Кіріспе

Көп корпусты желкенді қайықтың түрі. Proa – австронезиялық халықтардың әртүрлі типтегі көп корпусты желкенді қайықтары. Еуропалық жазбаларда колониялық дәуірде австронезиялық кемелерді атау үшін бұл терминдер жиі қолданылған, сондықтан олар Океанияның екі ұшы бар, бір аутриггерлі қайықтарына, Оңтүстік-Шығыс Азияның екі аутриггерлі қайықтарына, тіпті аутриггерлері мен желкендері жоқ кемелерге де қатысты болуы мүмкін. Көбінесе "proa" термині Тынық мұхитының екі (әдетте) тең емес ұзындықтағы параллель корпусқа ие proa-ларын білдіреді. Оны жел бағытына қарай бір корпусын желге қарсы, екіншісін желге қарай бағыттап жүргізеді. Бұл қайықтар екі ұшты болып келеді, себебі бағытын өзгерту үшін "шант" жасауы қажет. Proa ең әйгілісі – Солтүстік Мариан аралдарындағы чаморро халқының "ұшатын proa" деп аталған сакман кемелері, олардың жоғары жылдамдығымен танымал. Оңтүстік-Шығыс Азия аралдарында да proa термині қолданылуы мүмкін, бірақ perahu, prau, prahu, paraw және prow терминдері жиірек кездеседі. Бұл қайықтар Тынық мұхиты proa-ларынан екі ұшы болмауымен және екі аутриггерлі тримаран конфигурациясымен ерекшеленеді. Олар Индонезия, Малайзия және Филиппин елдерінде кеңінен қолданылады және бүгінгі күнге дейін дәстүрлі балық аулау, жүк тасымалдау және көлік құралдары ретінде пайдаланылып келеді. Proa қайықтары дәстүрлі түрде краб тырнағы және танджа желкендерімен жабдықталады. Қазіргі заманғы proa түрлері әртүрлі, сипатталған аймақтарда кең таралған дәстүрлі үлгіден бастап, жылдамдық рекордтарын жаңаруға арналған жоғары технологиялық үлгілерге дейін жетеді.

Этимология

"Proa" термині ерте заманағы қазіргі ағылшын тіліндегі "prow" немесе "praw" сөздерінен бастау алған. Бұл термин ағылшын тіліне голланд тілінен "prauw" және португал тілінен "parau" арқылы келген болуы мүмкін, олар испан тіліндегі "proa" сөзімен ұқсас, яғни "ілгелек" деген мағынаны білдіреді. Көбінесе бұл сөз малай тіліндегі "perahu" – "кеме" деген сөзден туындаған, ал одан бұрынғы прото-Батыс Малай-Полинезия тіліндегі *parahu және *padaw жұп сөздерінен шыққан, екеуі де "желкенді қайық" дегенді білдіреді. Оның австронезиялық тілдердегі туыстарына явандық "prau", сундандық "parahu", кадазандық "padau", маранаолық "padaw", себуандық "paráw", нгадалық "barau", кирибатилік "baurua", самоандық "folau", гавайлық "halau" және маорилік "wharau" жатады. Осы дәстүрлі кемелердің көптеген түрлері қазір жойылып кетті – олар отаршылдық кезеңде жоғалып қалған немесе қазіргі заманда батыстық қайықтардың үлгілерімен алмастырылған, немесе мотормен жабдықталған.

Қазіргі нұсқалары

Маршалл аралдарында, бұл кемелер дәстүрлі түрде салынатын, қазір оларға қызығушылық қайтадан артып келеді. Маджуродағы лагунада жыл сайын "кор кор" жарыстары өткізіледі, сондай-ақ балалардың "ривут" жарысы сияқты шаралар ұйымдастырылады. "Кор кор" кемелері дәстүрлі стильде, дәстүрлі материалдардан жасалады, бірақ желкендер заманауи материалдардан тігіледі (көбінесе арзан полиэтилен брезенттерінен, көбінесе "политарп" деп аталады). "Проа" кемесіне қызығушылық танытқан, бүкіл әлемнен жиналған адамдардың біріккен тобы құрылды, олардың арасында тарихи және ғылыми-инженерлік көзқарастарға ие адамдар да бар. Олардың көптегені Әуесқой яхталар зерттеу қоғамының мүшелері.

