Кіріспе

Гвинендтің патшасы шамамен 547-586 жылдары.

Рун ап Маелгвен Гвиненд (шамамен 586 жылы қайтыс болған), кейде 'Рун' деп те жазылатын, Гвинендтің патшасы (шамамен 547 – 586 жылдары билеген). Ол әкесі, король Маелгвен Гвиненд қайтыс болғаннан кейін таққа отырды. Оның осы ертедегі билік ету кезеңі туралы тарихи жазбалар жоқ. Венедотия кодексінде сақталған және Талиэсиннің жоқтау өлеңінде айтылғандай, ол Альт Клуттың Риддерх Хаеліне және Гододин немесе Манау Гододиннің патшаларына қарсы соғыс жүргізген. Конви аңғарындағы шашыраңқы орналасқан Кэрхун елді мекені оның құрметіне аталған деседі, бірақ бұл туралы сенімді мәліметтер жоқ. Рун сонымен қатар бірнеше ортағасырлық әдеби шығармаларда, сондай-ақ Уэльс триадаларында кездеседі. Оның әйелі Перуэр ферх Рхун "Рифеддфавр" және ұлы Бели ап Рхун "Хир" болған. Рун ап Маелгвен Гарлеиялық шежірелердегі патшалық шежірелерде, Иса колледжінің 20-шы қолжазбасында және Хенгверт қолжазбасының 202-ші нөмірінде кездеседі. Бонедд и Сент оның Әзіз Эдейрннің атасы екенін айтады (Бонедд и Сент Эдейрннің Рунның шөбересі болғанын, ал Хенгверт қолжазбасы 202 оның Рунның немересі болғанын көрсетеді).

Солтүстікпен соғыс

13 ғасырдың басында Иорверт ап Мадог құрастырған Уэльс заңдарының Венедотиялық кодексінде Арфон халқының артықшылықтарының тізімі бар. Артықшылықтардың бірі – Гвинед әскерінің алдында жүру құқығы, және бұл Гвинедтің Рун мен Солтүстік Кимр тайпалары (Gwŷr y Gogledd) арасындағы соғыста олардың батылдығынан туындаған деп айтылады. Талиэсиннің «Марвнад Рун» поэмасы да осы соғыс және Рунның осы соғыста қаза табуы туралы баяндайды. Талиэсинге жатқызылатын туындылар туралы толыққанды талқылауда Джон Моррис Джонс марвнадтың егжей-тегжейлі сипаттамаларының тарихи жазбалармен толық сәйкес келетінін, қайшылықтар жоқ екенін және бұл, мүмкін, 6 ғасырдың өнімі екенін айтады – бұл пікірді Томас Стивенс сияқты танымал күмәнданушылар да бөліседі. Венедотиялық кодекске сәйкес, солтүстік князі Элидир Мвинфавр ап Горвст Приодавр, Рунның Ллиc-інен (лыс) алыс емес, Арфондағы Абер Мевидуста (қазір «Каднант» немесе «Шабуыл өзені») қаза тапқан. Элидирдің Солтүстіктегі қуатты туыстары Гвинедке шабуыл жасап, осы шабуыл барысында Арфонды өртеп жіберді. Солтүстік әскеріне Клайдно Эйддин, Сеньилттің ұлы, жомарт Нудд; Серфанның ұлы, жомарт Мордаф; және Тудвал Туделидтің ұлы Риддерх Хейл басшылық етті. Бұлардың барлығы сол дәуірдің белгілі тұлғалары және «Бонедд Гвир и Гоглед» атты патшалық шежірелерде тізімделген, сондай-ақ Элидир Мвинфавр да тізімделген. Аттардың үштігінің бірінде айтылғандай, Элидир Рунның әпкесі Эургеннің күйеуі болған. Рун содан кейін әскер жинап, Солтүстіктегі Гверидке (Форт өзенінің жағалауы немесе Форт фиорды, Уильям Форбс Скене 1165 жылы оны әлі де «Верид» деп атаған) бет алды. Венедотиялық кодекс соңғы нәтижені көрсетпейді, бірақ Рун мен оның әскері Солтүстікте ұзақ уақыт болды. Талиэсиннің «Марвнад Рун» поэмасы бойынша, Рун ап Мейлгвн шайқаста қаза тапты. Оның орнын ұлы Бели ап Рун Гвинед патшасы иеледі. Элидирдің Гвинедте болу себебі және оның қазасына қатысты мән-жайлар белгісіз, бірақ оның әрекеттерінен оның Солтүстік туыстары Гвинедтегі біреуді кінәлі деп санағаны белгілі. Кейінгі әңгімелерде болжамдар айтылады, мысалы, Элидир Рунның Мейлгвн Гвинедтің тағына таласуына қарсылық көрсеткені туралы айтылады, бірақ бұл тек болжамнан аспайды.

