "Students of Workers, Peasants and Soldiers". Her father's government sponsored official funeral was held in 1975. Chang was able to leave China and study in the UK on a Chinese government scholarship in 1978, a year before the post Mao Reforms began.

Ағылшын тілін үйрену

Университет жүйесінің жабылуы Чангты, оның буынының көпшілігі сияқты, академияның саяси дау-дамалынан алшақтатты. Оның орнына ол бірнеше жыл шаруа, жалаң аяқ дәрігер (қосымша шаруа дәрігері), болат жұмысшысы және электрик болып жұмыс істеді, бірақ Мао саясатының арқасында ешқандай ресми білім алмады, себебі бұл саясат мұндай жұмыстар үшін ресми оқуды міндетті етпейтін. Университеттер ақыры қайта ашылды және ол Сычуань университетіне ағылшын тілін оқуға түсті, кейін ол онда ассистент-оқытушы болып жұмыс істеді. Маоның қайтысынан кейін ол Батыста оқуға жол беретін емтихан тапсырды, ал оның Қытайдан кету өтініші әкесі саяси жағдайынан жақсарғаннан кейін мақұлданды.

Академиялық білімі

1978 жылы Чан Қытайдан үкіметтік стипендиямен Ұлыбританияда оқу үшін Лондонға кетті. Кейін ол Йоркширге көшіп, Йорк университетінде университет стипендиясымен лингвистиканы оқыды, және Дервент колледжінде тұрды. 1982 жылы ол Йорк университетінен лингвистика ғылымдарының докторы дәрежесін алды, бұл Ұлыбритания университетінен докторлық диссертациясын қорғаған Қытай Халық Республикасының алғашқы өкілі болды. 1986 жылы ол Джон Холлидеймен бірге Сунь Ятсеннің әйелі – Сун Цинлиннің өмірбаянын жариялады. Ол сондай-ақ Букингем университетінен, Йорк университетінен, Уорвик университетінен, Данди университетінен, Ашық университетінен, Батыс Лондон университетінен және Боудин колледжінен (АҚШ) құрметті докторлық дәрежесін алды. Чан күйеуі, Азия тарихы саласындағы маман, ирланд тарихшысы Джон Холлидеймен бірге Батыс Лондонда тұрады. Оның барлық кітаптарына тыйым салынғанына қарамастан, ол Қытай билігінің рұқсатымен Қытайдың материктік бөлігіне барып, отбасын көруге мүмкіндік алды.

Танымалдар

Жун Чангтың екінші кітабы "Жабайы қарлығаштар" жарық көргеннен кейін ол әйгілі болды. Чангтың ерекше стилі, үш ұрпақ қытай әйелдерінің өмірін жекелей сипаттап, елде болған көптеген өзгерістерді көрсету арқылы үлкен жетістікке жетті. Кітаптың көптеп сатылуы және танымалдылығы оның бүкіл әлемге таралуына және шамамен 40 тілге аударылуына әкелді. Чанг коммунистік Қытай туралы сөздерде танымал тұлғаға айналды және Ұлыбритания, Еуропа, Америка және әлемнің көптеген басқа да елдеріне саяхаттар жасады. 2005 жылдың 14 маусымында ол Йорк университетіне оралып, университеттің дебат клубы алдында сөз сөйледі, тыңдаушылардың көп бөлігі студенттер болған 300-ден астам адамға арналған лекция оқыды. Би-би-си оны 2005 жылдың 10 наурызында Шанхайдан тікелей эфирде шыққан "Сұрақ-жауап" бағдарламасының қатысушысы ретінде шақырды, бірақ ол бағдарламадан бірнеше күн бұрын аяғы сынғандықтан қатыса алмады. Чанг 2024 жылғы Жаңа жылдық наградалар бойынша әдебиет және тарих саласындағы қызметтері үшін Британ империясы орденінің командирі (CBE) атағымен марапатталды.

