Кіріспе

Молдавиялық/румындық әскери қызметкер және саясаткер Григор Михаил Стурца, бірінші аты да Григорий немесе Григори, тегі де Стурза, Стурза, Стурда, Стурза (Мұқлис Паша, Георгий Мухлис және Бейзадея Вицель деп те белгілі; 11 мамыр 1821 - 26 қаңтар 1901) – Молдавиялық, кейіннен румындық әскери қызметкер, саясаткер және авантюрист. Ол ежелгі бойардтық әулеттен шыққан, князь Михаил Стурдзаның ұлы, 1840 жылдары Молдавия тағына мұрагер болды және өмір бойы Молдавияның Бейзадеясы (кіші князь) ретінде танылды. Күш-қуатымен және тәртіпсіз мінезімен әйгілі жас Стурца жеке милиция құрып, Молдавияның астық саудасын бақылауға алып, Сардиния саудагерлерімен соттасты. 1845 жылы ол әкесіне де, француз заңдарына да қарсы келіп, өте үлкен, тұрмысқа шыққан графша Дашқа үйленуге тырысып, Периениде онымен бірге баррикадаға тығылды. 1847 жылға қарай Григор Молдавия билігіне қайта қабылданды және Молдавия князьдік милициясындағы генерал ретінде 1848 жылғы сәуір революциясы кезінде тәртіпсіздіктерді басуға жеке басшылық етті. Осы оқиғалар кезінде Бейзадея болашақ үш мемлекет қайраткері – Александру Иоан Куза, Михаил Когальничану және Манолаке Костаке Эпуреанумен жеке дұшпандыққа ұшырады. 1849 жылы Михаил Стурдза биліктен қуылғаннан кейін Григор Осман әскеріне полковник болып қосылып, Михаил Чайковский мен Омар Пашаның басшылығымен Қырым соғысына қатысты. Аса батыл атқыш, снайпер ретінде танылған ол бригадир-генерал шеніне көтерілді. Чайковский талқылаған жоспар бойынша Стурца Оңтүстік Бессарабияға шабуыл жасау үшін қолбасшылық лауазымға тағайындалуы керек еді, бірақ бұл жоспар іске аспады. Дегенмен Стурца соғыс аяқталғаннан кейін бұл аймақты Молдавияға қайтару жөніндегі комиссияда жұмыс істеді. Григор мен Михаил Стурца 1858 жылғы князьдік сайлауда бәсекелестікке түсті, олардың арадағы бәсекелестік үшінші үміткер Кузаның жеңісіне ықпал етті. 1859-1864 жылдары Біріккен Княздықтар құрылған кезде Стурца Орталық комиссия мүшесі ретінде консервативті принциптерді сақтады, содан кейін Румыния депутаттар жиналысындағы адал оппозиция және Кузаға қарсы құпия әрекеттердің арасында ауысып, Кузаның жоспарлаған жер реформасына қарсы болды. Ол Молдавияның тәуелсіздігін жақтаған немесе Румынияның князі болуға үміткер болды және 1866 жылдың басында Кузаны биліктен құлатуға қол жеткізген "қорқынышты коалицияға" қатысты. Кароль I-нің Домнитор ретінде келуімен Стурца Яссыдағы "Ақ" консерваторлардың жетекшісі болды және аймақтық мүдделерді қорғады; ол "Яссы петициясы" деп белгілі болған өте консервативті манифест таратып, ұлттық дау тудырды. Халықаралық саясатқа қатысты көзқарастары оны Жүнімеядағы орташа консерваторлармен қарым-қатынастың ушығуына әкелді. Юнистік германофилиясын қабылдамаған Стурца Румынияның Тәуелсіздік соғысы кезінде өзінің тобын – Ұлттық демократиялық партияны құрып, русофилге айналды. Бұл фракция оның мүшелері премьер-министр Ион Братиануға жасалған қастандыққа қатысқандығы туралы сұрақтарға жауап беруге шақырылғаннан кейін тарап кетті. Ақырында, Стурца 1890 жылдары Братианудың Ұлттық либералдық партиясына қабылданды. Бейзадея сол кезде саяси емес жұмысына көбірек назар аударды, оның ішінде композитор, философ, өнертапқыш және өнерді қолдаушы ретінде беделін қалыптастыруға тырысты; оның соңғы ісі Бухарестте Стурца сарайын салу болды. Сондай-ақ, ол отбасы мүлкіне қатысты ұзақ сот процесіне қатысып, қаржылық қиындықтарға тап болды. Жыныстық еркіндігімен және заңды емес балаларының болуымен әйгілі болған ол өте аз қалған мүлікті қалдырды, оның иелігі балалары арасында даулы болды.

Туған жері мен балалық шағы

Мұны ғалым Мозес Гастер жазған: «Стурдзалар отбасы ұзақ уақыт бойы Молдавияның, кейін Румынияның үкіметтерімен тығыз байланыста болды». Гастердің болжамы бойынша, олардың шығу тегі Трапезонт империясында болды, содан олар 17 ғасырда Молдавия мен Валахияға қоныстанды. Басқа дереккөздер бойынша, алғашқы белгілі Стурджа 16 ғасырдың ортасында Молдавияда өмір сүрген, ол Александру Лапушнянудың тұсында өмір сүрген. Бейзадеаның атасы Логофет Григорашу Стурдзаның отбасының венгрлер тұқымының бір тармағы болғаны және оның түп тамыры далматиндық екендігі туралы аңыз бар. Айтуынша, Григор бұл талапты жақтырмады, бірақ өзін Влад Импалер ұрпағы деп санайды. Оның замандасы, генеалог және полемик Константин Сион, Стурджаларды Путна округінің молдавандары деп атайды. 1901 жылы Société astronomique de France-қа арналған некрологта Доротея Клумпке Беизадеа Ресейдің Бессарабия губернаторлығындағы (бұрын Молдавияның бір бөлігі) «Скутарие» ауылының тумасы екенін атап өтті және оның туған күнін 1821 жылдың 11 мамыры деп белгіледі. 1849 жылы Стурдза жіберген хатта датаны Юлиан күнтізбесімен есептелгенін нақтылады, ол Молдавия мен Румынияда өмір бойы қолданылып келді және 23 мамырға сәйкес келеді. Сондай-ақ, Бессарабиядағы осы жердің шын мәнінде Скулени болғандығын түсіндіреді, оның отбасы Молдавиядағы грек төңкерісінің салдарынан қашып келген; бала кезінде ол Бессарабияда, содан кейін Австрия империясының Буковинасында өмір сүрген. Басқа некрологтар мен өмірбаяндар Стурджа Молдавияның астанасы Яссыда дүниеге келгенін айтады. Григорийдің ата-анасы Михаил және оның алғашқы әйелі, Розети отбасынан шыққан Элизабета «Сафтика» Палади болды. Оның туысы, саяси тарихшы Раду Розети, Михаилдің «көздері сұр, шашы қызғылт, бойы қысқа, аяқтары қисық [және] қыңыр» екенін айтып, оның некеге тұруға мәжбүр етілгенін айтады. Сафтика арқылы және әжесі Мария (Каллимахи) арқылы Григорий ішінара грек болды; оның арғы атасы Фанариот, Григорий Каллимахи, 1760 жылдары Молдавия князі болып қызмет етті. 1820 жылы екі ел де Осман империясының құлдығынан босауға кірісті. Оның туысы, Иоан «Ионица» Стурдза, Жоғарғы Порта Молдавияның билік басындағы князі ретінде танылып, бір ғасырлық фанариоттық билікке нүкте қойды. Көбінесе, ол «Молдавияның жеті тірегі, олардың барлығы ұлы боярлар» тобынан қарсылыққа тап болды, оның ішінде Григорашу Стурдза да бар. 1823 жылдың ақпанында Григорашу мен Марияның ұлы Михаил өзін «консервативті принциптер» адамы деп атаған алғашқы молдаван болды. Стурдзаның билігін 1828 жылғы орыс-түрік соғысы үзіп тастады, оның барысында князь Иоан Ресей империясының әскерімен тұтқындалды. Соғыс Ресейдің Валахия мен Молдавияға ықпалын арттырумен аяқталды, бұл конституциялық актіге, Регламент Органикалыққа енгізілді. 1834 жылдың сәуір айында Михаил Молдавия тағына сайланды, ол 1849 жылдың маусымына дейін билік жүргізді. Осы аралықта Григорийге Беизадеа – Хоздардың ұлдарына берілген бейресми атақ берілді. Алайда, оның анасы енді әмірлік отбасына кірмеді: Осман сыртқы істер министрі Мустафа Решид-пашаның сенімін алу үшін Михаил Сафтикадан ажырасып, Стефан Богоридидің қызы Смарандаға үйленді. Осы некеден Григордың екі ағасы болды, екеуінің де есімдері Михаил болды. Біріншісі 1846 жылы қайтыс болды, екіншісі 1848 жылы туған, тек 1863 жылға дейін өмір сүрді; Мария (1848-1905) орыс мемлекет қайраткері Александр Горчаковтың ұлы Константин Александровичке тұрмысқа шықты.

Оқыту

Григор 1834 жылдың тамыз айында молдавандық князьдық милициясында қызметке түсті, ол атқыштар корпусына кадет болып қабылданды. Осы тәжірибе оған үлкен әсер етіп, өмір бойына әскеришілдікке деген нанымын қалыптастырды. Тақ кигізу кезінде ол және оның үлкен ағасы Димитрие Мирослава мектебінде профессор Виктор де Линкурдың жетекшілігінде білім алды. 1834 жылдың қыркүйегінде әкесі оларды Михайл Когэлничану және басқа да жас боярылармен бірге Франция Корольдігіне оқуға жіберді. Бұл жол Михайлдың өзінің білімімен сабақтас болды және Григор мен Димитриенің Ресейде білім алуына жол бермеу мақсатымен таңдалды. Сондай-ақ, шілде революциясынан бері радикалды саясаттың орталығы болған Парижді болдырмау үшін жасалды: «жақсы отбасылардан шыққан жастар француз тілін – дипломатия тілін үйренуі және сапалы білім алуы керек еді, олар либералдық немесе революциялық рухпен байланысқа түспеуіне барынша күш салынды». Бұл жаңалық Ресей императоры Николай I-ге жеткізілді, ол өзінің қол астындағы ұлдарының либералды Францияда білім алып жатқанына ашуланып, Стурдзаны тақтан түсіруді ойлады. Францияда қалу мүмкін болмауына себеп болған тағы бір фактор – Григордың әріптесі Липманмен болған заңсыз жекпе-жекте жарақат алғандығы. 1835 жылдың тамызында екі жігіт Пруссияның астанасы Берлиндегі француз гимназиясына ауыстырылды. Олар заң тарихын оқып, Молдавия заңдарын зерттеуге кірісті. Кейіннен ол Адольф Ридельдің басшылығымен саяси экономиканы, Генрих Густав Магнустың технологияны оқыды және 1840 жылдың сәуір айында барлық заңгерлік білімінен бас тартты; әртүрлі деректерге сәйкес, ол Леопольд фон Ранкеден тарихты оқыды және Александр фон Гумбольдт пен Генрих Вильгельм Довтан табиғаттану ғылымдарымен танысты. Жерар де Нервал Стурдзаны «Гегель философиясын түсінуден гөрі зерттеген» деп сарказммен айтты. Бейзадеалар Берлинде тағы үш жыл тұрды. Биографтар оның прус әскери мектебінде оқығанын болжайды, бірақ Григор Гардекорпстың артиллерия офицерімен жеке сабақтар алғаны анық белгілі. Екі бауыр да үйде заң курстарын оқыды, әсіресе Византия заңдарына ерекше назар аударды. Бұл оларға Молдавия соттарын жаңғырту міндетін орындауға көмектесуі керек еді. 1848 жылға дейін «орыс армиясында қызмет етпегенімен, император Николайдан полковник шындығында (полковник) шенін алды». Бұл, мүмкін, олардың әкесі сұраған құрмет болды. Григордың бойы ерекше биік еді, бұл қасиетті ол Розетти анасынан мұра еткен, және ол «қайта орнықты күшпен» дүниеге келген. Әртүрлі есептерде оның ерекше жаттығу тәртібі туралы айтылады, оның ішінде иығына бузау көтеріп жүруі, бұл оның сүйіспеншілікпен немесе аяусыз лақап аты – Бейзадеа Вицель («Бузау Бейзадеасы») тудырды. Нервалдың айтуынша, 1844 жылы ол бір қолымен ересек адамды көтеріп, екі қолымен 550 килограммдық штанганы көтере алған. Жазушы Джордж Костеску сондай-ақ, Григор Стурца есейген кезде құштар және шаршамас жүзуші болғанын, әсіресе Агигеядан тыс суларды ұнатқанын айтады; қыста ол жақын досы Джордж Сан Маринмен күрес жекпе-жектерін ұнататын.