Қайырхан

Caerhun (мағынасы: Рун форты) – 2-ғасырдағы шағын римдік бекініс Canovium, ол Deva (қазіргі Честер) және Segontium (қазіргі Caernarfon) үлкен римдік бекіністері арасындағы римдік жолында орналасқан. Бұл Рхунның бекіністерінің бірі болған деп саналады, және оны нақты растайтын дәлелдер болмаса да, археологиялық зерттеулер мен Caerhun атауының ежелгілігі оны ықтимал етуде. Бұдан әрі, ол Конви өзенінің Тал-и-Кафн жеріндегі маңызды өткелін қорғайды, ол Гвинед патшалығының қорғаныс орталығы – Эририге (Сноудонияға) апаратын Булх-и-Ддеуфаен асуына жол ашады. Оның әскери маңызын қорғаушылар да, қарсыластар да сезінген болар еді.

Рун әдебиетте

XII ғасырдағы Гергесттің Қызыл кітабындағы Ронабви арманы – басты кейіпкердің арманда Артур патша заманына саяхаттайтын прозалық әдеби хикая. Ол онда көптеген тарихи дәуірлерден белгілі болған тұлғаларды көреді. 24 шабандоз Артурмен бітім сұрап келгенде, Артур кеңесшілерін шақырып, "ұзын, қызылшашты, құлпыраған шашы бар адам" тұрған жерге жиналады. Ронабви оның кім екенін сұрайды, оған ол Рун ап Маелгван Гвинед екені айтылады, ол кез келгенмен кеңесе алатын, себебі бүкіл Британияда одан жақсы кеңес беретін адам болған емес. Рхунның марапаты, бұрын Талиэсиннің туындысы деп есептелген, бірақ қазір солай қабылданбайтын, солтүстік соғысында Рхунның шайқаста қаза болғанына ағынан толады. Ол сондай-ақ "Британия аралының алтын белдік иелерінің" бірі болып есептеледі.

Әдеби қателіктер

Талиэсин туралы әңгіме – «Мабиногионда» жарияланған Талиэсин туралы аңыз, ол Іоло Морганвтың «Іоло қолжазбалары» жасаған жалғандарына негізделген. Бұл оқиға Талиэсинге қиын немесе мүмкін емес жағдайлар туындаған кезде, бірақ ол әрқашан барлық кедергілерді, көбінесе сиқыр арқылы жеңіп шығады. Мысалы, Мейлгван Гвинед өзінің ұлы Рхунды Эльфин ап Гвиддноның әйелін баурап алуға жібереді. Бірақ Эльфин сарайының барды Талиэсин Мейлгванның жоспарын білген, себебі ол болашақты көре алатын. Ол өз демеушісінің әйелінің орнына қызметшіні қойып, демеушісінің қарсыласы Мейлгванды ұятқа қалдырды. Триадтардың бірінде әскери ерліктерімен танымал Рхун ап Бели есімді адам туралы айтылады. Бұл есім ортағасырлық поэзияда да кездеседі, мысалы, Хайвел Фоэлдің (шамамен 1240 – 1300 жылдары) Оуайн ап Груффүдтің тұтқындалуы мен түрмеге қамалуына арналған ағымдағы өлеңінде, ол Оуайнды Рхунмен салыстырады: «Егер ол бостандыққа шықса, Бели ұлы Рхун сияқты, Ллогрияның шекарасын өртеп жібермес еді». Мұндай адамның болғанына нақты дәлел жоқ, және бұл патшалық шежірелерде Рхун Белидің әкесі (ұлы емес) ретінде көрсетілгенімен қайшы келеді. Томас Стивенс сияқты ғалымдар бұл қателік деп санайды және бұл басқа біреу туралы болған болуы мүмкін деген қорытындыға келді.