Жабайы қарғалар

Халықаралық бестселлер – 20 ғасырдағы Қытайдағы үш буын қытай әйелдерінің өмірбаяны: оның әжесі, анасы және өзі. Чан осы кезеңде Қытайдағы саяси және әскери дүрбелеңнің жарқын суретін салады – әжесінің соғыс бастығына үйленуінен бастап, екінші Қытай-жапон соғысы кезінде жапондықтар басып алған Цзиньчжоудағы анасының басынан өткендеріне дейін, ал 1950 және 1960 жылдардағы Мао саясатының өзіне тигізген әсерін көрсетеді. "Жабайы қарлығаштар" 38 тілге аударылып, 20 миллион дана сатылды және Дж. Г. Баллард сияқты жазушылардан мақтау алды. Қытайдың материктік бөлігінде бұл кітапқа тыйым салынған, бірақ көптеген пираттық нұсқалары айналымда, сондай-ақ Гонконг пен Тайваньдағы аудармалары да таратылуда.

Мао: белгісіз оқиға

Чангтың 2005 жылы жазған Мао өмірбаяны күйеуі Джон Холлидеймен бірлесіп жазылды және Мао бейнесін өте теріс жарықтандырады. Бұл жұбайлар кітапты зерттеу үшін әлемнің түкпір-түкпіріне сапар шекті, оны жазуға 12 жыл кетті. Олар Маоны білген жүздеген адамдармен, соның ішінде Джордж Буш, Генри Киссинджер және Далай-лама Тензин Гьяцомен сұхбаттасты. Кейін ол «Қытай туралы» кітабында оны «бір жақты, бірақ көбінесе ойландыратын» деп сипаттады. Маоды сынға алған Чанг пен Холлидейдің пікірінше, Мао салыстырмалы түрде бай шаруа отбасында дүниеге келгеніне қарамастан, қытай шаруаларының ұзақ мерзімді әл-ауқаты туралы жеткілікті біліммен алаңдамады. Олар Маоны Ұлы серпіліс кезінде туындаған ашаршылыққа жауапты деп санайды және Қытай халқын азықтандыруға жеткіліксіз астық болғанда азық-түлік экспорттау арқылы осы ашаршылықты өзі тудырғанын айтады. Сондай-ақ, Маоның көптеген саяси қарсыластарын, тіпті жеке достарын тұтқындауын және өлтіруін ұйымдастырғанын, ал оның бұрынғыдан гөрі әлдеқайда қатыгез басшы болғанын жазады. «Мао: Белгісіз тарих» бестселлерге айналды, Ұлыбританияда ғана алты айдың ішінде 60 000 дана сатылды. Академиктер мен сарапшылар мақтаудан бастап сынға дейін әртүрлі пікірлер жазды. Профессор Ричард Баум бұл кітапты «Мао туралы ең жан-жақты зерттелген және мол құжатталған синтетикалық зерттеу» ретінде «ешқандай шартсыз қабылдау керек» деді. «Сидней Морнинг Геральд» газеті оған көптеген сарапшылар қарсылық білдірмесе де, «қазіргі қытай тарихының ең көрнекті ғалымдары» оны «жазбаларды ауыр бұрмалау» деп атады. Тарихшы Ребекка Карл оның жағымсыз қабылдауын былай қорытындылады: «[Мао: Белгісіз тарих] туралы көптеген сыншылардың пікірінше, онда айтылған оқиға белгісіз, өйткені Чанг пен Холлидей оны көбінесе ойдан шығарды немесе оны әлдеқайда үлкейтіп көрсетті».

