Кіріспе
Пол Блей, CM (1932 жылдың 10 қарашасы – 2016 жылдың 3 қаңтары) – канадтық джаз пианині, 1960-шы жылдардағы еркін джаз қозғалысына қосқан үлесімен, сондай-ақ триода ойнаудағы инновациялары мен ықпалымен, Moog және ARP синтезаторларындағы алғашқы тікелей өнер көрсетулерімен әйгілі. Оның музыкасын «Нью-Йорк Таймс» газетінің Бен Ратлифф «терең түпнұсқа және эстетикалық тұрғыдан қарқынды» деп сипаттады. Блейдің өнімді туындыларына 1950-ші жылдардан бастап 2000-шы жылдардағы соло фортепианолық жазбаларына дейінгі маңызды жазбалар кіреді.
Paul Bley, CM (November 10, 1932 – January 3, 2016) was a Canadian jazz pianist known for his contributions to the free jazz movement of the 1960s as well as his innovations and influence on trio playing and his early live performance on the Moog and ARP synthesizers. His music has been described by Ben Ratliff of the New York Times as "deeply original and aesthetically aggressive". Bley's prolific output includes influential recordings from the 1950s through to his solo piano recordings of the 2000s.
Ерте өмір
Блей 1932 жылғы 10 қарашада Монреаль қаласында дүниеге келді. Оның асырап алған ата-анасы – Румыниядан келген иммигрант Бетти Маркович және кесте фабрикасының иесі Джозеф Блей, оны Хайман Блей деп атады. Бірақ 1993 жылы Блей отбасының Нью-Йорк тармағынан келген туыс, Нью-Йорктегі Sweet Basil джаз клубына кіріп, Блейге оның әкесінің шын мәнінде оның биологиялық әкесі екенін хабарлады. Бес жасында Блей скрипканы ойнауды бастады, бірақ жеті жасында анасы әкесінен ажырасқаннан кейін фортепианоға көшуге шешім қабылдады. Он бір жасында Монреальдегі МакГилл консерваториясынан кіші диплом алды. Он үш жасында ол Сент-Агат, Квебек қаласындағы жазғы демалыс орындарында өнер көрсеткен топ құрды. Жасөспірім шағында ол қыздарға өзінің атын "Пол" деп өзгерту арқылы көбірек ұнайтынына сенді. Сондай-ақ, жасөспірім кезінде Аль Коуэннің Tramp Band тобы сияқты американдық музыкалық топтармен бірге сахнада болды. 1949 жылы, Блей орта мектептің соңғы сыныбына қадам басқанда, Оскар Петерсон Монреальдегі Альберта Лаунжындағы оның шартын орындауын сұрады. Келесі жылы Блей Монреальден Нью-Йоркке және Джулиардқа кетті. Блей өмірінің барлық ересек кезеңін АҚШ-та өткізді, бірақ ешқашан Канада азаматтығынан бас тартқан жоқ.
1950 жылдар
1951 жылы Джульярдтан жазғы демалысқа шыққан Блей Монреальге оралды, онда ол Монреаль джаз шеберханасын ұйымдастыруға көмектесті. 1953 жылы Блей бибоп альт-саксофонисі және композиторы Чарли Паркерді Джаз шеберханасына шақырды, онда ол онымен бірге ойнап, жазба жасады, нәтижесінде "Чарли Паркер Монреаль 1953" атты пластинка жарық көрді. Блей Нью-Йоркке оралған соң, ол Джеки Маклин, Ал Левитт және Даг Уоткинсті Лонг-Айлендтегі Копа-Ситиде ұзақ концерт беруге шақырды. 1950 жылдардың басынан 1960 жылға дейін Блей Аль Левитт пен Питер Индпен бірнеше трио құрды; осы трионың 1954 жылғы жазбалары Mercury лейблінің "Пол Блей" альбомына енді. 1953 жылы Шоу агенттігі Блей мен оның триосын Лестер Янгпен бірге гастрольдеуге шақырды, ал жарнамаларда "Лестер Янг және Пол Блей триосы" деп жазылды. Ол сондай-ақ тенор саксофонисі Бен Вебстермен де бірге өнер көрсетті. Сонымен қатар, 1953 жылы Чарльз Мингус өзінің Debut Records лейблі үшін бас гитарада Мингус пен барабаншы Арт Блейкидің қатысуымен "Introducing Paul Bley" альбомын шығарды. (1960 жылы Блей Чарльз Мингус тобымен қайтадан жазды.) 