Бастапқы Батыс прозалары

Кемеде жүзудің өзі жеткіліксіз – ұшу дұрысырақ. Ол шығанаққа шапшаң сырғып шықты, жігіттер көтерілген қанатта қуанышпен айқайлады, жел беткейінен және руль ескішінен шыққан көпіршіктер жылдамдықтан желге қарай буға айналды. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Еуропа мен Америкада көптеген адамдар проаға қызығушылық танытты. Р.М. Мунро және Роберт Барнвелл Рузвельт (Теодор Рузвельттің сіңілісі) сияқты батыстық кеме жасаушылар оның ықпалына түсті. XX ғасырға қарай проа заманындағы ең жылдам кемелердің бірі болды. Проа дизайны әлі де жылдамдықпен жүзуге қатысатын көптеген кемелердің негізі болып табылады. Проаның батыстық алғашқы жақсы құжатталған нұсқасы 1898 жылы Бискейн шығанағындағы яхта клубының коммодоры Ральф Миддлтон Мунро жасаған. Яхта дизайны бойынша сарапшы Натанаэль Херрешофф, Мунроның досы, бұл жобаға қызығушылық танытқан болуы мүмкін. Ансон Бретт проасының кішкентай моделі Род-Айлендтегі Херрешофф теңіз мұражайында сақталады; оның авторы белгісіз. Келесі жылдары Мунро тағы бірнеше проа жасады. Олардың барлығы 1930 жылдардың ортасында болған қатты дауыл Мунроның шығанақтағы кеме цехын қиратқанда жойылды. Оның кем дегенде екі дизайны The Rudder журналындағы мақалаларда, сондай-ақ Роберт Б. Рузвельттің бір мақаласында сипатталған. 19 ғасырдың соңында кішкентай проалар АҚШ-қа әкелінген болуы мүмкін, бірақ құжаттама жеткіліксіз. Мунро мен Рузвельт проаны батыстық құрылыс техникасына бейімдеген алғашқы екі сардар болған сияқты.

Корольдік Мерси Яхт клубы

1860 жылы Англиядағы "Royal Mersey Yacht Club" клубының мүшесі Микронезиялық проаның көшірмесін жасады. Ол дәстүрлі асимметриялық корпус, жел соққан жағынан тегіс және қапталған дугатты ама қолданды. Оның жылдамдығы туралы нақты мәлімет жоқ, бірақ проа басқа кез келген кеменің мұртының суға батып кететіндей жылдамдықпен жүретіні байқалды. Ол клубтағы ең жылдам яхталарға қарағанда желкен аумағының су астындағы ортаңғы бөлігіне қатынасы үш есе артық болды, бірақ суы терең емес еді. Бұл проа Ансон Тынық мұхитын кесіп өту кезінде Тинианға тоқтағанда ұсталған немесе көрінген бірнеше проаның бірі болды. Жобалаушы Брет, кейбір пікірлер бойынша, маңызды бір элементті дұрыс түсінбеген болуы мүмкін, ол мачтаны кеменің ортасында тік орналастырған. Бұл көзқарасқа негіз – басқа Микронезиялық проаларда мачта кемені бұрғанда ұшынан ұшқа қарай бұрылатыны және мачта бұрылуы желкеннің күшін өзгертіп, рульдің тепе-теңдігіне әсер ететіні. Алайда, Бреттің мачтаны тік орналастыруы "Ансон" проасының көшірмелерін жасап, "500 Sails" атты мариналық ұйым теңізге шығарғанда, көптеген жағдайда және жағдайларда проа мачта тік тұрғанда жақсы жүзіп кеткені анықталды. "500 Sails" сонымен қатар мачтаны көп жағдайларда тиімді бұруға болатынын және "Ансон" суретіндегі мачта тірегін, мачтаны бұруға рұқсат бермейтін қатты тірек емес, айналу нүктесі ретінде қарастыруға болатынын атап өтті. "500 Sails" каноэлары мачтаны бұруға мүмкіндік беретін айналмалы мачта тіректерін қолданады. Дегенмен, Мунроу талантты кеме жобалаушы болғандықтан, суреттердегі кез келген мәселені шеше алды. Оның бейімделулерін келесі проаларда көруге болады. Дәстүрлі проаның терең, асимметриялық корпусының орнына Мунроу тегіс түбі бар корпус жасады (Пигафетта айтқан физолераға ұқсас).