Императрица жесір Сиси

2013 жылдың қазанында Чан Цзиньпин 1861 жылдан 1908 жылы қайтыс болғанға дейін Қытайды басқарған императрица Цысидің өмірбаянын жариялады. Чанг Цысидің “тирандық және қатыгез, немесе мүлдем қабілетсіз” саналғанын айтады және бұл көзқарас тым қарапайым және дұрыс емес. Чанг оны зиялы, көңілді, ксенофобиялық және өте консервативті императорлық бюрократиямен шектелген протофеминист ретінде бейнелейді. Цысиді көбінесе реакциялық консерватизмге айыптайды (әсіресе Жүз күн реформасы кезінде және одан кейін Гуанчжу императорымен қарым-қатынасы үшін), бірақ Чанг Цысидің шын мәнінде реформаларды бастағанын және “орта ғасырлық Қытайды қазіргі заманға жеткізгенін” айтады. Газет шолулары да жағымды баға алды. Те Пинг Чен “The Wall Street Journal” газетінде кітапты “басты кейіпкерін жандандыратын толыққанды егжей-тегжейлі мәліметтермен” толы деп жазды. Саймон Себаг Монтефиоре былай деп жазады: “Жаңа ашылуларға толы, биліктегі ерекше әйелдің қызықты және таң қалдыратын оқиғасы. Батыс кітаптарында толыққанды қолданылмаған қытай деректеріне сүйене отырып, бұл кітап қазіргі тарихтың ұлы “монстрларының” бірі Цысиді қайта қарастырады. Чан Цзиньпиннің ревизионизмі осы кітаптың жаңа және ерекше әйелді ашатынын көрсетеді: амбициялы, кейде кісі өлтіруге бейім, бірақ прагматикалық және бірегей. Бәрінің қосылуы императрица-жетім Цысиді құмар оқуға айналдырады”. “The New York Times” кітапты “Жылдың ең көрнекті кітаптарының бірі” деп атады. Кітап академиялық ортада сынға түсті. Цин әулетінің маманы Памела Кайл Кроссли “London Review of Books” журналында күмәнді шолу жазды. “Чанг императорлық архивтердегі тез өсіп келе жатқан материалдарды тиімді пайдаланды. Бірақ осы дереккөздерді түсіну үшін контексті терең зерттеу қажет. [ ] Оның Цысидің маңыздылығына қатысты мәлімдемелері оның жеке ойларынан туған сияқты көрінеді және Қытайда болған жағдайлармен байланысы шамалы. Мен де тарихи маңызы бар әйелдерге көбірек назар аударуды қалаймын. Бірақ Цысиді Екатерина Ұлы немесе Маргарет Тэтчер ретінде қайта жазу – бұл тиімсіз келісім: тарихи сананың есебінен иллюзиялық иконаның пайдасы”.

In October 2013, Chang published a biography of Empress Dowager Cixi, who led China from 1861 until her death in 1908. Chang argues that Cixi has been "deemed either tyrannical and vicious, or hopelessly incompetent—or both," and that this view is both simplistic and inaccurate. Chang portrays her as intelligent, open minded, and a proto feminist limited by a xenophobic and deeply conservative imperial bureaucracy. Although Cixi is often accused of reactionary conservatism (especially for her treatment of the Guangxu Emperor during and after the Hundred Days' Reform), Chang argues that Cixi actually started the Reforms and "brought medieval China into the modern age." Newspaper reviews have also been positive in their assessment. Te Ping Chen, writing in The Wall Street Journal, found the book "packed with details that bring to life its central character." Simon Sebag Montefiore writes: "Filled with new revelations, it’s a gripping and surprising story of an extraordinary woman in power. Using Chinese sources, totally untapped by western books, this reappraises one of the great monstresses of modern history Jung Chang’s revisionism means that this book reveals a new and different woman: ambitious, sometimes murderous, but pragmatic and unique. All of this adds up to make Empress Dowager Cixi a powerful read." The New York Times named it one of its 'Notable Books of the Year'. The book received critical treatment in the academic world. The Qing dynasty specialist Pamela Kyle Crossley wrote a skeptical review in the London Review of Books. "Chang has made impressive use of the rapidly expanding range of published material from the imperial archives. But understanding these sources requires profound study of the context. [ ] Her claims regarding Cixi’s importance seem to be minted from her own musings, and have little to do with what we know was actually going in China. I am as eager as anyone to see more attention paid to women of historical significance. But rewriting Cixi as Catherine the Great or Margaret Thatcher is a poor bargain: the gain of an illusory icon at the expense of historical sense."