Серб саябасы Степан Степанович: Өмірбаяны мен әскери жолы

Кіріспе

Сербиялық фельдмаршал Степан "Степа" Степанович (11 наурыз 1856 ж.т., 29 сәуір 1929 ж.қ.) – серб әскери қолбасшысы. Ол серб-түрік соғысында, серб-болгар соғысында, Бірінші Балқан соғысында, Екінші Балқан соғысында және Бірінші дүниежүзілік соғыста шайқасқан. 1874 жылы серб әскеріне қабылданып, 1876 жылы Осман империясының әскерлеріне қарсы күрескен. Келесі жылдары серб армиясының қатарында өсіп, 1885 жылы болгар әскерлерімен шайқасты. 1908 жылдың сәуір айында Сербияның соғыс министрі болып тағайындалды және серб армиясында реформалар жүргізуге жауапты болды. Степанович екі Балқан соғысында серб әскерлеріне басшылық етті және Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Сербияның екінші армиясын басқарды. Цер шайқасынан кейін екінші фельдмаршал атағын алды. 1929 жылдың 29 сәуірінде Чачак қаласында қайтыс болды.

Ерте балалық шақ және білім

Степан "Степа" Степанович 1856 жылдың 28 ақпанында Белград маңындағы Кумодраж ауылында дүниеге келді. Ол Иван мен Радойка Степановичтің (қыз есімі Николич) төртінші баласы және үшінші ұлы болды. Степанович әкесінің атымен аталыпты. Оның әулетінің тегі туралы екі теория бар. Біріншісі, Степановичтің ата-бабалары Живанович есімді Босния мен Лика аймақтарынан келген дейді. Екінші теория бойынша, олар Сербтердің Ұлы көші-қоны кезінде Лесковац және Пирот маңынан келген. Анасы үй шаруасымен айналысқандықтан Степановичке көп уақыт бөлмейтін, көбінесе оны қарындасының күтіміне қалдыратын. Бастауыш мектепке барар алдында ол мал бағып, бірде бұқаның шабуына ұшырап жарақат алған. Степанович Кумодраждағы бастауыш мектепті бітіріп, капитан Мишаның сарайындағы гимназияда оқыды. Оқуын аяқтау үшін ол көбінесе Белградтағы бай отбасыларға қызмет ететін. Бірінші курсты жақсы бағамен аяқтады және білімін жалғастырды. 1874 жылдың қыркүйегінде Степанович гимназияның алтыншы сыныбына бармай, Белград артиллерия мектебінің XI сыныбына түсті. Ол бес жылдық гимназияны бітіргендіктен, емтихан тапсыру қажет болмады. Оның класында жиырма тоғыз курсант болды. Сол кезде Белград артиллерия мектебі техникалық бағыттағы оқу орны болды және математика пәніне ерекше мән берілді, бірақ Степанович осы пәннен нашар оқыды. Орыс және француз әдебиетін оқыса да, Степанович шетел тілдерін жақсы білмеді. Герцеговина көтерілісі басталғаннан кейін Сербия княздығы Осман империясымен соғысқа дайындала бастады, ал Белград артиллерия мектебі практикалық әскери дайындық бағдарламасын енгізді. 1875 жылдың қыркүйегінде Степанович пен оның сыныптастары капрал шеніне ие болды. 1876 жылдың мамырында емтихан тапсырғаннан кейін Степанович кіші сержант атанды. 1876 жылдың маусымында Сербия мен Османдық Түркияның Балқандағы әскерлері арасында соғыс басталды, олардың көп бөлігі Косоводан келген албандар еді. Степанович пен XI сыныптың барлық оқушылары сержант шеніне көтеріліп, майданға жіберілді.

Stepan "Stepa" Stepanović was born on 28 February 1856 in the village of Kumodraž, near Belgrade. He was the fourth child and third son of Ivan and Radojka Stepanović (née Nikolić). Stepanović was named after his grandfather Stepan, from whom his family's surname originated. There are two theories of his family origins. The first states that Stepanovic’s ancestors, who were known as Živanović, came from the regions of Bosnia and Lika. The second theory is that his ancestors came from the vicinity of Leskovac and Pirot during the Great Serb Migrations. Due to housework, Stepanović's mother had little time for him and often left him in the care of her mother in law. Prior to attending primary school, he looked after cattle and was once hurt badly by a bull. Stepanović finished triennial primary school in Kumodraž and attended gymnasium in Captain Miša's Mansion. To finish his schooling, he often served wealthier Belgrade families. He finished his first year of school with good grades and continued receiving good grades throughout the rest of his education. In September 1874, Stepanović enlisted in the XI class of the Belgrade artillery school instead of attending his sixth year of gymnasium. He did not have to write an entrance exam because he had completed five years of gymnasium. His class had twenty nine cadets. At the time, the Belgrade artillery school possessed a technical character and paid much attention to knowledge of mathematics, a subject in which Stepanović always performed poorly. Stepanović was also not very good in foreign languages, although he read Russian and French literature. After Herzegovina Uprising broke out, the Principality of Serbia began preparing for war with the Ottoman Empire and the Belgrade artillery school initiated a program of practical martial training. In September 1875, Stepanović and his classmates all received the rank of corporal. After passing an exam, Stepanović became junior sergeant in May 1876. In June 1876, war erupted between Serbia and Ottoman Turkish forces in the Balkans, most of whom were Albanians from Kosovo. Stepanović and the entire XI class quickly received the ranks of sergeant and were sent to the frontline.