1954 жылы Блей Чет Бейкерден шақыру алды, ол оны Голливудтағы Jazz City клубында Бейкердің квинтетіне қарсы ойнауға шақырды. Бұдан кейін әнші Дакота Статонмен гастрольдік турне өтті. Down Beat журналы 1955 жылдың 13 шілдесінде Блеймен сұхбат алды. Мақаланың тақырыбы: "ПАУЛ БЛЕЙ, джаз енді бір революцияға дайын". Down Beat журналының 50 жылдығына арналған басылымда жарияланған мақалада Блейдің: "Мен ұзын формадағы шығармалар жазғым келеді, мен аккордтық орталықсыз музыка жазғым келеді" деген сөздері келтірілген. Блейдің Хэл Гейлор және Ленни Макброунмен құрған триосы 1956 жылы АҚШ бойынша гастрольдік сапармен болды, соның ішінде Хуарес қаласындағы клубта да өнер көрсетті. Мексика. Турне Палм-Спрингстегі Люсиль Болл мен Дези Арназдың үйінде 1956 жылғы Жаңа жылдық концертке шақырумен аяқталды. Кешке Блей оркестр сахнасында қан кетуімен бірге құлдырап қалды, ал Люси оны дереу Палм-Спрингс ауруханасына жеткізіп, оның барлық медициналық шығындарын төледі. Блей Карен Боргпен Нью-Йорктегі Birdland клубында темекі сатушы болып жұмыс істеген кезде танысқан. Ол Лос-Анджелесте кездескеннен кейін оған үйленді, содан кейін Карен Борг Карла Блей болды. 1957 жылы Блей Лос-Анджелесте қалды, онда ол Хиллкрест клубының үй тобының мүшесі болды. 1958 жылы алғашқы топ, виб-ойыншы Дейв Пайкпен бірге, Блейдің жас авангард музыканттарын – трубашы Дон Черри, альт-саксофонист Орнет Коулман, бассист Чарли Хаден және барабаншы Билли Хиггинсті шақыруымен квинтетке айналды.
1960 жылдар
1960 жылдардың басында Блей Джимми Гиуффре (қамыс аспаптары) мен Стив Суоллодан (контрабас) тұратын трионың құрамында болды. Олардың репертуарында Гиуффренің, Блейдің және оның бұрынғы әйелі, композитор Карла Блейдің шығармалары орын алды. Топтың музыкасы камералық джаз және фри-джаз салаларында жаңашылдықтарды ұсынды. 1961 жылы «The Giuffre 3» тобының Еуропалық гастрольдік сапары бебоп күткен тыңдарманды таң қалдырды, бірақ осы гастрольде жазылған көптеген үнтаспалар фри-джаздың классикасына айналды. Сол кезеңде Блей тенор саксофонист Сонни Роллинспен бірге гастрольде болып, жазбалар жасады, нәтижесінде RCA Victor лейблінен «Sonny Meets Hawk!» альбомы жарық көрді, онда тенор саксофонист Коулман Хокинс қатысты. Блейдің осы альбомдағы «All The Things You Are» пьесасындағы солосы Пат Метенидің айтуынша, «әлемге жаңыраған оқ» болды. 1964 жылы Блей Нью-Йоркте көптеген фри-джаз музыканттарын біріктірген «Джаз композиторларының гильдиясын» құруға белсенді түрде атсалысты: Билл Диксон, Розуэлл Радд, Сесил Тейлор, Арчи Шепп, Карла Блей, Майкл Мантлер, Сан Ра және басқалар. Гильдия апта сайын концерттер ұйымдастырып, 1964 жылғы «қазан төңкерісі» үшін платформа құрды. 1975 жылы «Improvising Artists» лейблінен шыққан, әсерлі «Turning Point» альбомы 1964 жылы жазылған, ол кезде Блей Джон Гилмор, Гэри Пикок және Пол Мотианды Вашингтон университетіне шақырған болатын. 1960 жылдардың соңында Блей ARP және Moog синтезаторларын қолдануда алғашқылардың бірі болды, 1969 жылдың 26 желтоқсанында Нью-Йорктегі Филармония залында алғашқы тікелей синтезаторлық қойылымын өткізді. Бұл «Блей Пикок Синтезатор Шоуы» қойылымы, әнші/композитор Аннет Пикокпен бірге (ол 1964 жылдан бері оның жеке репертуарының көп бөлігін жазған), «Dual Unity» («Аннет және Пол Блей») және «Improvisie» жазбаларымен жалғасты.