Графиня Даш ісі

1841 жылы Яссыдағы Ресей консулдығы үшін драгоман қызметін атқарған Николай Гирс Димитриені "аттарды жаттықтыруға берілген, жұмсақ және зиянсыз жас жігіт" деп сипаттады. Ал Григоре "шексіз мақтанға берілген, барлық адамдарды, тіпті өзінің қатаң әкесінен де қорқытатын" адам еді. Бұл пікірді австриялық агент Стокера да ішінара растады, ол аға Стурдза бауырын "рухы жағынан кедей" деп таныды, сондай-ақ Григоре осы кезде Молдавияның "орыс партиясына" адал болғанын айтты. Жасы кішкентай болғамен, Григоре Михаилдың орнын басып, князьдік таққа отыруға дайындалып жатты. Ол әкесінен Парижге көшіп баруға рұқсат сұрады, себебі ол Берлинге қарағанда жылырақ, зияткерлік жағынан беделді және жағынан босаңқырақ екенін ойлады. 1839 жылы болашақ "Мұқлис" түрік масондығына қосылған, ал жеке мысалымен Молдавия масондығына жалдауды ынталандырған. Әдебиет тарихшысы Раду Чернатескудың сөзіне сүйенсек, бұл әрекетті Василе Александри 1840 жылы жазған "Харлау масоны" пьесасында сатиралық түрде көрсеткен, ал Беизадея кейіпкерінің прототипі – Пестриц ("Дақты"). Стурдза 1843 жылғы ақпанда Берлиндегі оқуын аяқтамай, диплом алмады. Ресейдің келісімімен ол сол жылдың соңында Парижге көшіп, құқық тағылымын жалғастыру тапсырылды. Басқа мәліметтерде әкесі оның үйлену ниетін білген соң, тойға дейін оны Яссыға қайтарған делінеді. 1844 жылы Беизадея Григоре Молдавияға оралды. Келесі жылғы наурызда әкесі оны Молдавия мектептерінің кіші қамқоршысы етіп тағайындады, білім беру реформасын бақылау және теңдік идеяларының таралуын болдырмау міндетін жүктеді. Бірақ Григоре ант беруге келмеді. Осы кезде Димитрий әкімшілікке қабылданып, князьдік жасағының бас қолбасшысы (хатман) қызметін атқарды. Гирс хабарлағандай, Михаил хан екінші ұлына "қалауынша қызмет таңдауға" рұқсат берді, бірақ Григоре бірден кетіп, "әкесінің беретін жалақысына қанағаттанбады". Оның орнына ол "тез байып кетуді" көздеді, өз заңдарымен "феодал" болып, арнауттардан жеке әскер құрып, оған қарсы шыққандарды, тіпті судьяларды да дене жарақаттарымен қорқытты. Григоре бұл уақытты тартуға бағытталған әрекет деп сескенді. Жазушы Константин Негруцци, оқиғаның куәгері болған, ол Перени шіркеушісін қарумен ұстап, әкесінің қатысуынсыз және рұқсатынсыз рәсім өткізуге мәжбүрлегенін айтты. Даш Шығыс православиесіне (Молдавия митрополиттік шіркеуі) шомылдырылып, "Диана" есімін алды. Оның шомылдыру және үйлену рәсімдері Молдавия митрополиясына хабарланды, ол соңғы актіні күштен шығарып, 9 мамырдан бастап қолданысқа енгізді. Григоре бауырының жасағы Периениге шабуыл жасап, оны тұтқындауы мүмкін екенін естігенде, "менің шаруаларыммен бірге" өліміне дейін күресеміз деп мәлімдеді. Ол әкесіне қарсы Периени және Неамц монастырының кірістерін иемдену арқылы наразылық білдірді. Георге Сион 1845 жылғы қыркүйекте 200 улан, Молдавияның толық атты әскерін құрайтын, Периениге келгенін хабарлады. Беизадея князьдік кешеніне бекініп, қоршауға қарсы тұруға ниеттенді. Азық-түліксіз және қызметшілері тастап кеткен соң, ол "өзінің ең жабайы атымен" Периениден шығып кетті, қолында карабин, қылыш және төрт тапанша болды. Уландар оны қумай, арнауттарды қарусыздандыруға және графша Дашты тұтқындап, Маморницаға жеткізіп, Австрияның Галициясына өтуге мәжбүрледі, ол ешқашан қайтып оралмады. Дюклос басқаша баяндама ұсынды, соған сәйкес Беизадея графшадан жалыққан және оған некеге тұруға "келісімге" қол қоюға мәжбүрлеген. Оның және Г. Сионның нұсқасында да қақтығыс Григордің ханзададан кешірім сұрауымен аяқталады. Тағы бір мәлімет бойынша, Беизадея графшаның өзінің туысы граф Таннебергпен қарым-қатынаста болғанын біліп, 1845 жылғы қарашада екеуін де Швейцарияға жеке ертіп барған. 1846 жылы Даш және оның туысы Комода Беизадеяның есебінен өмір сүрді. Соңғысы әлі де жыныстық тәртіпсіздіктерін жалғастырып, әкесінің хатшысы Николае Шуцу жазғандай, жыныстық аурулары үшін арнайы емделуден өтуге мәжбүр болды. Ол ауыл шаруашылығымен айналысып, Себаоаниде жалға алған жерінде агрономдар Алеку Куличи мен Ион Ионеску де ла Брэдті жұмысқа алды және оларға "екі княздықтағы барлық табысты спекуляциялардың құпияларын" ашты. C. Сион хабарлағандай, Беизадеяда қазір жас боярлардың құрамында қылмыстық топ болды. 1847 жылы Беизадеямен бірге боярлар Страт пен Стэн құраған комиссия...

1848 жылғы төңкеріс

Мұндай жомарттыққа қарамастан, Бейзадея көбінесе өте қатыгездігімен танымал болды. Жазушы И. С. Северяну Стурдзаның тек рома құлдарын ұстап қана қоймай, олардың біреуін шұбасына тым көп тұз салғаны үшін атып өлтіргенін айтады. Сион жас Стурдзаны, "атақты ұры", деп "жүрексіз, қатыгез, мейірімсіз және қасқырдай" деп сипаттайды. Ионескудың сөзіне қарағанда, Бейзадеяның "Роман округінің барлық иеліктерін" өзіне қарату жоспары болған. Стурдза өз атына жерлерді де иеленді: Кристаештіде ол Ceahlău тауына көрінісі бар алып еменді пайдаланды және кейде онда тұрды. Сол кезде Стурдза теңіз және өзен саудасының жобаларына да қызығушылық танытты. 1840 жылдары ол 15 ғасырдағы Молдавияның желкенді кемелерін бейнелейтін гравюраны сатып алып, кеме қатынасының тарихын құжаттауға көмектесті, оны Георге Асачи қайта жариялады. 1847 жылдың желтоқсанына қарай Стурдза Еуропалық астық саудасының жеткізушісі болды, Сардиния Корольдігінің фирмаларымен және қызметкерлерімен тиімді қарым-қатынаста болды. Бастапқыда ол сардиниялықтардың экипажы бар екі бригантина сатып алып, Галац нарығын басып тастауға тырысты. Содан кейін ол Педемонте үйінің мамандандырылған сатушыларымен жұмыс істеді, бірақ міндеттемелерін орындамады және сотқа берілді. Бұл оқиға халықаралық дауға айналды, Молдавия соттары Стурдзаға Педемонтеден өтемақы және сот шығындарын төлеу керектігін шешті. Бұл туралы шежіреші Михаи Дим айтқан. Стурдзаның Контесса Дашқа заңды түрде үйленгені туралы оның әріптестері арасында пікірталас бар. Стурдзаның екінші некесі, оның әкесі ұйымдастырған, алайда Гирс хабарлағандай, валахиялықтар Ольганың бұрынғы губернатор Павел Киселевтің заңды қызы екенін және тек асырап алу арқылы ғана Гика атанғанын білген. 1848 жылдың 1 наурызында Валахияның астанасы Бухарест қаласында олар үйленді. Стурдзаның бірінші әйелі осы жағдайға қатты ренжіді. Оған жазған хатында виконт д'Арлинкур оның қайғысына көңіл білдіріп, жазу арқылы емделуге шақырды. Ол 1848 жылы жазған "Михаэль ле Молдаве" романында Стурдзамен болған қарым-қатынасын еске түсірді. Романды "Михаэль Кантемир" кейіпкері бейнелейді, ал Даш өзі - рома халқының қызметшісі Чива; тарихи фактілер Стурдзаның құмарлығы мен отандастарының қажеттіліктері арасында таңдау жасауға мәжбүр болғанын көрсетеді, өйткені Чиваға үйленсе, таққа талапкер болмайтын еді. Романды Теодор Кодреску румын тіліне аударды және 1851 жылы жариялады. Барлық Стурдзалар 1848 жылғы сәуірдегі төңкеріске қарсы күреске қатысты. Димитрий Хатман ретінде номиналды түрде басшылық етті, бірақ, Раду Розеттидің айтуынша, Григор "көбірек энергиялы және қабілетті" болғандықтан, революционерлерді тұтқындауды және оларға жаман қарауды жеке бақылады. Орыс полковнигінің киімін киген Григордың құрбаны Алеку Розетти оған мазақтап: "Vous êtes magnifique et pas cher!" ("Сіз кереметсіз және мүлдем қымбат емессіз!") деді. Дипломат Н. Б. Кантакузен (революционер Василе Кантаның ұлы) да осыны айтады. Ол "Грегор Стурдза, князьдің ұлы" полковник Александру Иоан Куза мен басқа да режимге қарсыларға Яссыдағы Казимир үйінде шабуыл жасағанын жазады. Басқа хабарлар Григордың әскерлеріне барлық тұтқындарды атуға бұйрық бергенін, бірақ оның бұйрығына Хатман ағасы вето қойғанын көрсетеді. Григор басқа бір жас революционер Манолаше Косташе Эпуреануды тұтқындағанын да осылай жүргізген деп есептеледі; Когальничану да революциялық қозғалысқа қосылды, бірақ жер аударылды. Ол Бейзадеяға "ашық және кешірімсіз жек көрушілік" сезімін сақтады және кетер алдында оны Неамц монастырын "жердің кем емес қырқ мың дукатымен" алдағанын айыптады. Мамыр айында Александри революциялық манифестінде Григорды атап өтіп, оның жалға алған жерлерінде шаруаларды "қатыгез азаптау" туралы баяндады. Александри сонымен қатар Стурдзаның арнауттары боярлардың үйлерін тонағанын, Георгиос Кантакузиностың бағалы сағаттарын ұрлағанын және тұтқындарға қатыгездік жасағанын мәлімдеді. Жалпы, Михаил ханзада реформаны Ресейдің жазалау шабуылына әкелмейтіндей саяси бағытты ұстануға тырысты. Ол өзі Ресейдің ветосы салдарынан елден қуылды, бұл кейбір, соның ішінде Стокера, Григордың "жаман мінез-құлқынан" туындаған болуы мүмкін деп сенді. 1849 жылы ол Париждің 7-ші округінде Богоридидің жеке үйінде тұрды. Сол кезде Димитрий қоғамдық өмірден толықтай кетіп, Диппеге қоныс тепті. Ол алыс туысы Катрина Стурдзаға үйленді, олармен бірге Францияда отбасы тармағын құрды. Молдавиядағы үлкен иеліктеріндегі жерді иеленбеген ол өзінің ісін жүргізу үшін еврей кәсіпкері Мочи Фишерге сенді, бұл шаруалардың келесі 60 жыл бойына тудырған дау-дамасына себеп болды. Григордың Slatina монастырының жеріне кіретін Борка ауылына жасаған жалғасы даулы болды, өйткені оның өкілдері болған Молдавиялық поляктар жергілікті халықты қарыздық құлдыққа итермеледі. Әкесінің қуылғаннан кейін шаруалар төлемдерді тоқтатып, ресми шағымдар жасады. Бұл мәселені сол кездегі азаматтық инспектор (Исправник) Ласкэр Катаргию зерттеді, ол Стурдза заң мен әдет-ғұрыпты бұзғанын анықтады.