Серб-түрік соғыстары

Степанович 1876 жылдың 14 мамырында Крагуевацқа келді. Мұнда ол полковник Любомир Узун Миркович басқаратын Шумадия дивизиясы штабында офицерлік міндеттерді атқарды. Шумадия дивизиясы Моравия армиясының негізгі бөлігі болды, бірақ шайқас жоспарлары өзгергеннен кейін бірнеше эскадрильяға бөлінді. Степанович Узун Мирковичтің эскадрильясына тағайындалды, оған Нишке османдық күштердің келуін тоқтату үшін Бабина Глава мен Бела Паланканы алуға Княжевац армиясына көмектесуге бұйрық берілді. Ақырында Бабина Глава алынды және Узун Миркович Степановичтің "өте епті және жақсы атқа мінуімен" атап өтті. Көп ұзамай османдықтар Узун Мирковичтің эскадрильясына қарсы шабуыл жасады, ол Пандрилоға шегінді. Османдықтар 19 шілдеде Пандрилоға шабуыл жасап, Степанович белсенді қатысқан шайқасты бастады. Степановичтің серб сарбаздарымен бірге қатысуы моральды көтерді және шайқастың бағытын өзгертуге көмектесті. Бұл тәжірибе Степановичке зор әсер етті және ол көбінесе серб сарбаздарының моральдарын көтеру үшін олармен бірге шайқасты. Княжевацтың құлауынан кейін Степанович және оның эскадрильясы османдықтардың Морава аңғарына жетуіне жол бермеу үшін Делиградтан Сокобаньяға көшті. Сокобаньяда серб күштері қайта топтасып, полковник Джура Хорватович басқаратын IV армия корпусын құрды. Кейіннен Степанович осы бөлімге қосылды. IV армия корпусы Курилово арқылы өтіп, Виникке жетті, онда ол османдықтардың позицияларына шабуыл жасады. Содан кейін ол 7 қыркүйекте келген Делиградқа көшті. IV армия корпусы 11 қыркүйекте Кревет маңында түріктермен шайқасты, бұл шайқас шешілмей аяқталды. 1876 жылдың 1 қарашасында серб және османдық түрік күштері арасында келісім жасалды. 1 желтоқсанда Степанович ерлігі үшін алтын медальмен марапатталды және лейтенант шеніне көтерілді. 1877 жылдың 13 ақпанында ол Сербия армиясының 3-ші батальонының 3-ші ротасының командирі болып тағайындалды. Кейін Степанович Пиротты басып алуға қатысты. Генерал Йован Белимарковичтің басшылығымен Степанович және оның 300 сарбазы Нишордың сол жақ қанатына, османдықтардың қалада бекініп алған екі орнының біріне шабуыл жасады. 26-27 қыркүйек аралығында Степановичтің бөлімшесі Нишордың айналасынан байқаусыз өтіп, Мали Врхты басып алды. 27 қыркүйек күні таңертең сербтердің негізгі шабуылы басталғанда, оның жасағы Нишорға оқ атып, сол жерде орналасқан османдықтарды шатастырды. Содан кейін Пирот басып алынды. Степановичтің бөлімшесінің бір сарбазы: "Егер мен қателеспесем, біздің әрекетіміз Нишордағы түрік позициясына басты соққы берді және Пироттың тағдырын шешті" деді. Степановичке кейіннен ІІІ дәрежелі Санкт-Светислав ордені, қылыш және лентасымен марапатталды, ол өзінің мансабында алған барлық наградаларының арасында ең сүйіктісі болды, өйткені ол өзін "түрік окобына алғаш кірген" деп есептеді. 3 желтоқсанда Шумадия корпусы екі эшелонмен Пироттан Нишке қарай жорыққа шықты. Бұл жорық кезінде Степанович жаяу әскердің жарты батальонын және бірнеше атты әскерді басқарып, Сува Планинаның қиын жері арқылы өтті. Дегенмен, оның барлық сарбаздары аман қалды және шайқасқа дайын болып көрінді. Кейін Степанович тауды кесіп өту оның соғыстағы ең қиын тапсырмасы болғанын айтты. 1878 жылдың 23 қаңтарында серб жоғары қолбасшылығы Шумадия дивизиясына Вранье қаласын басып алуға бұйрық берді. Содан кейін Шумадия дивизиясы османдықтарды Поляницадан ығыстырып, Грделичка Клисураны жеңді. 25 қаңтарда Степанович Поляницадағы жергілікті сербтерді қаруландырған ерікті жасақтың командирі болды. Бірнеше күннен кейін Вранье үшін болған шайқаста Степанович Османдықтарға қаладан солтүстікке қарай Девотиннен шабуыл жасады.

