Кіріспе

Селевкидтер империясының билеушісі Димитрий I (Δημήτριος Α`, б.з.д. 185 – б.з.д. маусым 150), Сотер (Σωτήρ) лақабымен белгілі, б.з.д. қарашаның 162-сінен б.з.д. маусымның 150-сіне дейін эллинистік Селевкидтер империясының патшасы (basileus) болды. Димитрий Римде кепіл ретінде өсті, бірақ Грек Сириясына оралып, жас туысы Антиох V Евпаторды және регент Лисийді құлатты. Димитрий империяның даулы кезеңінде билікті қолға алды және көп уақытын Тимарх және Александр Балас сияқты қарсыластардан туындаған көтерілістер мен билікке сын-қатерлерге қарсы күреске жұмсады.

Ерте тұтқындалу және қашып кету

Димитрий шамамен б.з.д. 185 жылы дүниеге келген. Әкесі Селевк IV Филопатор мен анасы Лаодикия IV билік құрған кезде ол жас кезінде Римге кепіл ретінде жіберілген. Римнің Селевкидтер әулетінің көрнекті мүшелерін кепілге алуы, Рим-Селевкид соғысын аяқтаған Апамея шартының бір тармағы болды. 175 жылы оның әкесі қаржы министрі Гелиодордың қолынан қаза тапқан болуы мүмкін; ал оның інісі Антиох IV Эпифан Гелиодорды құлатып, өзі таққа отырған. Тақ Димитрийге тиіс болғанмен, ол тым жас болды және Римде кепіл ретінде ұсталып тұрды. Антиох IV шамамен б.з.д. қазан-қараша айларында Вавилония мен Парсыдағы жорықта қайтыс болды. Оның 9 жасар ұлы Антиох V Евпатор патша атанды, бірақ нақты билік Антиох IV Антиохияда қалдырған регент Лисийға тиді. Деметрий сол кезде 22 жаста болды. Ол Рим Сенатынан Сирия тағын қайтаруды сұрады, бірақ өтініші қабылданбады, себебі римдіктер әлсіз Сирияны қалап, оның басында еркек емес, бала билеуін жөн көрді. Ол Антиох V мен Лисийді дереу өлімге кесті. Деметрий өмірінің осы кезеңі ерекше толық жазылған, өйткені Полибий оқиғаның белсенді қатысушысы және Деметрийдің кеңесшісі болған, ал оның "Тарихтар" кітабы ежелгі заманнан бізге жеткен, жоғалып кетпеген.

Патша ретінде билік ету

Римдіктер Деметрийдің жаңа билігіне ынтақтамады. Олар Селевкид империясын бөлуге және осылайша әлсіретуге тырысқандарға жанама қолдау мен ынталандыру көрсетті. Атап айтқанда, бұл сатрап Тимарх, яһуди Маккавейлері, Коммагендік Птолемей және Армениялық Артаксия I-ді қамтыды. Яһудеяда Деметрий Маккабейлер көтерілісін басу шараларын қабылдады, олар Маккабейлер кітаптарында тіркелген. Деметрий билікке келгеннен кейін көп ұзамай Яһудеяға жаңа бас діни қызметкер Алкимды жіберді. Алкимус кем дегенде бір бөлігі яһудилерді үкіметке қайта мойынсұнуға жеткізді. Деметрий сондай-ақ Бакид басшылығымен экспедиция жіберді, ол Яһудея қалаларындағы Маккабейлердің ықпалын жойды. Бакид және оның әскерлері б.з.д. 160 жылы Эласа шайқасында көтерілісшілердің басшысы Иуда Маккабейді жеңіп, өлтірді, провинцияға бірнеше жылға Селевкид билігін қайта орнатты. Деметрий өз атын "Сотер", яғни "құтқарушы" деп бабылдықтардан алды, ол бас көтерген Мидия сатрабы Тимархты жеңген болатын. Бұл туралы естіген Деметрий Жонатанға қосымша жеңілдіктер ұсынып хат жазды (1 Макк. 10:25, 45). Жонатан бұл ұсынысты қабылдамады, себебі Баласқа сенгендігі, Деметрийге сенімсіздігі, Баластың азаматтық соғыста жеңіске жете алады деген сенімі, немесе осылардың барлығының үйлесімінен болды. Балас б.з.д. 150 жылы Деметрийді жеңіп, өлтіріп, Сирияның жалғыз патшасы атанды.

Мұра

1919 жылы Константин Кавафи Димитрийдің Римде кепілдікке алынған уақыты туралы өлең жариялады.