Қырым соғысы

Революция уақытында Беизадеа Григоре әскери мансабына күш салып, Молдавия жасағында генерал шеніне жетті. Танзимат реформаларының қарыстығында Решид-пашамен жеке достығын пайдаланып, 1852 жылы Осман әскерінде полковник болып тағайындалды. Муклис-паша (сондай-ақ Мухлис-Баша және басқа да түрлері) ретінде Стурдза 1853 жылдың желтоқсанында, Қырым соғысы басталғалы екі ай өткен соң, түрік казак атты әскеріне жіберілді. Бұл бөлім Портаның ішінара кешірім жасаған Валахия революционерлерін де қабылдау үшін құрылды. Стурдза Валахияда ерекше көзге түсіп шайқасты, Олтеница шайқасынан бастап; содан кейін Четатедегі шайқастарға қатысып, орыс артиллериясы оқ жаудырып тұрғанда, жау офицерлерін нысанаға алатын "өте батыл" снайперлік шеберлік танытты. 1854 жылдың тамызында Ресей тастап кеткен Бухарестке сапар шегіп, әйелінің үйін "оқтан да, қарақшылардан да аман" қалған күйде табады. Стурдза Осман туы астында қызмет еткен кезде Молдавия Ресейдің оккупациясына түсті. Елдің Қаржы министрлігі Стурдзаны жау ретінде танып, оның барлық жеке мүлкін – Козмешти мен Кристештині тәркіледі, олар кейін аукционда сатылды. Кейінгі өмірінде Стурдза княздықтардың Ресейге қарсы жаққа қосылмауына өкініп, Сардинияның қолға түсірген мүмкіндігін жіберіп алғанын айтты. Ол бұл қақтығысты Италияның бірігуіне қажетті деп санады және румындардың белсендірек қатысуы Молдо-Валахияның бірігуіне де соқтыруы мүмкін екенін ұсынды. Революционерлер арасында Голеску Негру Стурдзаның Осман қатарында болуын Порта консерваторларды жақтайтынының белгісі деп қарады; оның інісі Голеску Албу да Стурдзаны "жаман естелік" деп атап, оның тобының Еуропадағы насихат жұмысына кедергі келтіргенін айтты. Стурдза Османға қарсы Валахиялық Ион Гикамен байланыста болды, бірақ 1854 жылдың ақпанында екеуінің жолдары айырылысты. Бейзадеа жақсы жағдайдағы Иоан Хелиаде Радулескумен байланыс орнатуға тырысты. Сол жылдың маусымында Бейзадеа басқа валахтармен тұрақты байланыс орнатты, соның ішінде Георге Магерумен – ол оны Пашоалка ("Кішкентай паша") деп білген. Ол революциялық істерге араласуға тырысқан деген қаңқу бар, Магеруға Ион Гика орыс тыңшысы екенін ескерткен. Молдавияға қарсы әрекетке қатысқаны үшін де жер аударылған Ионеску де ла Брэд Гикаға Бейзадеаның жалақор екенін айтты. Гыканың өзі Стамбулда Стурдзамен бірге тойлаған естеліктері бар. Оның хаттарында Пашоалканың туған күні айтылады, ол румындық ұлтшылдықтың мерекесіне айналды: олар "құлақтарымен де, жандарымен де" Lăutari-дің орындауына құлақ қойды. Валахия майданында Стурдза Осман казак генералы Михаль Чайковскийдің басшылығында қызмет етті. Чайковский соғыстың Бессарабияда жалғасатынына үміттеніп, молдавандық Стурдзаны сол жағдайда пайдалы деп санады және оны Осман Бас штабында қызмет етуге ұсынды. Бейзадеа көп ұзамай белгісіз себептермен отставкаға кетті. Чайковскийдің хаттарында оның белгісіз себептермен тергеліп жатқаны айтылады: "Мені [Стурдзаны] қайдан танысқанымды, кімге ұсынғанымды, қалай әрекет еткенін, қалай қаралғанын және оның туралы білетін барлық нәрсені жазуға шақырды". Стурдзаның өзі Омар Пашамен "қатты дауласып", бірде өзінің шатырын қару-жарақ қоймасына айналдырып, әскери қақтығысқа дайындалған. Бұл оның Сефер Пашамен ауыстырылуына әкелді. Густав Бартч пен Йохан Гессеннің литографиясы оның жауынгерлік бейнесін құрметтейді, оны (Мухлис Паша деген атпен) сұлтан Абдулмеджид І-нің жанында, атқа отырған күйде бейнелейді. 1854 жылы ресейліктер Молдавиядан шығып кетті, екі княздықты да буферлік аймақ ретінде австриялықтар басқарды. Келесі жылы "Флавий" деген австриялық тыңшы Стурдзаға Валахияда қолдаудың артуына алаңдады және оның Валахия князі болуға дайындалып жатқанын мәлімдеді. 1856 жылдың мамырында "Мұқлис" Оңтүстік Бессарабияға қатысты Париж шартын іске асырумен айналысатын Осман дипломатиялық миссиясына қосылды (ол Молдавияға қайтарылды). Комиссия төрағасы Чарльз Джордж Гордон оның келуіне наразы болды, ол дауласып, шекаралық дауларды шешуде қосымша қиындықтар туғызды. Стурдза дипломатиялық қызметі кезінде Дунай казактарының және олардың мүлкін Бессарабия жерлерінен эвакуациялауға қарсы болды. Ол сондай-ақ, сенбеген аудиторияға, Болград округінде Молдавия үшін жеке өзі көбірек аумақ алғанын мақтанды. Ресей тарапы Стурдзаны комиссия мүшесі ретінде қабылдаудан үнемі бас тартты, ол олардың қатарынан дезертир екенін айтты. Когэлничану бұл жаңалықты қуанышпен қарсы алды, бұл ресейліктердің Стурдзаның мінез-құлқына жақсы түсінігі бар екенін көрсетеді: "Бұл адам түрік түсінен де дезертир болады, ол молдавандық түстен дезертир болғандай, содан кейін ресейлік түстен дезертир болады".