Stepanović arrived in Kragujevac on 14 May 1876. Here, he was assigned to orderly officer duty in the headquarters of the Šumadija Division, commanded by Colonel Ljubomir Uzun Mirković, whose orders were carried by Stepanović. The Šumadija division was the main part of the Moravian Army, but after a change of battle plans, it was divided in several squadrons. Stepanović was assigned to Uzun Mirković’s squadron, which had orders to help the Knjaževac Army take Babina Glava and Bela Palanka in order to stop the arrival of Ottoman reinforcements to Niš. Eventually, Babina Glava was taken and Stepanović was noted by Uzun Mirković for "being very agile and for good riding." Soon after, the Ottomans launched a counter offensive against Uzun Mirković’s squadron, which retreated to Pandrilo. The Ottomans attacked Pandrilo on 19 July, beginning a battle in which Stepanović actively participated. Stepanović's participation alongside regular Serbian soldiers raised moral and helped turn the tide of the battle. This experience affected Stepanović greatly and he often resorted to fighting alongside other Serbian soldiers to raise their moral. After the fall of Knjaževac, Stepanović and his squadron moved from Deligrad to Sokobanja in order to prevent the Ottomans from reaching the Morava Valley. In Sokobanja, Serb forces regrouped and formed the IV Army Corps, under the command of Colonel Đura Horvatović. Stepanović subsequently joined this unit. The IV Army Corps marched across Kurilovo and reached Vinik where it attacked Ottoman positions. It then moved on to Deligrad, where it arrived on 7 September. The IV Army Corps clashed with the Turks on 11 September near Krevet, in a battle which ended indecisively. An armistice between Serb and Ottoman Turkish forces was declared 1 November 1876. On 1 December, Stepanović was awarded the Gold Medal for Bravery and was promoted to the rank of second lieutenant. On 13 February 1877, he was appointed commander of the 3rd Company of the 3rd Battalion of the Serbian Army. Later, Stepanović participated in the capture of Pirot. Under the overall command of General Jovan Belimarković, Stepanović and his 300 strong force attacked the left flank of Nišor, one of two locations that the Ottomans had fortified in the town. Between 26 and 27 September, Stepanović’s unit passed unnoticed around Nišor and took Mali vrh. On the morning of 27 September, when the main Serbian attack began, his squad opened fire on Nišor, confusing the Ottomans stationed there. Afterwards, Pirot was captured. One soldier from Stepanović’s unit said: "I find that, if I’m not wrong, our action struck the main blow to the Turkish position on Nišor and had resolved the fate of Pirot." Stepanović was later awarded the Order of St. Svetislav III Class with Swords and Ribbon, his favourite of all awards he had received throughout his career because he considered himself "[the] first to have entered the Turkish trench." On 3 December, the Šumadija Corps began its march from Pirot to Niš in two echelon formations. During this march, Stepanović commanded a half battalion of infantry and some cavalry that moved across the difficult terrain of Suva Planina. Nevertheless, all of his men survived the trek and appeared ready for battle. Stepanović later stated that the march across the mountain was his toughest assignment in the war. On 23 January 1878, the Serbian high command ordered the Šumadija division to capture the town of Vranje. The Šumadija division then drove the Ottomans from Poljanica and defeated Grdelička klisura. On 25 January, Stepanović became commander of a volunteer squad which armed local Serbs in Poljanica. At the battle for Vranje several days later, Stepanović attacked the Ottomans from the north of the town at Devotin.

Серб-болгар соғысы (1885)

Сливница шайқасы кезінде Степанович Шумадия дивизиясының 2-ші батальонының 1-ші ротасына қолбасшылық етті. Оның бөлімшесі Врапче ауылына шабуыл жасап, болгар әскерін кері шегінуге мәжбүр етті. Степановичтің 12-ші полк командиріне жіберген есебінде Сербия армиясының дивизиялары, полктары мен батальондары арасындағы үйлестірудің жетіспеушілігі байқалады. Бірнеше күннен кейін Степанович 12-ші полктегі 1-ші батальонның қолбасшысы болды және басқа бірлік әскерлерімен бірге Сливницадағы әлсіреген болгар орталығына шабуыл жасады. Болгар әскері серб күштеріне Алдомировци ауылының маңындағы аймақты басып алуға мүмкіндік беріп, кері шегінуді бастады. Степанович өз баяндамасында өз сарбаздары туралы былай деп жазды: "Осы шайқастарда сарбаздардың мінез-құлқы өте жақсы болды, өйткені олар ашық далада өрескел атыс кезінде де жоғары жауынгерлік қасиеттер көрсетті. Офицерлердің батылдығы мен әскерге жасаған басшылығы да мақтауға лайық болды". Сербия әскерлері Болгариядан шығарылған кезде, король Милан 19 қарашада Сербия армиясының Пиротқа қарай жалпы шегінуін бұйырды. Үш күннен кейін болгар әскерлері қалаға қарай жорықтап, Нешков биесіне шабуыл жасады. Степановичтің 12-ші полкі кері шегінуге мәжбүр болды. Степанович кейінірек былай деп баяндады: "Мен ауруханаға қарай, әскерлеріміздің көп бөлігі шегінген бағытқа қарай жол тарттым. Ешқандай ақсақалдардың тікелей әрекеті оларды тоқтатып, қайтаруға жеткіліксіз болды. Оларға тағы да солдаздар қосылып, осы күлкілі топ офицерлерді, оларды тоқтатуға тырысқанда, ығыстырып жіберді".

