Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Археологиялық кезең, тас дәуірінің бөлігі
Archaeological period, part of Stone Age
Орта палеолит (немесе Орта палеолит) – Еуропа, Африка және Азиядағы палеолиттің, яғни ескі тас дәуірінің екінші тармағы. Африка археологиясында Орта тас дәуірі термині Орта палеолитке балама немесе синоним ретінде қолданылады. Орта палеолит шамамен 300 000 жылдан 50 000 жылға дейін сатылатын кең кезеңді қамтиды. Аймақтар арасында мерзімдерде елеулі айырмашылықтар бар. Орта палеолиттен кейін 50 000 – 40 000 жыл бұрын басталган жоғарғы палеолит кезеңі келді. Орта палеолит геологиялық Чибан (Ортаңғы плейстоцен) және Кейінгі плейстоцен дәуірлерінде болды. Қазіргі адамның Африкадан шығу теориясына сәйкес, анатомиялық жағынан қазіргі адамдар шамамен 125 000 жыл бұрын Орта тас дәуірі/Орта палеолит кезеңінде Африкадан көшіп, неандертальдықтар және Homo erectus сияқты бұрынғы Homo түрлерін ығыстыра бастады.
The Middle Paleolithic (or Middle Palaeolithic) is the second subdivision of the Paleolithic or Old Stone Age as it is understood in Europe, Africa and Asia. The term Middle Stone Age is used as an equivalent or a synonym for the Middle Paleolithic in African archeology. The Middle Paleolithic broadly spanned from 300,000 to 50,000 years ago. There are considerable dating differences between regions. The Middle Paleolithic was succeeded by the Upper Paleolithic subdivision which first began between 50,000 and 40,000 years ago. The Middle Paleolithic was in the geological Chibanian (Middle Pleistocene) and Late Pleistocene ages. According to the theory of the recent African origin of modern humans, anatomically modern humans began migrating out of Africa during the Middle Stone Age/Middle Paleolithic around 125,000 years ago and began to replace earlier pre existent Homo species such as the Neanderthals and Homo erectus.
Мінез-құлықтық заманауилықтың пайда болуы
Ең ерте мінез-құлықтың қазіргі заманға тән белгілері алғаш рет Орта палеолитте пайда болды; алайда, мінез-құлықтың қазіргі заманға тән нақты дәлелдері келесі Жоғарғы палеолит кезеңінде ғана жиі кездеседі. Атапуэрка тауларындағы *Homo heidelbergensis* тұрақтарынан табылған археологиялық жаңалықтарға сәйкес, қасақана жерлеу салты Төменгі палеолиттің соңында әлдеқайда ертерек басталған болуы мүмкін, бірақ бұл теория ғылыми қауымдастықта кеңінен күмәндану тудырады. Франциядағы Комб-Гренал және Мула үңгірі сияқты әртүрлі жерлердегі неандерталь сүйектеріндегі кесу іздері, неандертальдар, кейбір қазіргі заманғы адам мәдениеттері сияқты, діни себептермен (неандерталь мінез-құлқы § Каннибализм немесе ритуалдық еттен айыру?) денесінен етті алуды жүзеге асырған болуы мүмкін. Палеолит кезеңіндегі көркемдік өнердің ең ерте, даусыз дәлелі Бломбос үңгірі сияқты Орта палеолит/Орта тас дәуірі тұрақтарынан білезіктер, моншақтар, өнер тастары, денеге жағу үшін сары тозаң және ырым-жырымдарда қолданылуы мүмкін заттар түрінде табылды. Ірі балық аулау және арнайы құралдармен ірі жануарларды аулау сияқты іс-әрекеттер топтық ынтымақтастықтың артуын және күрделі әлеуметтік ұйымдасуды көрсетеді. Орта палеолитте 120 000 жыл бұрын шикізаттар да қолданылған. Топтар арасындағы сауда Орта палеолитте пайда болған болуы мүмкін, себебі топтардың арасындағы сауда олардың салыстырмалы түрде тапшылық кезде (яғни, ашаршылық немесе құрғақшылық) ресурстар мен шикізат сияқты тауарларды алмасуға мүмкіндік беру арқылы өмір сүруін қамтамасыз етуге көмектесер еді. Орта палеолитте неандертальдар да, қазіргі заманғы адамдар да қоғамдарының қарт мүшелеріне күтім жасады. Әдетте, әйелдер өсімдіктер мен отын жинаған, ал ерлер палеолит кезеңінде өлген жануарларды аулап, жинаған деп есептеледі. Алайда, Аризона университетінің Стивен Л. Кун мен Мэри Стайнердің пікірінше, жынысқа негізделген еңбек бөлінісі Жоғарғы палеолитке дейін болмаған. Еңбектің жыныстық бөлінісі 45 000 жылдан кейін, адамдарға азық-түлік пен басқа да ресурстарды тиімдірек алуға мүмкіндік беру үшін дамыған болуы мүмкін. Неандертальдар мен Африкадағы Орта палеолиттік *Homo sapiens* 110 000 жыл бұрын Италиядағы неандерталь тұрақтарында және Африкадағы Пинакл-Пойнттегі Орта палеолиттік *Homo sapiens* тұрақтарында моллюскілерді пісіру арқылы азық-түлік үшін моллюскілерді аулап бастады. Тим Д. Уайт сияқты антропологтар Жоғарғы палеолиттің басталмас бұрын адам қоғамдарында каннибализм кең таралғанын болжайды, бұл Неандерталь және басқа да Орта палеолит тұрақтарында табылған "қасапталған адам" сүйектерінің көптігіне негізделген. Орта палеолиттегі каннибализм азық-түлік тапшылығынан туындаған болуы мүмкін. Алайда, Орта палеолиттегі каннибализм діни себептермен болған, бұл Жоғарғы палеолитте пайда болған деп саналатын діни амалдардың дамуымен сәйкес келеді. Дегенмен, Орта палеолит қоғамдары ешқашан каннибализммен айналыспағаны және табылған адам сүйектеріне келтірілген зақымдар шала-жанудың немесе қылыш тісті мысықтар, арыстандар және гиеналар сияқты жыртқыштардың шабуылының нәтижесі болуы мүмкін. Уоллес пен Ши негізгі артефактілерді екі түрге бөлді: формалды өзектер және функционалды өзектер. Формалды өзектер шикізаттан ең көп мөлшерде алу үшін жасалған, ал функционалды өзектер функционалдық қажеттілікке көбірек негізделген. Бұл әдіс тиімділікті арттырды, өйткені ол көбірек бақыланатын және дәйекті жаңқаларды жасауға мүмкіндік берді. Неандертальдар да осындай қарумен аң