18581859 жылғы сайлау

Дипломатиялық хат алмасу үлгілері 1956 жылдың шілдесінде Бейзаденің Молдавияның каймакамы (регенті) болып тағайындалуға нақты мүмкіндіктері болғанын көрсетеді, бірақ ол Теодор Балшқа шамалы есесімен жеңіліп, 1857 жылдың ақпанында Богоридидің ұлы Николае Вогоридемен алмастырылды. 1857 жылдың сәуірінде Яссыда Стурдза Молдавия шекарасы туралы соңғы актіні Вогоридеге тапсырды. Ресейдің ықпалының әлсіреуі енді Молдавия мен Валахияның саяси бірігуін және олардың тәуелсіз мемлекет ретінде босатылуын қолдаған Ұлттық партияға мүмкіндік берді. 1855 жылы бұл топ Яссыда масондық ложа ашты, ол 1857 жылға қарай Молдавия тағына үміткерлерді жасырын талқылады. Григоре Стурдзаның ірі бояр отбасыларының қолдауы Ұлтшылдар үшін кедергі болды, олар оны «фанариот» деп қарады; топ Стурдзаны қолдамайтынына сенімді болғанымен, олар Александри мен Костаке Негриді қарсы кандидаттар ретінде ұсынуға біраз уақыт бөлінді. Паша киімімен елге келген Стурдза кіші өзін әкесінің «ретроградтық партиясына» және Ұлттық белсенділердің «ұльтрарадикалды демократиясына» балама ретінде көрсетті. Оның сол кездегі саяси үлгісі Бонапартизм болды, Стурдза Наполеон III-тің молдавандық нұсқасы сияқты көрінді; ол Валахиямен бірігуді уәделеді, бірақ бұл Париж шартында белгіленген өте еркін нормалар шеңберінде ғана болды. 1858 жылдың сәуірінде «Мұқлис» желтоқсанда өтетін Молдавия тағына үміткер екенін жариялады. Бастапқыда сегіз үміткер болды, оның ішінде өзі және әкесі; Григорені жарысқа Анастасие Пану енгізді, ол Вогоридеден билікті алған үш каймакамның бірі болды. Қараша айында «Journal de Constantinople» газеті былай деп жазды: «Өзінің көптеген мүмкіндіктері бар деп ойлаған, ең көп үміткерлердің бірі, Молис паша (принц Грегоре Стурдза) әкесі келгеннен кейін олардың барлығын жоғалтты». Луи Дебрауздың «Мемориал дипломатик» еңбегіндегі ретроспективті жазбада Стурдза кіші молдавандықтарды «көптеген ашулы және жағымсыз естеліктермен» қалдырғаны айтылған. Бейзаде екінші француз империясының мойындауын алуға тырысты. 1858 жылдың қыркүйегінде Осман армиясынан отставкаға кетуін ұсынған кезде ол Наполеонға хат жолдады, онда княздықтарды француздық одақтас мемлекетке біріктіруге деген міндеттемесін білдірді. Ол сондай-ақ өз күш-жігерін Валахияның келе жатқан каймакамы Александру II Гикамен үйлестірді, онымен ол Фокшани шекаралық қаласында кездесті. Стурдза кіші сонымен қатар француз Жан Александр Вайлантты жалдады, ол француз сыртқы істер министрі Александр Колонна Валевски қызығушылықпен оқыған Стурдзалық брошюраны шығарды. Әртүрлі дипломатиялық жазбаларда атап көрсетілгендей, Бейзаде Яссыдағы француз консулдығының құпия қолдауына ие болды. Оның ішіндегі жоғары лауазымды адамдардың бірі Сион болды, ол негізінен «Молдавияның өз алдына мемлекет ретіндегі құқығын» қолдаған антиодақтық жазбаларымен танымал болды. Қосымша қолдау Константин Хурмузачи мен Григоре Балш шығарған «Constituționariul» газетінен келді, ол өзін-өзі белгілеу ретінде «консервативті» таңбасын алды. Хурмузачидің айтуынша, бұл коалиция тек Мұқлис белсенді желісінен кейін құрылды, ол сол кезде социалист болған Ионеску де ла Брэдпен қайта байланысқан. Хурмузачи олардың арасында келіспеушіліктер болғанын, әсіресе Стурдза фанариоттарға деген сағынышын білдіргеннен кейін және Вогоридті тек қана сынға алғаннан кейін, «біз [шетелдік] билік астында одақ туралы талқылаудан аулақ болдық». Михаилдан айырмашылығы, Стурдза кіші сонымен қатар заң шығарушы сайлау кезінде арнайы Диванға орын алуды қалады. Осман қызметкері ретінде ол өзінің кандидатурасын Фэлчу округінің трибуналынан қабылдамады, бірақ Иассы округінде орын ала алды. Ақыры Диван депутаттары оны 32 дауысқа 20 қарсы бекітті. Екі Стурдза да, Розновану үйінен (Михаил) және Лозонщи көшесіндегі вилладан (Григоре) өздерінің князьдік науқандарын жүргізді, бірақ ақыры Диван делегаттарының көпшілігімен қабылданбады. Тарихшы Даниэль Клейн атап өткендей, бұл бастапқы кезеңде Ұлттық партияға 30 депутат берілді, ал Михаил мен Григоре Стурдзаның тиісінше 21 және 13 болды. Бұрынғы топ Стурдзалардың да одақты қолдайтынына күмәнданудың қажеті жоқ, бірақ «ешқандай жағдайда да» олардың екеуі де тақты иелене алмайтынын атап өтті. Бұрын Ұлттық партияны қолдаған Вальянт Бейзадені Валахия князі ретінде қызмет ете алатын объективті түрде жақсы және қалыпты кандидат деп санайды. Сондай-ақ, ол Михаил Стурдзаның Вогоридпен байланысы бар «сепаратист» екенін айтты. Ресми түрде Стурдза кіші одақ ұлттық платформасына бірікті, өзі тек одақтасқа дауыс беретінін мәлімдеді. Бұл мәлімдемені тарихшы Петре П. Панайтеску екі жүзділік деп қарастырады: «Шындығында, ол өзіне дауыс беретін еді және тек сепаратисттік кандидат ретінде ғана дауыс бере алатын еді, оның Валахияда қолдаушылары жоқ». Ұлтшылдар Гречану үйінде алдын ала сайлау өткізді, алдында піл қаңқасы тұрды, көптеген кезеңдерден кейін; Бейзаде қатыспады. Хурмузачидің айтуынша, «демократтар», Ұлттық партияның ішінде бояр емес адамды қолдауға ниеттенген, олар Бейзадеге дауыс беруге ұсыныс жасады. Бұл әрекет Костаке Ролламен тоқтатылды, ол есікті сыртынан құлыптап, ішіндегілерді бір кандидатқа келісуге мәжбүрледі, атап айтқанда 1848 жылғы революционер Кузаға. Тарихшы Николае Йорга мәлімдегендей, Кузаға сайлауға қатысуға полковник Писоскидің құпия маневрлерінің арқасында ғана рұқсат берілді, ол «Кузаның кандидатурасы қабылданбаса, есіктің алдында тапаншамен қорқытып, угроза жасады. Оның және оның тапаншасының болуы болмағанда, сайлауды Михай Войвода немесе Бейзаде Григоре жеңіп алар еді!» Ұлтшылдар енді 32 депутатқа ие болды, ал Стурдзалар сол кезде 16-дан болды; дауыс беру рәсімі Гречануда өтті, Куза өзінің қарсыластарынан қосымша 16 дауыс алды. Жалпы алғанда, Кузаның жеңісі «әкел мен бала арасындағы қақтығыстардың нәтижесінде ғана» болды, Кузаның өзі әділеттілік сезімімен басшылық етті және Ұлттық партия депутаттарына (Эпуреануды қоса) қарсы Бейзаделердің Ад-хок Диванға орын алу құқығын ашық қорғады. Соңғы кезеңде Раду Росетти хабарлағандай, Михаил жеңіліске ұшырады және Григореге дауыстарын беруге тырысты. Ол жеңіліске ұшырады, бірақ Григоре кандидатар тізімінен шығарылды, Осман қызметкері ретіндегі оның мәртебесі князьдық мәртебесімен үйлеспейтіні кеңінен танылды. Оның князь ретіндегі құқықтары туралы пікірталас жалғасты, бұл депутаттарды Париж шарттарында белгіленген талаптарды мұқият қарастыруға мәжбүр етті. 35 депутаттың көпшілігі, оның ішінде әкесіне адалдар, оны жарысқа қабылдамауға дауыс берді. Басқа делегаттар, әсіресе дін қызметкерлері, Бейзаде жеңе алмайтынын түсінгеннен кейін дауыс беруден бас тартты. Бейзаде Кузаның бекітілуіне қатыспады.

Польшалық сюжеті мен Орталық комиссия

Сайлаудан кейін Стурдза-младший мен Пану Кузаның жақтастары ретінде қайта пайда болды. Бұрынғысы Бухарестте Куза кандидатурасын ұсыну идеясын «бұл мәселе бойынша ресми түрде ештеңе айтылмас бұрын» көтерді. Ол да, Пану да Кузаның Валахияға басып кіруі және Бухаресттегі тақты басып алуы керектігіне нұсқаған мақалалар жазды; Струдзаның шығармасы Ұлттық партияның баспасөз органы «Stéoa Dunărei» басылымында жарияланды. Кузаның Валахиядағы келесі сайлауы екі елді «Біріккен княздықтар» ретінде тиімді түрде біріктірді; ол екі астанада да домнитор болып тағайындалды. «Мұқлис» одақты «Румынияның ең даңқты кезеңдеріне лайық нәрсе» деп мақтап, екі Диванның да Фокшаниде ортақ сессия өткізуін сұрады. Әртүрлі дереккөздер Кузаға қарсы Стурдзистердің құйрық тірліктері болғанын көрсетеді. Нақты мәліметтерге сәйкес, ол Нечжуя Вирцбицкиге бағынышты шамамен 1200 полякқа арқа сүйеуі мүмкін, олар Стурдзаның иеліктерінде жиналды, ал Валахиядан және басқа жерлерден тағы 6000 адам қосылуы күтілуде. Молдавиядағы Ресей консулы Сергей Попов «Григор Мухлис» жақтастарының бір бөлігі Бұхарестте табылғанын, онда олар екі мәрте сайлау мүмкіндігін жоққа шығаруға тырысқанын атап өтті. Стурдзаның Чайковскиге жазған шифрланған хатында ол пара беру арқылы Каимакам болып тағайындалғысы келгені, осы мақсатта Антуан Алеон банкімен несие желісін ашуды жоспарлағаны айтылады. 1859 жылғы қаңтардағы британдық генерал-консул Генри Адриан Черчилльтің баяндамасында Стурдзаның наразылығы және ашық көтеріліс туралы ойлары айтылады. Черчилльдің сөзіне қарағанда, Стурдзаның Кузаның Бухарестті басып алуына уәде берген әскерлері көтерілісшіл және өзімшіл болды; олар Польша Конгресін қайтаруды баспалдақ ретінде қараған поляктарды қамтыды. Мұндай құйрық тірліктер туралы хабарлар Молдавиядағы поляк революциялық ұяларына уақытша шектеулер қоюға әкелді: 23 поляк тұтқындалды және 11 адам сотталды. Осы құйрық тірлікке байланысты ағылшын масондық агенті Уильям Солиомс та тұтқындалды. Молдавия баспасөзі Виржбицкиге Стурдзаны «Румыния князі» ретінде жағдай жасау үшін Молдавияның саяси элитасын жаппай өлтірумен қатар, кең ауқымды әлеуметтік реформа жүргізу тапсырылғанын жариялады. Стурдза өзі «Stéoa Dunărei» басылымында жарияланған ашық хатында бұл хабарды жоққа шығарды, бірақ тұтқындалған поляктар растады. Ғалым Джулиуш Демель де бұл жоспардың шындыққа сәйкес екенін айтады, өйткені Чайковский Добруджаны Силистра санын алып тастап, оны Осман империясының келісімімен «поляк көтерілісшілерін даярлаудың жақсы базасы» ретінде құруды көздеді. Бұл аймақ «Румыния мемлекеті үшін ыңғайсыз көршіге» айналуы мүмкін еді. Кейбір мәліметтерді тарихшы Панайтеску жоққа шығарады, ол румындық және поляк ұлтшылдығының симбиозбен өмір сүргендіктен, «поляк халқының нағыз мүдделеріне қарсы келетін мұндай әрекет кез келген жағдайда күтпеген болар еді» деп санайды. Оның пікірінше, Стурдзаны қолдаған поляк топтары ең көп дегенде поляк монархистік қозғалысының өкілдері болды және олармен қарым-қатынаста, ең алдымен, Осман империясының агенттері болды. 1859 жылғы ақпанда «Mémorial Diplomatique» Бұхаресттен келген хатты жариялады, онда «ойдағы алшақтыққа» ұқсайтын төңкеріс жобалары бар Стурдза билік органдарының бақылауында ұсталып отырғаны айтылды; сонымен қатар Бейзадеаның қашып кетуіне қол жеткізгені хабарланды. Сол күндері Александри төңкеріске ұмтылу «бізге айтылғаннан әлдеқайда аз» деп жазды; алайда, репрессияның басшысы ретінде молдавандық полковник Фоте қоғамды құйрық тірліктің ауқымы туралы хабардар етуге тырыспады. 1859 жылғы қыркүйекте Стурдза айып тағылмай босатылды. Яшидің қылмыстық соты поляк күдіктілерін тергеуді Стурдзаның өзі туралы құлақтан естілген сөз деп қабылдамады. Панайтескудің айтуынша, Бейзадеа түрмеден құтқарылды, өйткені Куза сол кезде «үлкен бойардтыққа» қарсы шабуыл жасауға дайын емес еді. Кузалық ғалым Думитру Иванеску Стюрдзаны Вирцбицкидің тұтқындалуы «залалсыз» етті деп санайды; режим оны кінәлі деп табуға мүдделі емес еді, өйткені мұндай үкім одан әрі бөлінуді тудыратын еді. Сол уақыт аралығындағы ресми жазбалар Стурдзаны Кузаның адалдығы ретінде көрсетеді: 1859 жылғы қаңтар-сәуір айларында ол Молдавияның бюджетін теңестіру және біріккен армия құру үшін мүлік салығы мен халықаралық қарызды дауыс берген Диван депутаттарымен бірікті. Стурдза содан кейін Фоканиде орналасқан княздықтардың Орталық сот комиссиясында жұмыс істеді, онда ол «адам құқықтарына» алғашқы румындық сілтемелерді қамтитын заңнаманы енгізді. Осы кезеңде Стурдза консерватизмге қайта оралды, сайлау реформасына қарсы вето қойды. 1859 жылғы 2 маусымдағы пікірінде ол сайлау жүйесіндегі кез келген өзгеріс Молдавия және Валахия ассамблеяларын таратуға және мерзімінен бұрын сайлау өткізуге үкіметке рұқсат беретінін айтты. Сол айда Стурдза және Комиссияның тағы бір мүшесі Константин Н. Брэйлою, Regulamentul Organic конституциялық билік көзі болып қала беретінін айтты, бұл түсіндіру консервативті оңшылдардың өкілдері, соның ішінде Ион Эмануэль Флореску тарапынан манипулятивті деп танылды. Тарихшы А. Д. Ксенополдың атап көрсетуінше, Бейзадеа бойар бағдарламасын заң тіліне аударды: «өткеннің партиясы мемлекеттік істерді бақылауын сақтау үшін дауыс беру құқығын кеңейтуге жай ғана қарсы болды». Стурдза Кузаның туған күнімен құттықтамаға бас тартқаны және Комиссияның мандатын домниторға емес, өзіне тиесілі деп есептегені үшін белгілі болды. Комиссия отырысында Стурдза княздықтарды басқару үшін «шетелдік князьді» шақыруды қолдады. Ол басқа мүшелерге қарағанда оңшылға қарай бұрылды: құқықтық тұрғыдан алғанда, Куза «Еуропа бізге шетелдік князьді жібермейінше» ғана заңды болды, бұл фраза комиссия бекітуге ұсынған конституциялық жобада дерлік бірдей көрінді. Оның сөзін Кузаның жетекші молдавандық жақтасы Когэлничану мысқылмен қабылдады (Стурдзаның ойын парафраздап: «Мен патша бола алмадым; жарайды, сен де болмайсың»).