Министрлік және Балқан соғыстарына дайындық

Степпа Степанович 1907 жылғы 29 маусымда генерал шеніне көтерілді, бірақ Шумадия дивизиясының қолбасшысы қызметінде қалды. Никола Пашич 1908 жылғы 12 сәуірде жаңа үкімет құрды, ал Степанович Армия министрі болды. Өкілеттігінің кезеңінде ол әскерді жаңғыртуға және ескі Маузер мылтықтарын жаңартуға тырысты. Сондай-ақ Франциядан жаңа артиллерия сатып алып, Сербия армиясына жеткізді. Армия автоматтар тапсырыс беруге тырысқанда, Степанович басқа, консервативті бағыт ұстанды, өйткені Степановичтің кабинетінде жұмыс істеген полковник Влажич былай деп жазды: 1908 жылдың қазан айында Австро-Мажарстанның Боснияны аннексиялауынан кейін Сербия мен Черногорияда үлкен наразылықтар болды. Көптеген азаматтар Австро-Мажарларға қарсы соғыс жариялауды талап етті. Степанович ел мен армияның соғысқа дайын емес екенін, олардың дипломатиялық, қаржылық және әскери жағынан кең ауқымды дайындыққа мұқтаж екенін ескертті. Оның бұл сөздері көптеген тараптардан, тіпті серб баспасөзінен де қатты сынға ұшырады. Осының салдарынан ол 1909 жылдың басында Армия министрі лауазымынан босатылып, портфелі жоқ министр болды. Сол жылы ол Сербия армиясын болашақ соғысқа дайындауда Путникке белсенді көмектесті. 1910 жылдың басында Степанович Морава дивизиясының командирі болып тағайындалды және дивизияны қарулы қақтығысқа дайындау міндетін алды. 1911 жылдың наурыз айының басында Степанович қайтадан Армия министрі болды. Бірақ көп ұзамай, шаһзада Александар Караджорджевич Степановичке күдікпен қарады, оны май төңкерісінің көшбасшысы, командир Драгутин Димитриевич Апис, Сербия тағында шетелдік монархты қалаған адам деп есептеді. Сондықтан шаһзада Степановичке жүгіріп, Апис пен генерал-майор Милован Милованович Пилачты Белградтан ауыстыруды өтінді. Степанович бұл туралы патша Петрге хабарлап, екі адамды ауыстыру мәселесін шешуді оған қалдыратынын айтты. Содан кейін шаһзада патша Петрге отставкасын ұсынды, бірақ ол қабылданбады. Степанович екінші рет Армия министрі болған кезде Сербия үкіметі Үлкен державалардың Балқанды бөліскелі отырғанын және Осман империясының христиан халқы көтеріліс күшіне жеткенін түсінді. Оның өкілеттігі кезінде Сербия басқа Балқан елдерімен бірнеше қорғаныс келісімдеріне қол қойды және Балқан одағын құрды. Степанович, генерал Радомир Путник және полковник Живоин Мишичпен бірлесіп, Түркияға қарсы соғысқа Сербия армиясын жұмылдыру, шоғырландыру және стратегиялық дамыту жоспарларын жасады. 1912 жылдың күзінде Милован Миловановичтің қайтысынан кейін оның үкіметі отставкаға кетті, ал Марко Трифкович жаңа үкімет құрғанда Путник жаңа Қорғаныс министрі болды.

Stepa Stepanović was elevated to the rank of general on 29 June 1907, but stayed as commander of the Šumadija divisional area. Nikola Pašić formed a new government on 12 April 1908 and Stepanović became the Minister of Army. During his mandate, he tried to modernize the military and to remodel old Mauser rifles. He also had new artillery be bought from France and supplied to the Serbian Army. When the army attempted to order machine guns, Stepanović took a different, more conservative approach, as Colonel Vlajić, who worked in Stepanović’s cabinet, wrote:

In October 1908, after the annexation of Bosnia by Austria Hungary, massive protests erupted in Serbia and Montenegro. Large numbers of citizens demanded that war be declared against the Austria Hungarians. Stepanović responded by warning that the country and the army were not ready for war, and that both needed to undertake great amounts of diplomatic, financial and military training. His statements provoked a great amount of criticism from many sides, even in the Serbian press. Consequently, he was dismissed as Minister of Army and became a minister without portfolio at the beginning of 1909. Later that year, he actively assisted Putnik in preparing the Serbian Army for a future war. At the beginning of 1910, Stepanović became commander of the Morava divisional area and undertook the task of preparing the division for armed combat. At the beginning of March 1911, Stepanović became Minister of Army again. Soon after, Prince Aleksandar Karađorđević became suspicious of Stepanović, whom he believed to be a sympathizer of commander Dragutin Dimitrijević Apis, the leader of the May Overthrow who was said to have wanted a foreign monarch on the Serbian throne. Consequently, the prince rushed to Stepanović and requested that Apis and General Staff major Milovan Milovanović Pilac be transferred from Belgrade. Stepanović responded by saying that he would mention it to the King Peter and allow him to decide whether the two men should be transferred. The prince then unsuccessfully offered his resignation to King Peter. When Stepanović became Minister of Army for the second time, the government of Serbia realized that the Great Powers intended to divide the Balkan and that the Christian population of the Ottoman Empire was on the verge of rebellion. During his term, Serbia signed several defense agreements with other Balkan countries and created the Balkan League. Stepanović, alongside General Radomir Putnik and Colonel Živojin Mišić, developed plans for mobilization, concentration and strategic development of the Serbian Army for a war against Turkey. In the fall of 1912, the government of Milovan Milovanović resigned after his death and when Marko Trifković formed a new government, Putnik became the new Minister of Defense.

Алғашқы операциялар

Бірінші Балқан соғысының басталуымен Степа Степанович 84 зеңбірекке ие болған 60 000 сарбаздық Екінші армияның қолбасшысы болды. Кюстендил–Дупница аймағында шоғырланған бұл армияда 1-ші Тимок жаяу әскер дивизиясы және болгардың 7-ші Рила жаяу әскер дивизиясы кірді. Армияның міндеті – Бірінші армиядан бұрын түрік тылына шабуыл жасау болды. Серб әскерлеріне 7-ші Рила дивизиясының құрамына енгенін хабарлаған Степанович: «Біздің болашақ еңбегімізге сеніммен қараймын және сәттілікке кездесетінімізге нық сенемін, себебі ғасырлар бойы бөлініп, енді бауырласып, құшақтасқан, жақын туыстар – сербтер мен болгарлар барлық кедергілерді жеңіп, құғынға ұшыраған туыстарды азат ететін теңдессіз күшке ие». 1912 жылдың 17 қазанында Путник Степановичке Сербияның Осман империясына соғыс жариялағанын хабарлады. Ол әскеріне Осман шекарасына жақындауға, бірақ басқа бұйрық келгенше одан өтуге тыйым салды. Алайда, болгар жоғары қолбасшылығы Рила дивизиясының командирі Георгий Тодоровқа Осман шекарасын кесіп, Карево село мен Горня Джумажаға шабуыл жасауға бұйрық берді, ол оларды жаулап алуға жетті. Степанович оларды: «Жетінші дивизияның батырларына сәлем!» – деп құттықтады.

With the start of the First Balkan War, Stepa Stepanović became commander of the 60,000 strong Second Army, which possessed 84 cannons. Concentrated in the Kyustendil–Dupnitsa area, it contained the 1st Timok Infantry Division and the Bulgarian Seventh Rila infantry Division. Its mission was to attack the Turkish rear before the First Army. Informing the Serbian troops that the Seventh Rila Division became part of the Army, Stepanović said: ″I look with confidence at our future work and strongly believe in success, because for centuries separated and now fraternized and embraced, closest brothers, Serbs and Bulgarians represent an irresistible force that will crush all hurdles and liberate downtrodden brothers.″

On 17 October 1912, Putnik informed Stepanović of Serbia's declaration of war against the Ottoman Empire. He ordered his army to move closer to the Ottoman border, but not to cross it until further notice. However, the Bulgarian high command ordered the commander of the Rila Division, Georgi Todorov, to cross the Ottoman border and attack Carevo selo and Gornja Džumaja, which he managed to capture. Stepanović congratulated them with the words: ″Hurray heroes of the Seventh division.″

On 18 October, Timok Division started to attack Ottoman positions in direction Rujen Crni vrh, and next day they captured Crni vrh on the orders of Stepanović. On 21 October, the Serbian high command ordered the Timok Division to advanced towards Kumanovo. Uninformed that the battalion, commanded by Mayor Dobrosav Milenković, had already captured Kriva Palanka without a fight, Stepanović ordered all the necessary maneuvers for capturing the town. This wasted a lot of time, but majority of the division managed to pass through Krivorečka gorge without any resistance. In the early noon, Cavalry Regiment started a fight 5–6 km away from Stracin and managed to capture it at nightfall. Yet again, Stepanović hasn’t been informed about this event, and next day he ordered his troops to capture Stracin, which wasted a lot of time. After this event, communication was established between the First and the Second armies and the road to Kumanovo was open.

