Кіріспе
Чех әскери офицері және саясаткері Радола Гажда, туған аты Рудольф Гейдль (14 ақпан 1892 – 15 сәуір 1948) – чех әскери қолбасшысы және саясаткері болған.
Radola Gajda, born as Rudolf Geidl (14 February 1892 – 15 April 1948) was a Czech military commander and politician.
Алғашқы жылдар
Гейдлдің әкесі Которда орналасқан австро-венгер армиясының офицері болған. Оның анасы – кедей монтанегр аристократы болған. Кейіннен отбасы Моравияның Кийов қаласына көшіп, Геидл орта мектепте оқыды. 1910 жылы ол Мостарда бір жыл міндетті әскери қызметтен өтті. Содан кейін Геидл Балқанға кетіп, Балқан соғыстарына (1912–13 жж.) қатысқан болуы мүмкін. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда ол австро-венгер армиясына қайта оралды және Далмация мен Сараевода қызмет етті. 1915 жылдың қыркүйегінде ол Боснияның Вишеград қаласында тұтқынға алынды.
Легиондар
Тұтқындалғаннан кейін Гейдл бірден тарапты ауыстырды және Черногория армиясының капитаны болып тағайындалды. Дәріханада жұмыс істеген тәжірибесі болғандықтан, ол дәрігер екенін көрсетті. 1916 жылы Черногория армиясының күйреуінен кейін Гажда Ресейге қашып, серб батальонына дәрігер ретінде қосылды. 1916 жылдың соңында батальон талқандалып, Гажда 30 қаңтар 1917 жылы Чехословакия легиондарына штаб капитаны болып қосылды. Гажда Зборов шайқасында өзін қабілетті командир ретінде көрсетті және әскери шен-қызмет баспалдағын жылдам өтті. 1918 жылы мамыр айында Транссибір темір жолы арқылы легионды эвакуациялау кезінде легион мен большевиктер арасында қақтығыс болды. Чехословакиялық әскерлер Волганың шығысындағы теміржолдың кең аумағын басып алды. Гажда Новониколаевск (Новосибирск) қаласынан солтүстікке қарай Иркутскке дейінгі аймаққа басшылық етті. Кейде жоғары жақтағылардың бұйрықтарына қайшы агрессивті тактиканы қолдану арқасында большевиктер жеңіліп, легионның барлық бөлімшелері біріктірілді. Бұл оның Томаш Гарриг Масарикпен келіспеушіліктеріне әкелді, ол легионның Ресей азамат соғысында бейтарап болуын қалаған. 1918 жылдың шілдесінде легион мен Ақ әскер Екатеринбургті басып алғаннан кейін, ол қалада штаб-пәтерін құрып, кеңсесін Ипатьев үйінде орналастырды, осы үйдің ішінде, қала басып алынар алдында бір аптадай бұрын большевиктер тұтқындалған Романовтарды өлтірген еді. Ең табысты операция – Пермьді басып алу (1918 жылдың 24 желтоқсаны), онда легион 20 000 тұтқынға алды, 5 000 теміржол вагоны, 60 зеңбірек, 1 000 пулемет және Кама өзенінде мұздаған кемелерді иеленді. Гажда әскерлерінің арасында және Ақ қозғалыс ішінде кең танымал болды. Ол генерал-майор шеніне көтеріліп, «Сибирь атаманы» және «Сибирь жолбарысы» деген лақап аттарын алды. Кейіннен ол Александр Колчактан оның армиясында командир болуға шақыруды қабылдады. Колчакпен бірге оның мансабы үлкен табысқа жетпеді – Қызыл Армия бастамашылықты қолға алды, ал Колчак әскерлерінің саны азайды. Колчактан қолдауын жоғалтқан Гажда 1919 жылдың 5 шілдесінде қызметтен босатылды. 1919 жылдың 17 қарашасында Колчакқа қарсы Есерлердің сәтсіз бүлігіне қатысқаннан кейін, ол Сібірден қашып, Еуропаға теңіз арқылы өтті.