"Құнжырлы коалиция"

Комиссиядағы басқа молдавандық делегаттардан айырмашылығы, Стурдза ұлттық астананы Бухарестке орнатуды толық қолдады; оның айтуынша, Яссы жеткіліксіз буржуазиялық және жеткіліксіз румындық болды. Содан кейін ол Румыния депутаттарының жиналысында Кузаның теңдік саясатына қарсы оңшыл оппозицияны ұсынды. Ксенопол атап өткендей, ол «ең прогрессивті» оңшыл болды, мемлекеттік білім беруді, жаппай жұмысқа алуды және жер құнына салынатын салықты, сондай-ақ сол кездегі номиналды бәсекелесі Когальничанудың Молдавия премьер-министрінің жалақысын арттыруды қолдады. 1861 жылдың қаңтарында ол Когальничану үкіметіне қарсы сенімсіздік білдіру туралы ұсыныс қабылдағанда, үкімет басшысына қатысты жемқорлық айыптамалары негізсіз екенін дәлелдеді. Стурдзаның либерализммен әуестенуі жер реформасына келгенде аяқталды – «жер иелерінің басты жақтаушысы» ретінде 1862 жылдың мамырынан бастап ол шаруалардың игілігі үшін боярлар мен ақсүйектерді иемдену әрекеттеріне қарсы шықты. Ол ауылдық жерлерде жалпы жерді бөлуді ұсынды, отбасыларға ең көп дегенде 15 шаршы километр жер берілді. Шаруалардың кедейлігін басқа жолдармен шешуге тырысқан ол Яссы округінде үлгілі шаруашылық ретінде жұмыс істеуге арналған жерлерін құрып, күтілетін өнімді екі еседен астам арттырған егістік алмастыру техникасын енгізді. 1861 жылы ол Костин Варнавамен жекпе-жекке шығып, оны өлтірді. 1861 жылы Стурдза Кузаның Валахия мен Молдавияның әлі де бөлек кабинеттерін тиісті көпшіліктерден таңдамағанына таңырқады. Бұл әдеттің Румынияның «конституциялық мемлекеттер» қатарына қосылуына кедергі келтіргенін атап өтті. Ол 1862 жылдың басында Румыния премьер-министрі басқарған біріккен кабинет құрылғаннан кейін оппозициялық ұстанымын сақтады. 1862 жылдың желтоқсанында ол Пану, Барбу Беллу және тағы 29 депутатпен бірге премьер-министр Николае Крецулескуге қарсы наразылық хатына қол қойды, ол іс жүзінде Домниторды сынады. Стурдза Кузаның «әр маусым сайын» үкіметтерді ауыстыру және азаматтардан заңсыз бұйрықтарды орындауды сұрау сияқты диктаторлық тәсілдерге бет бұрғанына сенді. 1863 жылдың ақпанында ол Кузаның дипломатиялық өкілі және князьдік сайлаудағы бұрынғы бәсекелесі Негриді осындай негізде соттауын сұрады. Сонымен қатар, ол Ассамблеяға Ad hoc Divans «барлық ұлттың тілегі» ретінде шетелдік князьдың басшылығымен бірігуге шақырғанын еске салды. Бұл ұстанымды депутат Николае Ручарьяну қабылдамады, ол «егер халық шетелдік князьға дауыс берсе, бұл таңдауды оған интеллигенция емес, өз сезімдері таңғандықтан болды» деді. Стурдзаның Кузаға шабуылы ультралибералды «қызылдар» тарапынан да әдепсіздік деп танылды. Олардың деканы Иоан Братиану мұндай жағдайда Румынияны тек «бірде-бір орыс немесе австриялық князь немесе түрік пашасы» басқара алады деп болжады. Боярларға қарсы журналист Богдан Петричику Хасдеудің пікірінше, Стурдза өзін Кузаның ықтимал орнын алмастырушы ретінде қарастырғандықтан, шыншыл емес әрекет жасады. 1863 жылы сәуірде бұл жайтты ұлттық кабинет басшысы болып қызмет етіп жүрген Когальничану да атап өтті. Ол Стурдзаны данышман адам ретінде сипаттады және осы себепті оның таққа қол жеткізуге тырысуына қарсы тұру керектігін айтты. Бұл Бейзадеяның княздықтардың жаңа либералды тәртібін бұзуға ерекше жабдықталғандығын білдіреді. Сол айдың соңында Петре Маврогени Когальничанудың орнына Стурдза кабинетін құру үшін науқан жүргізе бастады, бірақ маусым айында жоба толығымен тоқтатылды. Бейзадея француз империясының қолдауына үміттенген, бірақ өзін оқшауланған күйде тапты. Франция сыртқы істер министрі Эдуард Друин де Льюис Кузаға «принц Г. Стурдзаның саяси құндылығы туралы ештеңе білмейтінін» айтты. Бұл оқиғалар поляк-орыс азаматтық соғысы аясында орын алды, бұл сонымен қатар поляктардың Валахия мен Молдавиядағы қызметін жандандырды. 1863 жылдың шілдесінде Бессарабияның Кошталига қаласында Чайковский мен Зигмунт Мильковский жалдаған 400 поляк еріктілері мен Ресейге қарай алға жылжуды тоқтату туралы бұйрығы бар румындық тұрақты әскерлері арасында шайқас болды. Мильковскийдің кейінге қалдырылған тұтқындалуынан кейін Кузаның адамдары Бейзадеяның бұл іске қатысы бар деп болжады. Бұл хабарды Горчаков ішінара растады, ол Стурдзаның «поляк және румын революционерлерінің ортақ іс-қимылын» басқарып отырғанын мәлімдеді. 1863 жылдың қараша айында Стурдза мен Георге Барбу Штирбей Бухаресте Кузаға қарсы Молдавия қозғалысының басшысы Пануды қабылдады, ол олардың «қорқынышты коалициясын» бақылауға тиіс болды. Соған орай, француз дипломаты Пьер Барагнон Мильковскийге хабарласып, Кузаны құлату және елді қайта бөлу үшін поляк-османдар армиясын құруға шақырды, Бейзадеяны Яссыдағы таққа отыртуды көздеді. Мильковский бұл ұсыныстан бас тартты, кейін Румынияның біртіндеп таратылуына қатысуға ниеті жоқ екенін түсіндірді. Пану тобы «қызылдардың» көптеген талаптарын қамтитын бағдарлама жариялады, жергілікті басқаруды күшейтуді, баспасөз бостандығын және сауаттылық сынағымен дауыс беру құқығын кеңейтуді, сондай-ақ шаруалардың пайдасына боярлар мен ақсүйектерді иемденуді толық жоюды ұсынды. 1864 жылдың қаңтарында Куза Стурдзаның маневрларына жауап ретінде Ілфов округінің «шаруа милициясын» қала көшелеріне орналастыруға бұйрық берді. Хабарға сенсек, бұл Стурдза мен Штирбейдің құлсаруына және елден кетуіне себеп болды. «Париске кетіп бара жатқандарында» олар Кузаның солшыл қарсыласы К. А. Росеттиге хат жіберіп, «қызылдардың» басшысы ретінде қалалық масса мен қарулы шаруалар арасындағы жауынгерлік одақты қалай тоқтатып қойғанын сұрады. Алайда, ақпан айында Стурдза Кузаның жоспарланған жер реформасына келісім білдіріп, монастырь мүліктерін өтеусіз иемденуге қаржы жұмсауға уәде берді. 1864 жылдың соңында Паристен оралған ол «қызыл» саясаткері Димитрие Братиануға жүгінді, ол Кузаға қарсы консерваторлар мен поляк революционерлері арасында байланысшы болуы мүмкін. Бірақ басқалар оны Молдавиядағы орысшыл айналымдардың серігі ретінде білді. 1864 жылдың мамырында Иоан Дабижа Бессарабиялық румындардың Ресей императорының адал поддандылары ретінде сөйлегенін мәлімдеді. Ол румын саясаткерлерінің нашар және зұлым болғандықтан княздықтармен қайта бірігуге қарсы болды. Дабижаның пікірінше, Стурдза, Ласкэр Катаргиу және Димитрие Гика сияқты «жақсы отаншылар» ғана ерекшелік құрады.