18 қазанда Тимок дивизиясы Ружен Черни Врх бағытында Османдық бекіністеріне шабуыл жасады, ал ертеңі күні Степановичтің бұйрығымен Черни Врхты басып алды. 21 қазанда серб жоғары қолбасшылығы Тимок дивизиясына Кумановоға қарай жылжуға бұйрық берді. Қала әкімі Добросав Миленкович басқарған батальон Крива Паланканы соғыссыз жаулап алғанын білмей, Степанович қаланы басып алу үшін барлық қажетті маневрлерді тапсырды. Бұл көп уақытты қажет етті, бірақ дивизияның көп бөлігі Криворечка шатқалынан қарсылықсыз өтті. Түске дейін кавалерия полкі Страциннен 5–6 км қашықтықта шайқас бастады және түнде оны жаулап алды. Степанович бұл оқиға туралы тағы да хабардар болған жоқ, ал ертеңі күні ол әскерлеріне Страцинды басып алуға бұйрық берді, бұл тағы да көп уақытты жоғалтты. Осыдан кейін Бірінші және Екінші армиялар арасында байланыс орнатылып, Кумановоға жол ашылды.

Куманово шайқасы

Кумановода жауды жинау туралы ешқандай бұйрық алмаған генерал Степанович 23 қазанда сағат 6-да Кумановоға қарай жорыққа Тимок дивизиясын шығарды. Сонымен қатар, ол 23 қазанда Кочаниді басып алуға жетінші дивизияға бұйрық берді, содан кейін оның күштерінің бір бөлігін сақтап, Штипке қарай жіберді. 23 қазанда таңертең Тимок дивизиясы Кратовоға шабуыл жасап, Куманово шайқасын бастарды. Бірақ генерал Тодоров Жоғарғы Бас штабтың бұйрығын орындады, сондықтан Кочаниді басып алуға он батареядан тұратын бір батальонды жіберді, ал оны толыққанды дивизия қорғады. Степанович, Тимок дивизиясы жорықта болғанда, Овче Поледен және Кочаниден күшті түрік әскерлерінің Кратовоға қарай келе жатқаны туралы хабар алды. Осыған байланысты ол Тимок дивизиясының командиріне Кратовоны басып алып, оңтүстікке қарай қорғаныс құруға асықтырды. Бірақ олар Кратово ауданына келгеннен кейін полковник Кондич дивизия шаршағанын және түнеуге қалу керектігін шешті. Түріктер осы мүмкіндікті пайдаланып, болгарлық комита бөлімі мен сербтердің бір ротасы ғана күзеткен Черни Врхты басып алды. Степанович екі дивизияның жұмысына наразы болып, Жоғарғы Бас штабқа хабарлады. Оған 7-ші дивизия Кочаниді, ал Тимок дивизиясы Черни Врхты міндетті түрде басып алуы керек деген жауап келді. Содан кейін Степанович 23 қазанда Кумановода шайқас болғанын білді. Ол бұған таңырды және Тимок дивизиясының жағдайына алаңдады, бірақ Бірінші армияға көмектесудің жолын іздеді. Ол 24 қазанда Тимок дивизиясына Черни Врхты басып алуға бұйрық берді, бірақ бұл ертең, 25 қазанда орындалды. Келесі күні Жоғарғы Бас штаб Степановичке болгар үкіметінің өтініші бойынша Тимок дивизиясын олардың қарамағына беруге шешім қабылданғанын хабарлады, егер ол "екі дивизияны да басқара берсе". Ол дереу 14-ші серб полкін 7-ші Рила дивизиясына берді және генерал Тодоровқа күштерін Брегальница өзенінің сағасына бағыттап, түріктердің Прилепке қарай шегінуін тоқтатуға бұйрық берді, содан кейін операцияны оңай басқару үшін Крива Паланкадан Штипке көшуге рұқсат сұрады. Бірақ Кратовоға келгеннен кейін генерал Тодоровтан хат келді, онда ол өзінің Жоғарғы Бас штабынан күштерін Серез және Демир Хисарға жылжыту туралы бұйрық алғанын хабарлады, ол бұйрықты орындаған еді. Мұны оқығаннан кейін Степанович Крива Паланкаға оралды, болгарларға көмектесу үшін белгілі бір күштерді дайындау үшін.