Рузвельттің Мэри мен Қошқар

Америка президенті Теодор Рузвельттің інісі Роберт Барнвелл Рузвельт та сол шамада кеме соғатын кеме жасады. Ол оны Лонг-Айлендтен теңізге шығу үшін пайдаланды. Ол айтарлықтай ерекше болғанмен, сондай-ақ шығармашылықпен жасалған, және 50 фут (15 м) – әлдеқайда ұзын болды. 1898 жылы "The Rudder" журналында жариялаған мақаласынан Рузвельттың кемесінің негізгі корпусы 1 метрге дейін ені бар ашық қайық екені көрінеді; "ама" кішкентай, толық жабдықталған, жалғыз "ака" арқылы қозғала алатын сияқты болды. Мачтасы екі бөліктен тұратын конструкция болды, екі мачтасы да жел соғатын жаққа орнатылған, ал олардың арасынан теңдестірілген, желкенге ілінген тік төбесінен ілулі тұрды. Бас жағы "мұрын" болғанда 180 градусқа бұрылып, өздігінен басқарылатын теңдестірілген рульдер екі шетінде орналасқан, ал су өткізбейтін тақталар қолданылды. Рузвельттың қысқа мақаласы оның "Mary & Lamb" кемесінің су үстінде және желкенмен жүргендегі суреттерімен бірге келген. Бұл кеме Манроның 1898 жылғы кемесінен бұрын жасалған-жоқ екені белгісіз.

Батыс аудармалары

Батыс дизайнерлері көбінесе проаның құрылымын жетілдіруге тырысады. Оларды проаның минималистік есімділігі және оның тамаша жылдамдығы қызықтырады (әлі де үй жасаушы үшін жұмсалған долларға ең жылдам желкенді қайық болып қалуы мүмкін), бірақ олар проадан көбірек мүмкіндіктерді күтеді; кабиналар, түрлі желкенді жабдықтар және екі жаққа бұрылатын рульдерді қосу – бұл жиі кездесетін өзгерістер. Джеймс Уоррам проа дизайнымен үлкен ықпалда болған. Мысалы, дәстүрден тыс қайық және яхта дизайнері Фил Болгер кем дегенде үш проа дизайнын жасады; ең кішісі (20 фут) бірнеше адам тарапынан салынды, ал үлкендері, соның ішінде Proa 60, құрылыс кезеңіне жетпеді. Қосымша мысалдарды мына жерден қараңыз.

Лиялық шашақтар

Қазіргі тримаран үшін ama және aka терминдері қабылданды. Тримарандар көбінесе судан бір ama-мен жүзуге арналғандықтан, олар Атлантикалық проасына ұқсас, ал жел соққан жаққа орналасқан ama ұзын, салыстырмалы түрде жұқа негізгі корпустың тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Кейбір заманауи проа дизайнерлері тримаранның дизайн элементтерін проаларда пайдалану үшін алды. Тримарандардың негізгі корпустары су сызығында өте тар болып келеді, ал aka-ның едәуір бөлігін жауып, кеңейеді. Бұл конструкция тек көп корпусты кемелерде ғана мүмкін, және кейбір проа дизайнерлері оны бейімдеді. Мысалы, 1970 жылдардың ортасында өзінің алғашқы Jzero проасын жобалап, салған қайық құралдарын жасаушы Рассел Браунның жобалары. Ол бірнеше проа жобаларын жасады, олардың барлығы бір тақырыпты ұстанады. Браун қолданған дизайн элементтерінің бірі – lee pod. Aka-лар негізгі корпустан шығып, жел соқпайтын жаққа қарай созылады және негізгі корпустың жел соқпайтын жағына дейін созылатын кабинаны қолдайды. Бұл кейбір Микронезиялық проалардағы жел соқпайтын жаққа созылатын платформаға ұқсас. Lee pod екі мақсатқа қызмет етеді – оны төсектегі орын немесе қойма ретінде пайдалануға болады, сондай-ақ қайық тым қисайса, аудармау үшін қосымша жүзу күшін қамтамасыз етеді. Жеңіл желде экипаж lee pod-қа көшіріліп, қосымша қисайту күшін беруге болады, бұл аманың көтерілуіне мүмкіндік береді, әйтпесе ол көтерілмес еді. Jzero амада су балласын да пайдаланды, қажет болған жағдайда оңға бұру моментін едәуір арттыруға мүмкіндік берді. Браунның проасы жылдамдықпен жүзуге арналған емес, круиздік яхта ретінде жобаланған болса, жаңа Jzerro 11 метрлік (36 фут) жылдамдыққа жете алады.