1866 жылғы оқиғалар

Саяси тәртіпсіздік сол айда Кузаның өзіне төңкеріс жасауымен қысқа мерзімге тоқтатылды. 1865 жылдың тамызында наразылық күшейген кезде, осы режимнің өкілдері Стурдзаның Периенидегі үйіне шабуыл жасады, «бірақ сәттілікке жетпеді». Кузаның билігі 1866 жылдың ақпан айындағы «қорқынышты коалиция» қарсы төңкерісімен аяқталды. Келесі айлардағы тәртіпсіздіктер кезінде Румыния (княздықтар енді ресми түрде осылай аталды) Пруссия азаматы Гогенцоллерн Каролын жаңа домниторы ретінде таңдады. Оның ілгері шегінуі белсенді сепаратизмге жағдай жасады, оны Ресейдің Молдавиядағы агенттері қолдады. Трансильвания баспасөзінде сәуір айында жарияланған хабарда «принц Грегориу Стурза шетелдік принц ретінде кандидаттығынан бас тартты, бірақ басқа жағдайларда ол өзін таққа отырғызу үшін кез келген құралдарды қолданады» делінген. Раду Розеттидің айтуынша, бойарлардың кейбіреулері тәуелсіздікті қайта жаңғыртуды армандады, «бірақ олардың көпшілігі қартайған, жастық шақтарының арманын орындауға күші жетпеді. Тек Беизадея Григоре Стурза ғана қажетті күш пен жігерге ие болды, бірақ ол ешқандай әрекет жасаған жоқ». 1866 жылдың наурыз айында Беизадея румын армиясында полковник болып тағайындалды және Яссы округінің префекті болып қызмет етті. «Қызылдар» үшін ол, ең алдымен, өкілеттігін теріс пайдаланған адам ретінде танылды. Мамыр айында бұл жұмыс Стурзаны Яссыдағы сепаратистік тәртіпсіздіктерге, сондай-ақ антисемиттік зорлық-зомбылықтың өршуіне қатысты етті. Әскери күшпен тәртіпті қалпына келтіре отырып, ол жергілікті еврей халқына жеке қауіпсіздік кепілдігін беретін жарлық шығарды. Жалпы алғанда, Беизадея орташа сепаратистерге көңіл бөліп, қолдау көрсетті. 1867 жылдың шілдесінде ол Роман қаласында болды, онда «қызыл» централизмге қарсы тұратын аймақтық молдавандық коалиция құруды көздейтін платформаға қол қойды. Бұл құжатқа Нику Чеур Аслан мен Николае Яманди (еркін және тәуелсіз фракция) де қол қойды; басқа қол қоюшылардың арасында Григоре Балш, Панайт Балш, Григоре Върнав және полковник Павлов болды. Олардың бастамасын «қызыл» премьер-министр Константин А. Крецулеску қабылдамады, ол 1866 жылғы Конституцияға сәйкес аймақтық коалицияларға рұқсат берілмейтінін мәлімдеді. Сол айда Газетта де Яшиде Крецулескуге Беизадеяның жауабы жарияланды, ол аймақтық митингті күшпен таратумен қорқытқан. Онда Стурза «қызылдарға» либералды «анархияның» «Тәртіп пен тұрақтылықтың ұлы партиясы» тарапынан жойылтылатынын хабарлады; сондай-ақ ол тамыз айында наразылық жиналысын өткізуге шақырды. Қазан айында сепаратист Теодор Болдур Лэцескудың екі валах офицерімен болған қақтығысынан кейін Стурза Карольге бағытталған наразылыққа қол қойды. Өздерінің адалдығын растап, Стурза және басқа қол қоюшылар Болдур Лэцескуді Фоканидегі тәуелсіз сотта соттауды талап етті. Стурза сонымен қатар біраз уақыт Яссыдағы румын полиция бөлімінің бастығы болып қызмет етті, кейіннен ол Сфынтул Спиридон ауруханасының басқармасына өтті. Оның К. А. Розеттимен арасы 1869 жылдың наурыз айындағы сайлаудан кейін, Розеттиді психиатриялық ауруханаға жіберу туралы ресми ұсыныс енгізген кезде айқын болды. Сәуір айында Стурза Кароль Яссыға келген кезде оны қарсы алған делегацияға төрағалық етті; бұл оқиғада Домнитор анасы Сэфтикамен бірге болды.

"Ақ" саяси

1870 жылғы қаңтарда Бейзадея 65 Парламент депутатының қолдауымен Карольге 300 мың франк сыйлық беру туралы ұсыныс енгізді. Оппозициялық газеттерде хабарланғандай, бұл шын мәнінде Домнитордың әйелі Элизабет Видке арналған жасырын сыйлық болды. Ақпан айында Голеску Негру басқарған «қызылдарға» қарсы үкіметтік коалиция оны Яссы префекті қызметіне қайта тағайындауды қарастырды. 1871 жыл Стурдзаның консервативті фракцияның жетекшісі ретінде саяси өрлеу жылдары болды. «Плойешти Республикасы» деп аталған оқиғалардан кейін «қызылдардың» жеңілісі 1871 жылғы мамыр сайлауында бекітілді. 18 сәуірде Стурдза Яссыда консервативті фракцияның отырысын ұйымдастыруға көмектесті, ол оның үйінде өтті; онда «жүзге жуық адам» болды, ал олардың басшысы оның бұрынғы қарсыласы Эпуреану болды. Бейзадея жиынға сөз сөйлеп, Карольдің билігін нығайту және үзіліссіздікті қамтамасыз ету үшін Конституцияны өзгерту жоспарын ұсынды. Бұл идеяларды Эпуреану мен Якоб Негруцци де қабылдады, сондай-ақ олар да сөз сөйледі, соңғысының сөзін журналистер абсолюттік монархияны қолдау ретінде бағалады. «Консервативті либералдардың саяси комитеті» атынан сөйлеген Стурдза либералдық айналымдарда наразылық тудырған және консервативті «ақтардың» арасында алаңдаушылық тудырған «Яссы петициясын» жариялады. Оның талаптары төменгі таптардың дауыс беру құқығын шектеуді ғана емес, сонымен қатар немістердің отарлауын және өлім жазасын да қамтыды. Стурдза соңғысын дәлелдеп былай деді: «Князь Михаил Стурца тұсында бірнеше қарақшыны асып өлтіргеннен кейін жеке қауіпсіздік толыққанды қамтамасыз етілді және ұрлық пен кісі өлтірудің бірде-бір жағдайы болған жоқ». Саяси ғалым Апостол Станның айтуынша, бұл құжат «ақ» премьер-министр Катарджиудің «көптеген жағдайда жеке билік» бағдарламасына ұқсас болды. Бұл бастама Стурдза мен саяси фракцияға айналып келе жатқан және Негруцциді өзінің басшыларының бірі санайтын Джунимеа мәдени қоғамы арасындағы алғашқы қақтығыстарға әкелді. Мемуаршы Джордж Панудың айтуынша, сол кезде Стурдза Джунимеаның дойены Титу Майореску Иассыда ұсынған әдеби конференциялардан «ешқашан қатыспаған» және Негруццидің саяси сатирадағы еңбегін «қатты ұнатқан». Алайда Стурдза Петицияға Ассамблеядағы барлық оңшылдардың қол қоюын талап етті; Яссыда орналасқан Джунист депутаттары құжаттың тек бір бөлігіне қол қоюға келісті. Оппозиция «ақтарды» мазақтау үшін қолданған (Telegraphulŭ газеті Стурдза мен оның әріптестерін «боярлар, режимнің парвенілері және олардың реакциялық күн тәртібін ашқан қарақшылар» деп атады), Петицияны Катарджиу назарға алмады. Стурдза әлі де көпшілікті өз талаптарымен жеңуге тырысты, 1871 жылдың жазында Батыс Молдавияның барлық аймақтарын аралады. Хасдеу бір мезгілде өткен сайлаудың тұтастай алғанда алаяқтықпен өткенін мәлімдеді, өйткені Стурдза мен Майореску сияқты аристократтар 4-ші округтегі шаруалардың дауысымен сайланған еді; консервативті топтар оның «ресми кандидаттардың» жеңісіне қосқан жеке үлесін атап өтті, бірақ бұл Стурдза жай ғана қолдаған процедуралардың нәтижесі екенін атап өтті. Катарджиудың жеке досы ретінде Стурдза «Яссы газеттерінде» «Милковтың сол жағындағы тәртіп пен тұрақтылық партиясының ең белсенді тірегі» ретінде бейнеленді. Ионескудің болжамдары бойынша, Стурдза өзі үшін масондық ұйымның қосымша бөлімін құрған және көптеген жаңа мүшелер өздерін пайдаланып жатқанын түсінгеннен кейін оны тастап кеткен. Жалпы алғанда, клуб мүшелерінің аз бөлігі ғана меншік иелері ретінде саналды. Көбінесе би кештері үшін пайдаланылатын ол «кейде ғана, бірнеше күн бойы саяси және консервативті клубқа айналды». Стурдзаның тағы бір басты құмарлығы - алғашқы ұшу машиналарын жасау. 1875 жылы ол әкесінің Лозонски үйін өзінің жолжарықшасы үшін ангар ретінде пайдаланды. Оның досы, гимнастика профессоры Спинзи, оны Кристештідегі мұнарадан ұшыруға тырысты, бірақ ұшыру сәтсіз аяқталды. Бұл румындық Константин Нестордың (1765) және Иоан Стойканың (1884) арасындағы ең ерте тіркелген қанатты ұшу әрекеттерінің бірі болып табылады. Стурдза сол кезде румыниялық тәжге деген талабынан бас тартқан. Раду Розеттидің айтуынша, Стурдза Кароль туралы жақсы пікірде болды және онымен бірге Синаяда демалыс өткізді. Осындай бір саяхат кезінде Стурдза жергілікті шаруаларды таң қалдыруға тырысты, бірақ тасты ұрып-соғу арқылы көрсеткен өнері монархқа ұнаған жоқ, ол оны жаман талғамды деп тапты. 1875 жылғы қазан айында Кароль Иассыға келді, оның қонағы Стурдза болды. «Ақтардың» әртүрлі фракциялары арасындағы шиеленіс сол жылғы сайлау кезінде айқын болды, онда Катарджиу біріккен «қызыл» оппозицияға, яғни Ұлттық Либералдық партияға (PNL) жеңіліске ұшырады. Стурдза мен оның әріптесі Чеур Аслан Джунимеаның Катарджиумен Молдовадағы «ақтардың» бөлімшелерін күшейту үшін тартылғанына наразылық білдірді, бірақ Стурдза Иассыдағы 3-ші округте сайлауға түспеуге келісті, оны Джунист Петре П. Карпқа қалдырып, орнына Фэлчиудегі 4-ші округтен сайлауға түсті. 1876 жылғы ақпан айында, үкіметтің талап бойынша қайта сайлауға дейін, Бейзадея Джунимеаға қарсылығын ашық көрсетті, сонымен қатар Катарджиумен арасын үзді және Иассыдағы 2-ші округте тәуелсіз кандидат ретінде өзін ұсынды. Екі топ қарашада Иассыдағы жергілікті сайлауда одақ құрды.