1970 жылдар
1972 жылы Манфред Айхер ECM Records компаниясында Блейдің тұңғыш соло фортепианолық жазбасын "Open, to Love" шығарды. Блей 1972 жылы Milestone Records компаниясында "Paul Bley & Scorpio" атты трио альбомын шығарды, онда ол екі электр пианино мен Arp синтезаторында ойнайды. 1974 жылы Блей және оның екінші әйелі Кэрол Госс "Improvising Artists" өндіріс компаниясын құрды, ол IAI Records & Video деп белгілі болды. Лейбл ХХ ғасырдың ең шығармашылық импровизаторларының акустикалық жазбаларын, сондай-ақ "Jaco" электрлік квартет альбомын шығарды – бұл Пат Метенидің электр гитарында және Жако Пасториус-тың электр бас гитарасындағы тұңғыш жазбасы, Блей электр пианинода, ал Брюс Дитмас барабанда ойнады. IAI жазбалары мен бейнелеріне Джимми Джуффр, Ли Кониц, Дейв Холланд, Марион Браун, Гунтер Хампел, Лестер Боуи, Стив Лейси, Ран Блейк, Перри Робинсон, Нана Васконцелос, Бадал Рой, Джон Гилмор, Гэри Пикок, Сун Раның екі соло фортепианолық жазбасы және тағы да басқалар кіреді. "Billboard" журналының мұқабасында Блей мен Кэрол Госс алғашқы коммерциялық "музыкалық бейнеклипті" жасағандары айтылған. Госс IAI Records әртістерінің тікелей эфирде түсірілген бейнежазбаларын жасады, өнерпаздардың өнер көрсету кезінде аналогты бейне синтезаторлардан бейнелерді көрсетті. Сонымен қатар, оның бейнесуреттері көбінесе Пол Блейдің соло фортепиано музыкасымен және оның электр тобының жазбаларымен бірге қолданылады, олардың кейбіреулері әлі аудио жазбалар түрінде жарық көрмеген.
1980 жылдар
Блей 1981 жылы Рон Маннның "Imagine the Sound" атты деректі фильмінде ойнады, онда ол еркін джаздың және өзінің музыкасының эволюциясы туралы орындап, әңгімелеседі. 1980-ші жылдары Блей көптеген лейблдер үшін түрлі форматтарда жазбалар жасады: Owl Records үшін жеке пианино альбомдары – Tears, Soulnote үшін Tango Palace, Justin Time Records үшін PAUL BLEY SOLO, Red Records үшін Blues, ал SteepleChase Records үшін Solo Piano; сондай-ақ дуэт және үлкен топтармен бірге Диана (альбом) Чет Бейкермен (SteepleChase Records), The Montreal Tapes Чарли Хейден және Пол Мотианмен (Verve), Фрагменттер Джон Сурманмен, Билл Фриселлмен және Пол Мотианмен (ECM), Джимми Гиффре және Стив Суаллоумен Owl Records үшін үш жаңа жазба, және тағы да көптеген жазбалар.
1990 жылдар
Блей Еуропа, Жапония, Оңтүстік Америка және АҚШ-та гастрольдік сапарларын жалғастырып, жеке және түрлі ансамбльдермен тым-тымы құлшынып жазды. 1993 жылы Монреаль халықаралық джаз фестивалі Пол Блейге арналған төрт түндік құрмет концерттер сериясын ұйымдастырды. Кей жылдары ол сегізден астам альбом жазды. Атап айтқанда, Блей «Синтез» атты Postcards пластинкасы үшін синтезаторға қайта оралды. Осы кезеңде Блей Нью-Англия музыка консерваториясының штатына жартылай уақытпен жұмыс істеді, сондай-ақ Ицхак Йедидпен де бірге жұмыс істеді. Ол айына бір күн Бостонға сапар шегіп, көрінеу лобстер жеу үшін, көбінесе студенттермен кофеханаларда кездесетін. Олардың қалай ойнау керектігін білетінін, бірақ өмірде бағыт-бағдарға мұқтаж екенін осылай есептеді. 1998 жылы американдық Bravo және француз-неміс Arte телеарналары Пол Блейдің бір сағаттық өмірбаянын бірлесіп түсірді. Блейдің автобиографиясы 1999 жылы жарық көрді («Уақытты тоқтату: Пол Блей және джаздың өзгеруі»). Бұл импровизация процесін терең зерттеу болды. 2008 жылы ол Канада орденінің мүшесі атанды. 2009 жылы джаз пианисті Арриго Каппелетти итальян тілінде жазып, джаз пианисті Грег Бурк ағылшын тіліне аударған «Пол Блей: Кездейсоқтықтың логикасы» кітабы жарық көрді. АҚШ және Еуропа бойынша жеке гастрольдермен қатар, Блей осы онжылдықта бірнеше жеке фортепиано жазбаларын шығарды, олардың ішінде «Basics», «Nothing to Declare», «About Time» (Justin Time Records үшін) және «Solo in Mondsee», «Play Blue Oslo Concert» (ECM Records үшін) кіретін. Пол Блейдің соңғы қоғамдық өнері 2010 жылы Париждегі La Villette джаз фестивалінде өткен жеке фортепиано концерті болды, одан кейін Нью-Йорктегі BlueNote клубында толық ай кезінде Чарли Хаденмен дуэт орындады. Пол Блей 2016 жылдың 3 қаңтарында Флорида штатының Стюарт қаласында 83 жасында табиғи себептерден қайтыс болды.