Чехословакиядағы әскери мансап
1920 жылдың басында Чехословакияға келгеннен кейін Гайдқа зейнетақы және генерал шені берілді, бірақ оған басқаруға тапсырма берілмеді. 1920 жылдың қараша айында ол Франциядағы École supérieure de guerre әскери академиясында әскери теорияны оқыды. Сонымен қатар, ол Техникалық ауыл шаруашылығы институтында ауыл шаруашылығын оқыды. Гайджа екі жылдан кейін елге оралды. 1922 жылдың 9 қазанында оған Словакияның Кошице қаласындағы 11-ші дивизияның басшылығы тапсырылды. Оның аймақтың мәдени өміріне белсенді қатысуы көп ұзамай жергілікті халықтың құрметіне бөленді. 1924 жылдың 1 желтоқсанында ол Чехословакиядағы француз әскери миссиясының басшысы, генерал Эжен Миттельхаузердің Прагадағы Бас штабының орынбасары болып тағайындалды. Гайджа Миттельхаузердің және оның алдыңғы іскері Морис Пельдің қарсыласы болды. Осы қызметте Гайджа миссияның ықпалын шектеу үшін табысты жұмыс істеді, ол 1926 жылы тоқтатылды. 1926 жылдың 20 наурызында ол Бас штаб бастығының міндетін атқарушы болды. Лауазымында ол бұрынғы легионерлерді бұрынғы Австрия офицерлеріне қарсы қолдады. Президент Томаш Гарриг Масарықтың қысымымен Гайджа зейнетке шығуға мәжбүр болды, себебі ол итальяндық фашизмге ашыққандай көзқарас білдірді. Бұл қызғаныш, саяси интрига және әскери төңкеріс қаупімен (Польшадағы мамыр төңкерісі сияқты) бірігіп, амбициялы генералдың қызметтен босатылуына әкелді.
Саясат
34 жастағы Гадда саясатқа қадам басуға бел буды. 1926 жылдың соңында ол Бенито Муссолинидің Ұлттық фашистік партиясы үлгісіндегі Ұлттық фашистік қауымдастықты құруға қатысты және 1927 жылдың 2 қаңтарында оның төрағасы болды. 1929 жылы партия парламентте бірнеше мандат алды. 1931 жылы Гадда бұрынғы бір даудан кейін қысқа мерзімге түрмеге қамалып, әскери шенінен айырылды. 1933 жылдың 21-22 қаңтарына қараған түні Брно қаласында Жиденице көтерілісі болды. Бұл 70-80-ге жуық жергілікті фашисттердің әскери төңкеріс арқылы үкіметті құлатуға жасаған әрекеті еді. Көтеріліс дереу басылды. Гадда келесі күні тұтқындалып, төңкеріске қатысқандары үшін айыпталды. Алғашқыда ол кінәсіз деп танылды, бірақ саяси қысым көрсеткеннен кейін үкім қайта қарастырылды. Гадда алты айға бас бостандығынан айырылып, әскери зейнетақысынан мәлімдеме жасады. NOF 1935 жылғы сайлауда біршама сәттілікке жетті және Гадда парламентте мандат алды, ол 1939 жылға дейін сақталды. Осы кезде NOF-тың Германияға қарсы бағыты күшті болды, ол әскери күшін арттыруды қолдады және Судет аймағы үшін нацистік Германиямен соғыс жасамақшы болды. (Мюнхен келісімінен кейін Гадда наразылық таныту үшін барлық француз және британдық құрмет белгілерін мен медальдарын қайтарды.) 1939 жылы ол оңалтылып, генерал шеніне қайта орнатылды. Ол жаңадан құрылған Ұлттық Бірлік партиясында да белсенділік танытты. 1939 жылдың наурыз айында Чехословакияның саяси жағдайы тұрақсыз болды. Бірнеше төңкеріс әрекеттері жасалды, олардың бірі Гадданы жаңа мемлекет басшысы етіп тағайындау мақсатымен жасалды. Бұл аматорлық төңкеріс әрекеттері сәтсіз аяқталды және бірнеше күннен кейін қалған чех жерлері нацистік Германия тарапынан басып алынды. Гадда оккупация кезінде ықпалдан тыс қалды және саясаттан қол үзді. Ол кейде чех қарсыластарына Польшаға қашуға көмектесіп, ұлының қарсыластық қызметін жасыру арқылы көмектесті. Ол Гестапо тарапынан тексерілді, бірақ түрмеге қамаудан құтылды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Гадда тұтқындалды (1945 жылдың 12 мамырында) және азапталды. Түрмеде отырғанда ол көру қабілетін жоғалтты.
During March 1939, the Czechoslovakian political scene was in state of turmoil. Several coups were attempted, one in anticipation of making Gajda the new head of state. These amateurish coups ended in fiasco and several days later the remaining Czech lands were occupied by Nazi Germany. Gajda was marginalized during the occupation and abandoned politics. He occasionally assisted the Czech resistance by helping army officers to flee into Poland and by hiding the resistance activities of his son. He was investigated by the Gestapo but avoided imprisonment. When World War II ended Gajda was imprisoned (12 May 1945) and tortured. He practically lost his eyesight while jailed.
Соңғы жылдар
1947 жылы сәуірде ол "фашизм мен нацизмді тарату" қылмысы бойынша сотқа тартылды, ал прокурор өмір бойына бас бостандығынан айыруды сұрады. Гаджданың кінәлі екені нақты дәлелденбегендіктен, екі жылдық мерзімге сотталды және ол көп ұзамай түрмеден босатылды. Ақшасыз және ешкімге керек болмаған күйде, ол бірнеше айдан кейін қайтыс болды.