Ұлттық-демократиялық партияның жетекшісі

Стурдза Румынияның тәуелсіздік соғысы кезінде даулы ұстанымдар қабылдады, ол Румынияның Осман империясына қарсы Ресеймен біріккенін көрді. Осман империясынан бөлінуін мойындау үшін Румыния өзінің православиелік емес тұрғындарын босатуды қарастыруға мәжбүр болды; және еврейлердің босатылу деңгейіне бағытталған даулар туды. Стурдза консервативті генералдар Георге Ману мен Иоан Эммануэль Флорескутің жағына шықты. Олар азаматтықты алу тек жекелеген жағдайларда және Ассамблеяның басым көпшілігімен ғана жылдамдатылуы мүмкін деп ұсынды. 1878 жылы соғыс аяқталғаннан кейін румындар Ресейдің оңтүстік Бессарабияны Солтүстік Добруджаға айырбастау талабына тап болды. Ұлтшылдар жалпы ашуланды, ал Кароль 1878 жылдың ақпан айында тақтан бас тартумен қорқытты; Politische Correspondenz хабарлағандай, бұл Ресейге сәйкес келді, оның тағына сүйікті үміткері Стурдза болды. 1878 жылдың шілдесінде қол қойылған Берлин келісімі Румынияның зиянына мәселені шешті. Келесі айларда Стурдза Балқан федерализмін жақтаушы ретінде танылды, бірақ міндетті түрде Балқан мемлекетінің құрамына Румыния кірмейді. 1879 жылдың соңғы айларында Стурдза мен оның ізбасарлары молдавандық сепаратизм мен Ресейдің ықпалы туралы қайтадан даудың ортасында болды. Қазан айында Ресейдің дипломатиялық баяндамасында Бейзадеа "молдавандық партияның" басшысы деп аталды, ол молдавандық бөлінуді қайта жандандыруға мүдделі екенін білдірді. Тарихшылар Георге Н. Казан және Шербан Радулеску Зоннер Стурдзаның 1879 жылғы сөздерін "орыс-румындық жақындасу үшін үгіт-насихат" деп бағалады, ол "қазір де патшаның қолдауымен тәжді алуға құштар" екенін дәлелдеді. 1 желтоқсанда Стурдза Ион Братианудың Ұлттық Либералдық партиясының (ҰЛП) премьер-министрлігін және әсіресе Братианудың ел жағдайы туралы сөйлеген сөзін қолдамауымен Сенатта көпшілікке мәлім болған дау тудырды. Өзінің жауабында ол "консервативті бағдарламаны" саяси балама ретінде атап өтті және сайлаушылардың қысылуы туралы әңгімеледі. Бұл хабарға реакциялар аралас болды: "Пресса", негізгі "ақ" газет ретінде, оның негізгі ұстанымдарымен келісті, бірақ оның сыртқы саясатына деген көзқарасын қабылдамады; C. A. Rosetti-дің "Românul" газеті Стурдзаның сөйлеуі тек өзін ғана білдіреді деген мәлімдемесін елемеді және оны "оператта" консерватизмнің үлгісі деп мазақ етті. 1880 жылдың ақпанында "ақтар" консервативті партия деп аталатын орталықтандырылған топқа бірікті. Стурдза партия басшылығының Епуреануға ауысқанына ренжігендіктен қозғалысқа қатысудан бас тартты; ол Румынияның патшалық автократия орбитасына кіруін тілейтін русофил болғаны үшін негізгі тарауларға қарсы болды. Оның орнына ол "Ұлттық демократиялық партия" деп аталатын "шағын саяси фракцияны" құрды, ол өзінің "Ұлттық демократия" деп аталатын күнделікті газетін шығарды. Оның бірнеше мүшелері арасында валахтық сарбаз Кристиан Телл болды, ол Стурдзамен бірнеше ай бірге болды, ақырында консерваторларға көшпес бұрын партияның вице-президенті болды. "Democrația Națională" газетінің редакторы бұрын антиресейлік ұстанымымен танымал болған Григор Грандеа болды; басқа серіктестері - заңгер Петре Борш және журналист Милоне Лугомиреску. Ұлттық демократиялық эпизод кезінде Стурдза мемлекеттік үлгідегі жеке бюрократияға ақы төледі, оның ішінде зейнеткер полиция капитаны Георге "Папушика" Флорескуді жеке ақпараттық қызметті жүргізуге жалдады. 1880 жылдың 3 наурызында Стурдза Сенатқа Алеку Д. Холбанның расталуына қарсы сөйлеп, күш көрсетуді ұсынды. Иоан Гица Флореску мен оның адамдары қатысқан көріністің, Стурдзаның сөзі сияқты, жалпы алғанда әлсіз болғанын атап өтті. 2 маусымда Ұлттық демократиялық партия Румынияның Афинеумында конгресс өткізді, бұл ғимараттың сыртында жиналған қарсыластардың көпшілігіне төтеп берді. Онда, сондай-ақ Сенатта Стурдза Румыния аумағын терең қорғауға арналған жоспарды және жергілікті жиналыстарға беруді қамтитын Ұлттық Демократиялық платформаны сипаттады. Бейзадеаның ізбасарларының тағы бір жиналу нүктесі сайлау реформаларына қарсылық білдіру болды. Стурдза сайлау құқығы қазірдің өзінде кеңінен таралған деп, әрі қарай сайлауға қатысу көпшіліктің төрешілігіне әкеледі деп мәлімдеді. 1881 жылдың қаңтарынан бастап топ жюнистер, содан кейін консерваторлар қабылдаған германофильдік бағытқа қарсылық білдірді. "Democrația Națională" газетінің күн тәртібі "Пресса" газетінде де нашар қаралды, олар өздерін орталық деп атаған орталыққа сенімсіз болды. Оның орнына "Пресса" газеті Ұлттық демократиялық партия "славян ұлтшылдығының" жаңғыруы екенін айтты. Содан кейін Замфир Арборе, румын ұлтшыл демографы, Стурдза Бессарабияның ресейленуін жоққа шығару үшін Григоре Хрисосколеуді демелеуде деп мәлімдеді. Пиетряру оқиғасы "Democrația Națională" газетіне соңғы соққы болды, ресми түрде Стурдзаның журналистері Братиану және ҰЛП әкімшілігінің басқа да тұлғаларын қорлағанына ашуланғаны себеп болды; партия да 1881 жылы таратылды. Осы оқиғаларға байланысты Стурдза ҰЛП-ға көңілі көбірек болғанын, олар румын-ресейлік одаққа ашық екенін түсіндірді. Пиетряруға қатысқан деп айыпталып, қысқа уақытқа ұсталған капитан Флореску ҰЛП мүшесі ретінде қайтадан қоғамдық өмірге оралды. Оның қайта құрылуына түсініктеме берген эссеист Константин Бакалбаша былай деді: "Патша Григорий Стурдзаның көптеген сенімді серіктері үкімет тарапынан сатып алынғаны белгілі. Осының арқасында тек Бейзаде Григорийдің амбициясының арқасында болған бұл партия 24 сағат ішінде жойылды." Жазушы Константин Ганеге сәйкес, "Democrația Națională" газетінің Еуропадағы Румынияның жағдайы туралы дабыл қағушылық хабарламалары ҰЛП басшылығын елді "Румыния Корольдығы" деп қайта жариялауға итермеледі, мақсат үкіметтің беделін арттыру ма, әлде "елді көтеру" ма екені белгісіз. АҚШ-тың Румыниядағы алғашқы дипломатиялық өкілі Эуджин Шуйлер 26 наурызда Стурдзаның тәжге таласуға қайта оралу мүмкіндігі бар екенін жазды. "Көптеген отбасылар өз мүшелерінің патшайым болуға құқығы бар деп ойласа да, ешкім король болуға таласуға болмайды." Төрт күннен кейін Шуйлер былай хабарлады: "Бұл қадам, егер толық мақұлданбаса да, шетелдік патшалық отбасыларының мүшелері тарапынан қабылданды, олардың кейбіреулері осы актіге қатысты." Мысалы, ол Михай Стурдзаның Карольдің Румынияның Жұлдызы орденіне қабылдануын атады. 1883 жылдың мамырынан бастап Бейзаде Григорий Димитрие Гиканың конституциялық комиссиясында қызмет етті.

BZD клубы

1882 жылдың қаңтар айында Григор Стурдзаны австриялық баспасөз «славофил» деп атады, ол оның Яссыдағы «жиындары» туралы, 1875 жылы австриялықтарға қарсы көтерілісте күрескен Мирослав Хабмайердің сапарымен байланысты хабарлады. Бейзадеа Братианудың сыртқы саясатын сынап, Австрияның Дунай комиссиясын Румынияның кеме жүзу құқығын шектеу үшін пайдаланғанын ашты. Оның сөздері юнист ақын-журналисі Михай Эминескудің назарын аударды. 1882 жылы ол Стурдзаның неологизмдер мен сөз тіркестерінен арылған «өте айқын, өте әдемі» румын сөйлеу өнеріне деген құрметін білдірді. Эминеску «жақсы, тікелей, бейресми румын тілін» немесе «ескі тіл» деп атаған әсердің, Палестринаның христиан музыкасын жазықсырғандарға таныстырумен бірдей екенін ойлады. 1888 жылдың қазан айындағы сайлауда Стурдза ПНЛ және Радикалдық партия ұсынған бірлескен тізім бойынша Яссының 1-ші округінен сенатор болып сайланды. Бекітілгеннен кейін ол консервативті үкіметтерге қарсы оңшыл оппозицияның бейнесі болды. 1887 жылы ол болгар-румын бірігуін қолдаған саясаткерлер тобына қосылып, «оның табысқа жетуіне біздің мемлекеттік қайраткерлеріміздің бірімен көтеріліс жасады». 1888 жылдың қарашасында Сенатта сөйлеген сөзінде консерваторлар мен юнистердің бірігуі алдымен Теодор Розеттидің тәжірибелік кабинетін, содан кейін генерал Манудың өкілдіксіз кабинетін құрғанын мәлімдеді. Ол сондай-ақ Румынияның Ресей мен Франция Республикасымен Германия империясына қарсы одақта болуының жақсырақ екенін айтты (Франко-Ресейлік одаққа қараңыз), Германия мен оның Үштік одағы негізінен әлсіз екенін мәлімдеді. Келесі жылдың мамыр айында ол Братиану мен генерал Бриальмонттың Румынияның жазық қалаларын нығайту жоспарына шабуыл жасады, өйткені табиғи қорғанысқа ие жалғыз бекініс Фоканиде болды. Ол сондай-ақ Румынияның Ресейдің шабуылына қарсы тұруға қабілетсіз екенін айтып, үкіметке бейтараптық жариялауды және Ресей әскерлеріне қауіпсіз өтуге рұқсат беруді ұсынды. 1891 және 1895 жылдар аралығында жаңа Катаргиу кабинеті кезінде Стурдза және оның ізбасарлары, бірлесіп БЗД клубы (Бейзадеядан) ретінде белгілі болды, консерваторлармен ыңғайсыз одақ құрды, олар Мануды премьер-министр лауазымына артық көретіндерін ашық айтты. Григор мен Ольга Стурдзаның некесі бақытты болмады. Ол ешқашан өзін некелік адалдыққа байланысты деп санамады және кез келген уақытта он екі кәнизақтан тұратын гаремін сақтап, мақтана берді; осы «гаремге» қатысты пікір білдірген Кантакузен «бұл Стурдза ханзадасы үшін әдет-ғұрып пен әдептің болмағанын» атап өтті. 1867 жылдың маусымынан кейін жесір қалған Стурдза 1874 жылы 6 ай бойы басқа әйелге үйленген деп хабарланды. Бұл оның бірінші болып танымаған ұлының тууына әкелді және ол Димитрия Павелеску есімін алды. Бейзадеа ақырында Ралу Туркулецке үйленді, ол «көрнекті киімдері мен макияжымен» аристократиялық сезімталдықты таң қалдырған рома әйел болды. Ол үш балаға ана болды, бірақ бәрі де жас кезінде қайтыс болды. 1856 жылдың мамыр айында Димитрий есімді ұл дүниеге келді. Ол 16 жасқа толғанда өліп қалды. Оның ерекше күш-қуатымен танымал болған соңғысы 1876 жылы қаңтарда Эммануэль Вогоридиге үйленді. Ол Сирет өзенінде суға түсіп, өлімге ұшырады. Елена, Михай Стурдза Барладеанумен үйленген, бала туғанда қайтыс болды. Дәрігерлер Григор жүктілікті жеңілдету үшін оған қалистеникалық жаттығулар жүргізуден зардап шеккенін анықтады. Отбасы басшысы Михаил Стурдза 1884 жылдың 7 немесе 8 мамырында Париждегі жер аударылуында қайтыс болды. Бұл Григор Стурдза, Димитрий Стурдза және Мария Горчаковтың арасында сотқа жол ашты. Le Matin басылымының хабарлауынша, соңғы екеуі Григордың мұрасын ұрлау үшін сөз байласты. Стурдза азаматтық соты 1891 жылы басталып, 1893 жылы және 1897 жылы Кассациялық сотқа жіберілді. Бұл 1898 жылы наурыз айында, Амендегі апелляциялық сот Гончаровқа Стурдзаға 800,000 голланд гильдерін өтемақы төлеуді бұйырғанда, ішінара бекітілді. Бейзадеа 1854 жылы мемлекеттеншілікке түскен жерлерін қайтару үшін де күресті. 1883 жылы ол 500 мың лейді пайызбен өтеуге ие болды, бірақ ол қанағаттандырарлық емес деп тапты. Яссыдағы апелляциялық сот ақырында оның иеліктен айыруын соғыс актісі деп тапты, сондықтан оған тек парламенттік дауыспен өтемақы беруге болады. 1885 жылдың соңғы күндері «принц Г. Стурдзаның Яссыдағы салонында» саяси митингі өткізілді, ол оның және оның ізбасарларының «премьер-министрдің [Братиану] саясатын ұстануын» растады. 1887 жылдың қарашасында Стурдзаға ПНЛ-нің Яссы бөлімінің төрағасы ұсынылғаны туралы қауесет тарады. Келесі онжылдықта, алайда, БЗД өзінің тәуелсіздігін қайта растауға тырысты. 1895 жылдың мамырындағы Яссының 2-ші округінен өткен қосымша сайлауда оның үміткері Нику Катаргиу күтпеген жеңіске жетті. Солшыл газет «Lupta» 1895 жылдың шілдесінде Бухарестте таранып, Константин Крянгэ мен оның қағаз фабрикасынан қолдау тапқанын хабарлады. Сол дерек көзі Бейзадеяны алдау мақсатында Бухарест клубының 1 миллион лейлік демеушілікке уәде бергенін хабарлады.