Жағалау құрылғылары

Батыс дизайнерлерінің проа кемесімен күресіп жатқан мәселелердің бірі – шұғына кезінде желкенді басқару қажеттілігі. Тіпті Мунроның алғашқы желкендері дәстүрлі крабклаудың қисық тіректерін, латин және канатты желкендердің көбірек таныс түзу тіректеріне алмастырды. Мунроның жобаларында еңкейтілген мачта болмауы мүмкін, себебі ол оны білмеген, бірақ көптеген дизайнерлер содан бері тұрақты мачтаны қолданды және күш орталығын реттеудің басқа жолдарын қарастырды. Көптеген желкенді қайықтар желкендердің күш орталығы су асты бөлігінің ауданы орталығынан сәл алда орналасқан етіп жасалады; осы айырмашылық "жетектеу" деп аталады. Проа корпусында, және барлық алдыңғы және артқы симметриялық жапырақшаларда, кедергі орталығы қайықтың ортасында немесе тіпті жақын жерде емес, геометриялық аудан ортасынан жақсы алда орналасқан. Сондықтан желкеннің күш орталығы да алға қарай болуы керек, немесе кемінде желкенді алға жылжытуға болатын, желкеннің барлық ауданымен қайықты қозғалтқанда рульдердің тиегіне түсіп, қайықтың басын көтеруіне жол бермес үшін. Мысалы, Jzero және Рассел Браунның барлық басқа жобалары шлюп схемасын қолданады және ағымдағы "мұрын" қай жақта болса да, jib-ті көтереді. Басқа жобалар да осы эффектіге қол жеткізу үшін шхуна схемасын пайдаланады. 1950 жылдары Эуэлл Гиббонс кішкентай, бір адаммен басқарылатын проа үшін ең практикалық схемалардың бірін ойлап тапты. Бұл схема – ортаға орнатылған мачтадан ілген, еркін түйіліп тұрған латин желкені. Желкен тіректің бойымен симметриялы болды, ал шұғына кезінде тіректің бұрынғы жоғарғы ұшы төмен түсіріліп, төменгі ұшқа айналды, желкеннің бағытын өзгертеді. Проа әуесқойы Гэри Диеркинг бұл жобаны одан әрі жетілдірді, қисық тіректі және тіректің перпендикуляр бамын қолданды. Бұл дәстүрлі Гиббонс схемасына қарағанда желкен пішінін жақсырақ бақылауға мүмкіндік береді, сонымен қатар қарапайым шұғыналау әдісін сақтайды және көбінесе Гиббонс/Диеркинг схемасы деп аталады.

Фолио

Алдыңғы жағы толқын соққысын азайту және тұрақтылықты арттыру бойынша тиімді болғанымен, одан да әрі жылжудың кем дегенде бір жолы бар. Су асты қанаттарын пайдалану арқылы көтеру немесе төмен басу күшін жасау идеясы жақында заманауи яхта құрылысында кең таралды, және проа да осының ықпалынан тыс қалған жоқ. Брюс қанаты – желкен күшінің орталығы арқылы күш бағыты өтетіндей етіп, леуард және тұңғыш жақтардың біріне немесе екеуіне де бұрышпен орналастырылып, еңкейту моментін жоққа шығаратын және бүйірлік қарсылық көрсететін қанат. Проаның амасы тұңғыш жағында орналасқандықтан, амаға орнатылған қарапайым бұрышты қанат Брюс қанатына айналады, бұл бұрыннан тұрақты проаның тұрақтылығын одан да арттырады. Брюс қанаттары көбінесе еңкейтілген мачталармен (қондырғылармен) үйлестіріледі, бұл еңкейту күштерін толық жояды. Еңкейтілген мачталар да проаға өте қолайлы, өйткені еңкейту бағыты шанышқанда (түсірілгенде) өзгермейді. Қанаттарды пайдаланудың тағы бір артықшылығы – қайықты көтеріп, гидрофойлға айналдыру. Гидрофойлдер жұмыс істеу үшін айтарлықтай жылдамдық қажет, бірақ корпус судан көтерілгеннен кейін кедергі күші айтарлықтай төмендейді. Көптеген жылдамдықты желкендік дизайн үлгілері көтеру қанаттарымен жабдықталған проа типті конфигурацияға негізделген.