аулаған болуы мүмкін. Алайда, неандертальдардың аң аулауда снарядтық қаруды пайдалануы өте сирек (немесе ешқашан) болды және неандертальдар ірі жануарларды көбінесе оларды шабуылға алып, жақын арадан соққыға ұшыратын қарулармен шабуылдап аулаған, ал қашықтықтан снарядтық қарулармен шабуылдамаған. Орта палеолит құралдарының табиғаты туралы пікірталас әлі де жалғасуда: олар функционалдық жағынан ерекше және алдын ала жасалған құрал формаларының сериясы болды ма, әлде Гарольд Л. Диблдің айтуынша, шетін күтіп-ұстаудың көлемін көрсететін қарапайым құрал морфологиясының жалғасы болды ма? Өртті қолдану алғаш рет адамзат тарихында Орта палеолитте кеңінен таралды және адамдар шамамен 250 000 жыл бұрын тамақ пісіре бастады. Кейбір ғалымдар гоминидтер суық аймақтарда өмір сүруін қамтамасыз ету үшін мұздатылған етті еріту үшін тамақ пісіре бастады деп болжайды.
The earliest evidence of behavioral modernity first appears during the Middle Paleolithic; undisputed evidence of behavioral modernity, however, only becomes common during the following Upper Paleolithic period. According to recent archeological findings from Homo heidelbergensis sites in the Atapuerca Mountains, the practice of intentional burial may have begun much earlier during the late Lower Paleolithic, but this theory is widely questioned in the scientific community. Cut marks on Neandertal bones from various sites such as Combe Grenal and the Moula rock shelter in France may imply that Neanderthals, like some contemporary human cultures, may have practiced excarnation for presumably religious reasons (see Neanderthal behavior § Cannibalism or ritual defleshing?). The earliest undisputed evidence of artistic expression during the Paleolithic period comes from Middle Paleolithic/Middle Stone Age sites such as Blombos Cave in the form of bracelets, beads, art rock, ochre used as body paint and perhaps in ritual, Activities such as catching large fish and hunting large game animals with specialized tools indicate increased group wide cooperation and more elaborate social organization.)) and raw materials during the Middle Paleolithic as early as 120,000 years ago. Inter group trade may have appeared during the Middle Paleolithic because trade between bands would have helped ensure their survival by allowing them to exchange resources and commodities such as raw materials during times of relative scarcity (i. e., famine or drought). Both Neanderthal and modern human societies took care of the elderly members of their societies during the Middle Paleolithic. It has usually been assumed that women gathered plants and firewood and men hunted and scavenged dead animals through the Paleolithic. However, Steven L. Kuhn and Mary Stiner from the University of Arizona suggest that this sex based division of labor did not exist prior to the Upper Paleolithic. The sexual division of labor may have evolved after 45,000 years ago to allow humans to acquire food and other resources more efficiently. and Neandertals and Middle Paleolithic Homo sapiens in Africa began to catch shellfish for food as revealed by shellfish cooking in Neanderthal sites in Italy about 110,000 years ago and Middle Paleolithic Homo sapiens sites at Pinnacle Point, in Africa. Anthropologists such as Tim D. White suggest that cannibalism was common in human societies prior to the beginning of the Upper Paleolithic, based on the large amount of "butchered human" bones found in Neandertal and other Middle Paleolithic sites. Cannibalism in the Middle Paleolithic may have occurred because of food shortages. However it is also possible that Middle Paleolithic cannibalism occurred for religious reasons which would coincide with the development of religious practices thought to have occurred during the Upper Paleolithic. Nonetheless it remains possible that Middle Paleolithic societies never practiced cannibalism and that the damage to recovered human bones was either the result of excarnation or predation by carnivores such as saber toothed cats, lions and hyenas. Wallace and Shea split the core artifacts into two different types: formal cores and expedient cores. Formal cores are designed to extract the maximum amount from the raw material while expedient cores are based more upon functional need. This method increased efficiency by permitting the creation of more controlled and consistent flakes. and the Neanderthals in particular may have likewise hunted with projectile weapons. Nonetheless Neanderthal usage of projectile weapons in hunting occurred very rarely (or perhaps never) and the Neanderthals hunted large game animals mostly by ambushing them and attacking them with mêlée weapons such as thrusting spears rather than attacking them from a distance with projectile weapons. An ongoing controversy about the nature of Middle Paleolithic tools is whether there were a series of functionally specific and preconceived tool forms or whether there was a simple continuum of tool morphology that reflect the extent of edge maintenance, as Harold L. Dibble has suggested. The use of fire became widespread for the first time in human prehistory during the Middle Paleolithic, and humans began to cook their food c. 250,000 years ago. Some scientists have hypothesized that hominids began cooking food to defrost frozen meat which would help ensure their survival in cold regions.