Зейнеткерлік

Стурдза ақыры 1895 жылдың қараша айындағы жалпы сайлау кезінде ПНЛ-ге тартылды. Сол кезде партия туысы Д. А. Стурдза төрағалығымен оң қанатқа бет бұрып жатты. Стурдза және оның BZD жақтастары өздерін ПНЛ тізімі бойынша Ассамблеяға ұсынды, бұл олардың консерваторлар қатарына қайта оралу мүмкіндігін толығымен жойды. 171 дауыспен ол Яссының 1-ші сайлау округі бойынша ПНЛ тізімінде үшінші орын алды, Штефан С. Шендреа мен Тома Стелианнан кейін. 1896 жылдың басында Стурдза мен оның ізбасарлары ПНЛ басшылары мен Николае Флеваның тобы арасында келісімге келтіруге тырысты: «Бейзаде татуласуға шақырып, Яссыдағы беделін сақтауға қатты ұмтылып отыр». Оппозициялық «Эпока» газетінің хабарлауынша, 1898 жылдың мамыр айының басында ПНЛ көпшілігі Стурдзаға 1854 жылы тартып алынған мүлігі үшін өтемақы ретінде 1,5 миллион лей бермекке уәде берді. «Эпока» бұл соманың «бәкшиш» екенін атап өтті. Ол еуропалық мәселелер бойынша да өз пікірін білдірді және 1896 жылдың желтоқсан айында «Румыния Ресейден қолдау іздеуі керек» деді. Сыртқы істер министрі Константин Стоическу бұл пікірге қарсы шығып, елдің шығыс дағдарысында бейтарап болу қажеттігін айтты. Бейзаденің саяси беделінің төмендеуі 1898 жылы карикатурашы Николае Петреску Гайна жасаған суретте көрінді, ол оны Османдық кезеңнің қалдығы ретінде бейнеледі, ал суреттің астына «Бұрынғыда маңызды еді, енді не болуы мүмкін?» деген жазу қосты. Раду Розеттидің айтуынша: «Жас кезінде Бейзаде Григоре Нeron сияқты көрінген, бірақ соңында кездескендер ол туралы мұндай ойға келмеді». Ол 1894 жылы Бейзаденің үлкен жиһаздармен жабдықталған Лозонски вилласына барған сапарын еске алады. Ол ғимараттың «құлай жатқан» екенін айтады. Кантакузеннің сөзіне қарағанда, Стурдза «тек қана тік тұрған бір қанатта» тұрды, ал оның серіктерінің де күйреуі байқалды: Стурдзаның «тозығы жеткен каретасы болды, оны оған тым үлкен және тым кең болатын арбашы жүргізді». Саяси жазушы Мариу Теодориан Карада 1891 жылдың шілдесінде Констанцадағы Кароль қонақ үйінде Стурдзамен кездейсоқ кездескенін еске алады. Ол бұрынғы пашаның «магони шашы» мен 1870 жылдардағы киімдеріне таң қалды. Бейзаденің соңғы жылдары көбінесе тәжірибелік ғылымға арналды, ол оны Société astronomique қоғамының негізін қалаушы мүшесі болуға итерді; Клумпке хабарлағандай, ол Луи Пастердің жетекшілігімен École normale supérieure бітірген. «Жаралғыш тәртіп» атты жалғасы да оның «идеалдық дін» туралы философиялық ізденістерін сипаттайды. Жалпы алғанда, Стурдзаның осындай тақырыптардағы идеяларына француз астрономы және парапсихологы Камил Фламмарион құлшынып, физик Жак Бабинеттен күмәнді жауап алды. Кітаптардың бірінде астрохимияға қатысты гипотеза келтірілді, Стурдза «сексен миллион жұлдыздағы триллион атомдардың тоқсан үш нониллионы немесе барлығы жүз сегіз алты триллион атомның нониллионы» бар екенін есептеді. Стурдза сонымен қатар «картон қанаттары» бар ұшу машиналарын жасаумен айналысып, оларды өз иеліктерінде тұратын шаруалармен сынақтан өткізді, нәтижесінде олардың көптегені жарақат алды. 1879 жылы ол Гаэтано Доницетти мен Джоакино Россинидің мотивтерімен бірнеше фантазиялық шығармалар жазды. Лиссабонның «Diário Ilustrado» газетінде бұл шығармаларды «орындау мүмкін емес» және «Еуропаның ешбір жерінде сатуға таба алмайсыз» делінген. Стурдза өзінің Юнист досы Александру Григор Суцумен камералық музыка ойнады және Париж консерваториясында қолданылған аспапты ойлап тапты. Бұл, мүмкін, Томас Зак жасаған «скрипка арфасы» болды. Онда «резонанс үшін қосымша металл ішектері» болған. 1873 жылғы Дүниежүзілік көрмеде көрсетілген ол «күткендей сенсация тудырмады. Үлкен және қуатты болған орнына, дыбысы мұрындық және бүкір болды». Бұл Юнимеяның мәдени қағидаларына қарсы келді.

Өлім

Стурдзаның байлығы заңгер И. С. Бароцци оның атынан жұмыс істеп, ханзада Михаилдің әртүрлі иеліктерінде 45 миллион лейді алтын түйреуіштерде жасырғанын анықтағаннан кейін зор мөлшерге жетті; Григор осы байлықтың үштен бір бөлігіне қарыз болды. Стурдза сондай-ақ Бухаресттегі Стурдза сарайын салуды неміс сәулетшісі Юлиус Рейнеккеге тапсырды. Бұл ғимарат өте эклектикалық және пайдасыз болғандықтан әйгілі болды, оның "үлкен бөлмелері" тек "Стурдзаның өзі ойлап тапқан велосипедте" жарысу және түрлі акробатикалық көрсетулер үшін ғана пайдаланылды. Раду Розеттидің айтуынша, сарай оның қамқоршысының "көркем талғасының жоқтығын" көрсетеді. Олардың қызы, Ольга Бога (кейде Богза деп те аталады), кейіннен "Бейзадея Григормен тәрбиеленіп, қамқорлыққа алынып, үйлендірілді", ол оны заңды түрде асырап алды. 1897 жылдың мамыр айында Бейзадея асырап алуды жою үшін сотқа шағымданды. Румыния соты алғаш рет қараған осындай іс Павелескудің кредиторларын оның әкелігін дәлелдеуге итермеледі. Әдебиет тарихшысы Елена Вулканеску 1874 жылы туған жазушы және ғалым Пол Зарифопол Стурдза мен Мария Стаматиудың заңды емес баласы болуы мүмкін деп санайды. Бейзадеяның некеден тыс қатынастарынан қыздары болды, соның ішінде химия және саясаткер Петру Понидің әйелі де бар. Өмірінің соңғы айларында Стурдза әйелі Ралумен бірге Бухаресттегі Жоржеску бағында жиі көрінетін, онда олар Николае Никулеску Бузаудың комедиялық этюдтарын тамашалап, "тек мазагран" ішетін. Бұл оқиға Бухаресттегі Бонапарт көшесіндегі сарайында болды, өлімнің себебі "екі жақты пневмония" деп тіркелді, ол оны 11 күн бойы мазалаған. Аурудың өлімге алып келетінін білген және "өз анатомиясына қатты мақтанған" ол "дәрігерден мәйітіне аутопсия жасауды сұрады". Мемуаршы Рудольф Шуцу былай деп қосты: "Онымен біз жүрек пен сананың мырзалары, ескі Молдавияның тамаша рухын бейнелейтін соңғы мырзаны жоғалттық. Ол тек тегі мен қаны арқылы ғана емес, сонымен қатар табиғи зиялылығымен, терең білімімен, зор махаббатқа толы жүрегінің сүйкімділігімен ханзада болды". Жерлеу рәсіміне арналған сөзді Македонский айтты. Стурдзадан кейін әйелі Ралу қалды, ол көп ұзамай Агапия монастырында монах болып жаңа өмір бастады. Басқа тірі мұрагерлер - Павелеску Стурдза, сондай-ақ тағы екі асырап алынған ұлы (Дмитрий Попович Стурдза, капитан Костица Стефанеску Стурдза) және немересі Ольга. Олар және басқа туыстары 1895 жылдың қыркүйегінде жасалған өсиетіне сәйкес оның байлығын мұраға алды. Бейзадея сарайын болашақ Кароль II болатын Румынияның ханзадасына беруді қалаған, бірақ оның әкесі Карл I бұл сыйлықты қабылдамады. Михаил Стурдзаның мұрасы бойынша сот дауы 1903 жылға дейін жалғасты, ол кезде тек Димитрий мен Мария бауырлары ғана қатысты. Осыған ұқсас сот процесі Григордың мүлігіне де қатысты, ол басқа сот ісіндегі шығындарға байланысты едәуір азайды. Журналист Александру С. Миклеску, Văcărești түрмесінде жазасын өтеп жатқанда, Бейзадеяның жаңа өсиетіне қол жеткізгенін мәлімдеді және оны ұсыну үшін кепілдікпен босатылды. Бұл құжат жалған деп танылғаннан кейін іс жабылды. Ольга Бога мен оның күйеуі Анри Меитани арқылы Стурдзаның шөбересі дүниеге келді; 1935 жылдың наурыз айында ол жүкті болғаны белгілі болғаннан кейін өз-өзіне қол жұмсады немесе әкесі өлтірді. 1920 жылы басқа Стурдзалар Бейзадеяның сүйектерін Бобок кесенесінен Агапиядағы жаңа қабірге көшірді, ал қалған ескерткіш 1955 жылы тоналанды. 1908 жылдан бастап Стурдза–Диссеску вилласы Григор Серчеспен румындық жаңғыру стилінде толығымен қайта салынды және қазіргі уақытта Джордж Опреску өнер тарихы институты орналасқан. Румыниялық Стурдзалар Стурдза сарайларын күтіп ұстауда қаржылық қиындықтарға тап болды. Бухаресттегі сарай үйсіздермен толып кетті, ол Сыртқы істер министрлігіне берілді. Осы жерде 1913 жылдың тамызында Бухарест келісіміне қол қойылды. Яссыдағы отбасы сарайы тарихи кезеңінде аман қалды, алдымен православие семинариясы, содан кейін Яссы радиосының бас кеңсесі болды. Стурдзаның тағы бір сарайы Румынияның Ривьерасында, Констанцада 1915 жылы бұзылғанға дейін болды.