Тақырыптың өзгеруі

Дәстүрлі емес нұсқада, алғаш рет батыс яхта жарыстарында пайда болған "Атлантикалық проа" дәстүрлі проадағыдай салмақ салмай, тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін әрқашан желге қарай беткейленген амаға ие. Атлантикалық ама толқын кедергісін азайту үшін негізгі корпуспен салыстырылатын немесе одан ұзын болғандықтан, бұл стильді асимметриялық катамаран деп қарастыруға болады, ол бағыт өзгертудің орнына жылға қарай жылжиды. Алғашқы Атлантикалық проа 1968 жылы қайық дизайнымен айналысатын Дик Невик жасаған "Cheers" болды, ол 1968 жылғы OSTAR жекелеген атлантикалық жарысында үшінші орын алды. Невик көбінесе тримарандармен айналысады, ал Атлантикалық проаның жүзуге қабілетті сыртқы корпусы тримаранды бағыт өзгертуден жылға қарай жылжуға ауыстырудан туындайды. Басқа проа дизайнерлері Атлантикалық және Тынық мұхиты стиліндегі проалар арасындағы шекараны нашарлатады. Австралиялық "Harryproa" желге қарай жұқа, ұзын корпусты, ал желге қарсы кабинасы бар жуан, қысқа корпусты пайдаланады. Бұл әдетте Атлантикалық проаға жақын, бірақ мач желге қарай беткейленген корпуста орналасқан, бұл оны техникалық тұрғыдан Тынық мұхиты дизайнына жатқызады. Осы және басқа да ұқсас проалар жолаушыларға арналған кеңістіктің көп бөлігін амаға орналастырады, ваканы мүмкіндігінше аэродинамикалық етуге тырысады және ауырлық орталығын желге қарай беткейленген жаққа орналастырады, осылайша тұрақтылық моментін арттырады. Proa-ның ең экстремалды нұсқалары таза жылдамдық үшін жасалған. Олар көбінесе симметрияны толығымен жоққа шығарады және желге қатысты тек бір бағытта ғана жүзуге арналған, ал кері бағыттағы өнімділік нашарлайды немесе мүмкін емес. Бұл "бір бағытты" проалар, мысалы, әлемдік рекордты ұстап тұрған "Yellow Pages Endeavour" немесе YPE. YPE көбінесе тримаран деп аталғанымен, оны Тынық мұхиты проасы деп атау дұрыс, өйткені екі жоғары жылдамдықты/гидрофойлді корпусы тікелей сызықта орналасқан. Бұл дизайнды басқалар да қарастырды, мысалы "40 түйіндік желкенді қайық" авторы Бернард Смит жасаған "Monomaran" дизайны, және осы дизайнды кейбіреулер гидропландарда қолданылатын үш нүктелі корпусқа сілтеме жасай отырып, "үш нүктелі проа" деп атады. Бұрынғы рекордтық дизайн, Тимоти Колманға тиесілі "Crossbow II" проа/катамаран гибриді болды. "Crossbow II" - "бұрылатын" катамаран, ол корпустарын бұрып, екі аяқты желкеніне таза ауа ағынын қамтамасыз ете алатын. Корпустар бірдей көрінсе де, барлық экипаж, басқару элементтері, пилот кабинасы және т.б. желге қарсы корпуста орналасқан, ал желге қарай беткейленген корпусы салмақты азайту үшін бос қалдырылған.

Жылдамдық рекорды

2009 жылдың наурыз айында проа концепциясына негізделген екі жаңа жылдамдық рекорды орнатылды, бірі құрлықта, екіншісі суда. 2009 жылдың 26 наурызында Саймон МакКеон мен Тим Даддо «Macquarie Innovation» кемесімен C класындағы 500 метрден астам қашықтықтық жаңа жылдамдық рекордын жасады, бұл олардың бұрынғы рекордтық «Yellow Pages Endeavour» кемесінен жоғары нәтиже көрсетті. Желдің жылдамдығы 22-22 м/с болды. Рекорд орнатылған кезде жағдай «Macquarie Innovation» үшін толыққанды болмады, оның ең жоғары жылдамдығы күтілуде. 2009 жылдың 27 наурызында Ричард Дженкинс «Ecotricity Greenbird» көлігімен құрлықтағы жел қуатымен қозғалатын жылдамдық бойынша әлемдік рекордты – сағатына 126.1 миль (202.9 км/сағ) орнатты. Бұл бұрынғы рекордты 10 миль (16 км/сағ) артық көрсетті. «Greenbird» бір жақты проа дизайнында жасалған, ұзын, жұқа екі дөңгелекті корпусы бар, үшінші дөңгелек жеңіл жаққа ама ретінде орналасқан. Қанат пішіндес aka жоғары аспектті қанатты желкеннің құлатқыш күшін тежеу үшін жылдамдық кезінде төмен қарай күшті қамтамасыз етеді.