Having not received any order about amassing of the enemy at Kumanovo, general Stepanović ordered Timok Division to take a march towards Kumonovo on 23 October at 6 a. m. At the same time he ordered he commanded the Seventh Division to take over Kočani on 23 October and then to spare some of its forces and send it toward Štip. On 23 October, in the morning, Timok Division attacked Kratovo and thus began the Battle of Kumanovo. However, general Todorov obeyed the orders from his High Command, so he only sent one battalion of ten batteries to take over Kočani, which was defended by an entire division. Stepanović, while the Timok Division was on the march, received the note that from Ovče polje and Kočani, strong Ottoman force was marching toward Kratovo. Based on this, he hurried commander of Timok Division to take over Kratovo and to establish defenses toward south side. However, after they arrived in the Kratovo area, colonel Kondić decided that division is tired and should spend the night. Using this, Ottomans took over Crni vrh, which was guarded only by Bulgarian Komita department and one company of Serbs. Stepanović did not like the work of both divisions and reported this to Supreme Command. He received answer that 7th Division should unconditionally take over Kočani and Timok Division Crni Vrh. Meanwhile, Stepanović found out that during 23 October, there was battle at Kumanovo. He was surprised by this and was worried about the position of Timok Division, but still looked for a way to help the First army. He ordered Timok Division to take over Crni vrh on 24 October, but this was done tomorrow on 25 October. The next day, High Command informed Stepanović that at the request of the Bulgarian government it was decided that Timok Division should be putt at their disposal, provided that ″he still manage both divisions.″ He immediately gave 14th Serbian Regiment to the 7th Rila Division and ordered general Todorov to steer his forces towards the mouth of the Bregalnica river in order to stop Ottoman retreat towards Prilep, and then he asked for permission to move from Kriva Palanka to Štip in order to command more easily operation. However, after he arrived in Kratovo he received a dispatch from general Todorov in which he informed that he received the orders from his own High Command to move his forces towards Serez and Demir Hisar, which he already ordered. After reading this, Stepanović moved back to Kriva Palanka to prepare certain forces to aid Bulgarians.

Адрианополь қоршауы

Генерал Степа Степанович 1912 жылғы 6 қарашада Мұстафа-паша (Адрианопольдің сыртындағы теміржол стансасы) деген жердегі штабымен келді. Ол дереу болгар екінші армиясының және қоршау әскерлерінің Жоғарғы Бас қолбасшысы генерал Никола Ивановпен байланысқа түсті. Оның штабы Ивановтың орналасқан жері – Мұстафа-пашаға орналастырылды. 3 желтоқсанда соғыс тоқтатылды. Бірақ Степанович әскерінің шоғырлануын жоғалтуын қаламады. Ол тіпті Рождество қарсаңында да ең жоғары тәртіп пен дайындық талап етті. Соғыс тоқтатылған кезде Степанович әскерін жабдықтауды жақсартты. Болгария Жоғарғы Бас қолбасшылығы серб екінші армиясын жабдықтауға келісті, бірақ Степанович сапаға қанағаттанбады. Сондықтан ол нан, ет және басқа да тауарлардың сапасын жақсартуды талап етті. Болгария қолбасшылығымен келісімге келмегендіктен, ол серб Жоғарғы Бас қолбасшылығынан "әскерлердің денсаулығы мен моральын сақтау" үшін жабдықтар жіберуді сұрады. Екі айлық дайындықтан кейін 1913 жылғы 24 наурызда Адрианопольді басып алу үшін үш күндік шайқас басталды. Оның Тимок дивизиясы артиллерияның көмегінсіз, бар болғаны 45 минутта майданның солтүстік бөлігінің барлығын басып алды және Адрианополь бекінісінің артиллерия отының көп бөлігін өз бағытына бұрды. Күннің соңында ертеңгі түнде жауынгерге қарсы тосқауылдарды басып алу үшін шабуыл жасауға шешім қабылданды. Шабуыл басталғанда, Тимок дивизиясының бағытында османдықтар өздерінің позицияларын қайта басып алуға тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. Генерал Степанович Дунай дивизиясының артындағы биік жерден шабуылды бақылады. Әскери телеграфқа жауапты Никола Аранджелович атмосфераны былай сипаттады:

Таңғы сағат 5.30-да Степанович серб әскерлеріне болгарлардың шығыс секторға шабуылдауына көмектесу үшін майдан шебінде шешуші шабуылға көшуге бұйрық берді, ол шамамен сағат 8-де құлдырады. Сағат 8.30-да екі османдық офицер Сербияның 20-шы полкіне Шукри-пашаның есебінен капитуляциялау туралы келіссөздер жүргізу үшін келді. Жауап алмағаннан кейін, Паша өзінің адъютантын 20-шы полкке Шукри-паша генерал Степановичпен келіссөздер жүргізгісі келетінін хабарлап жіберді. Степанович оған келіссөздер жүргізуге өкілеттік берілмегенін және генерал Ивановқа жүгіну керектігін айтты. Осы уақыт аралығында Тимок дивизиясы жауынгерге қарсы сызықты, ал Дунай дивизиясы Папас-Тепе нүктесін басып алды. Генерал Степанович Дунай полктерінің алдыңғы қатарына жақындады және сағат 11-де Бекичепеде, Марашқа жақын болды, оны 4-ші серб полкі басып алған. Сағат 11.30-да болгар офицерлері Шукри-пашаның штабына келді, ол сағат 12.15-те генерал Ивановқа берілді, бірақ ол бір сағаттан кейін жеке өтінішімен штабына оралды. Бір сағаттан кейін оны серб әскерлері ұстады. Адрианополь құлағаннан кейін Степанович 27 наурызда біріккен отряд құрып, жаулап алынған қалаға салтанатты түрде кірді. Бірнеше күннен кейін ол Черноменде, тарих бойынша Марица шайқасы болған жерде, қаза тапқан батырларға ескерткіш орнатуды бұйырды. Қатысушылардың айтуынша, бұл әсерлі және қозғалтқыш сәт болды. Осыдан кейін Степанович әскерін Сербияға қайтаруға дайындық бастады. Болгария үкіметі оған әскерін қайтару үшін жеткілікті пойыз бермеді, сондықтан ол әскерін Сербияға жаяу алып кететінін айтып, қорқытты. Осыдан кейін болгарлар мойынсұнып, ол 1 сәуірден 9 мамырға дейін бүкіл әскерін көшірді.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда ол Радомир Путникке өкілдік етті. Ол әскери жұмылдыру және соғысқа дайындықтардың бір бөлігіне жауапты болды. Путник қайтып келгеннен кейін Екінші армияға қолбасшылық етті. Бірінші дүниежүзілік соғыста ол Сербия армиясын Сер шайқасындағы ұлы жеңіске жетелеп, онда оның Екінші армиясы Австрияның Бесінші армиясын толық жеңді, олар қарбалас жорықтан кейін келген болатын. Бұл соғыстағы одақтастардың алғашқы жеңісі болды және ол фельдмаршал атағына ие болды. Оның әскері 1915 жылы Сербияны қорғаумен қатар Дрина және Колубара шайқастарында да жетістіктерге қол жеткізді. 1918 жылы ол тағы да Македониядағы одақтастардың ірі шабуылына қатысқан Екінші армияның қолбасшысы болды, олар 15 қыркүйекте үлкен жетістікке қол жеткізді. Екінші армия Болгария шекарасына жетті, ал 1918 жылдың 29 қыркүйегінде Болгария капитуляциялағаннан кейін Босния және Адриатика теңізі бағытына бұрылды. 1919 жылдың соңына дейін серб армиясының бас қолбасшысы қызметін атқарғаннан кейін зейнетке шықты. Мансабында ол екі рет армия министрі болып тағайындалды. 1876-1878 жылдардағы түріктерге қарсы соғыстардағы батылдығы үшін «Takovski krst sa ukrštenim mačevima» медалімен марапатталды. Сонымен қатар, ол «Михаил және Георгийдің ең жоғары орденінің» Ұлы крестімен (GCMG) марапатталды. 1929 жылдың 29 сәуірінде Чачак қаласында қайтыс болды.

Мұра

Ол "Сербияның ең көрнекті 100 адамының" тізіміне енген. Оның Кумодраждағы (Белград) туған үйі оның өмірі мен қалдырған мұрасына арналған шағын мұражай болып өзгертілді. Үйдің қалпына келтірілуі және сақталуы 2014 жылы жүзеге асырылды, содан кейін ол қайтадан келушілерге ашылды.

Жасалған әшекейлер

Сербтік әскери наградаларыҚаражордже жұлдызы ордені, қылышпен, Үлкен крест шеніҚаражордже жұлдызы ордені, қылышпен, Ұлы офицер шеніҚаражордже жұлдызы ордені, қылышпен, Командор шеніҚаражордже жұлдызы ордені, қылышпен, Офицер шеніҚаражордже жұлдызы ордені, Командор шеніҚаражордже жұлдызы ордені, Офицер шеніАқ бұрқұт ордені, қылышпен, Командор шеніАқ бұрқұт ордені, Командор шеніАқ бұрқұт ордені, Офицер шеніТаково кресі ордені, Ұлы офицер шеніТаково кресі ордені, Командор шеніТаково кресі ордені, Офицер шеніТаково кресі ордені, қылышпен, Кавалер;Сербтік қызмет медальдарыБатылдық үшін медаль, АлтынБатылдық үшін медаль, КүмісПатша Петр I еске алу медаліТүркиямен соғыстардың еске алу медалі 1876-1878Болгариямен соғыс медалі 1885Әскери еңбек медаліБірінші Балқан соғысының еске алу медаліЕкінші Балқан соғысының еске алу медаліБірінші дүниежүзілік соғыстың еске алу медаліАлбаниялық еске алу медаліХалықаралық және шетелдік наградаларҚұрмет Легионы, Офицер (Франция)Құтқарушы ордені, Үлкен крест шені (Грекия)Италия тәжі ордені, Үлкен крест шені (Италия)Данило I князі ордені, Үлкен крест шені (Черногория)Станислав қасиетті ордені, Үлкен крест шені (Ресей империясы)Станислав қасиетті ордені, қылышпен, Командор шені (Ресей империясы)Георгий қасиетті ордені, IV класс (Ресей империясы)Ванна ордені, Командор шені (Ұлыбритания)Ванна ордені, Серік (Ұлыбритания)Обилић медалі (Черногория Корольдігі)Қызмет көрсеткендерге арналған орден (Ұлыбритания)