Кіріспе

Бірінші дүниежүзілік соғыстағы неміс бекінісі

Хоторн қырқасы Редуты – Соммадағы Бомонт-Амель ауылының батысында орналасқан неміс далалық бекінісі. Редут 1914 жылдың 25-29 қыркүйегінде аяқталған Альберт шайқасынан кейін салынды. Француз және кейіннен британдықтардың Батыс майданға жасаған шабуылдары күшейген сайын, немістер Хоторн қырқасының бастапқы бекіністеріне жақын жерлерге қосымша бекіністер мен траншеялық позициялар салды. 1916 жылдың 1 шілдесінде сағат 7:20-да британдықтар Хоторн қырқасы Редутының астынан үлкен минаны жарды. Сағат нөлге он минут қалғанда жарған мина, Сомма шайқасының бірінші күні жарған 19 минаның бірі болды. Джеффри Малинс, екі ресми соғыс операторының бірі, минаның жарылуын түсірді. VIII корпустың 29-шы дивизиясының (генерал-лейтенант сэр Эйлмер Хантер Уэстон) бір бөлігі жасаған редутқа шабуыл қымбатқа түсіп, сәтсіз аяқталды. Хантер Уэстон алға жылжыған жаяу әскерін құлап жатқан қирандылардан қорғау үшін минаны ертерек жардыруға бұйрық берді, бірақ бұл немістерге мина кратерінің артқы жағын басып алуға мүмкіндік берді. Британдық топтар кратерді басып алу үшін ешкімнің жерімен өткелгенде, неміс қаруларының отына түсті. Аз ғана британдық сарбаз мақсатқа жетті, бірақ түскі уақытта неміс қарсы шабуылымен кері шегінді. Немістердің Хоторн қырқасы кратеріндегі сәтті қорғанысы, VIII корпусының басқа бөліктеріне жасалған британдық шабуылдың сәтсіздігіне себеп болды. Британдықтар үш күннен кейін Хоторн қырқасы кратерінің астындағы туннельді қайта ашып, Анкре шайқасына (13-18 қараша) дайындалып, минаны жарылғыш заттармен қайта толтырды. Жаңа мина 13 қарашада V корпусының 51-ші (Highland) дивизиясының Бомонт-Амельге шабуыл жасауына көмек ретінде жарды. Шотланд жаяу әскері, 1 шілдедегі қашықтықтың жартысына жуық, неміс бекіністерінен траншеядан, танктардың, дәлдікпен жүргізілген артиллериялық оттың және жоғарыдан автоматтық оттың қолдауымен алға жылжи бастады. Бомонт-Амель басып алынды және 2000 неміс әскері тұтқынға алынды.

1914-1915 жылдар

ХІV резервтік корпустың 26-шы (Вюртемберг) резервтік дивизиясы (генерал-майор Франц фон Соден) 1914 жылдың қыркүйек айының соңында Соммаға келді, батысқа қарай Амиен қаласына қарай жылжуға тырысты. 7 қазанға дейін шабуыл тоқтатылды және уақытша шұңқырлар басып алынды. Соммадан солтүстікке қарай Анкреге дейінгі аймақтағы шайқас екі тараптың да желіні түзетуге бағытталған шабуылдарына дейін төмендеді. Сомма майданында жер асты соғысы басталды, ол 1915 жылдың шілде айының соңында британдық экспедициялық корпусы (BEF) француздық екінші армиясынан жауапкершілікті қабылдағанда жалғасты. 1914 жылдың соңында Германиядан келген шахтерлер Бомонт-Амель және оның айналасындағы жерлерде қазбалар жасап, жаяу әскер бөлімдеріне паналатын және тіпті ауыр артиллерияның да аз зиян келтіретін бекіністер салды. Сомма майданында 1915 жылдың қаңтарындағы Фалькенхайнның жоспары, батыс армиясына жаяу әскерін үнемдеуге мүмкіндік беру мақсатында аяқталды. Тікенді сым тораптары бір қатардан екі қатарға дейін, арасы шамалы болатын етіп кеңейтілді. Алдыңғы шеп бір траншеядан үш траншеяға дейін ұлғайтылды, бірінші траншея (Kampfgraben) күзет тобына, екінші (Wohngraben) алдыңғы шеп гарнизонына, ал үшінші траншея жергілікті резервке арналды. Траншеялар бір-бірімен байланыстырылып, парапеттерге кіріктірілген бетонды күзет посттары салынды. Бөгелектер тереңдетіліп, 25 адамға сыйымдылыққа жеткізілді. Алдыңғы шептің артында шамамен арақашықтықта берік бекіністердің (Stützpunktlinie) аралық желісі де салынды. Байланыс траншеялары резервтік желіге дейін созылды, ол екінші желі деп аталды және бірінші желі сияқты жақсы салынған және тікенді сыммен қоршалған. Екінші желі одақтас әскерлерінің далалық артиллериясының қашықтығынан тыс жерде салынды, шабуылдаушыны тоқтатуға және желіге шабуыл жасау алдында далалық артиллерияны алға жылжытуға мәжбүрлеу үшін.

1915-1916 жылдар

1915 жылы Жаңа жыл қарсаңында Бомонт-Хамельдің солтүстігіндегі Редан қырқасының астында шағын мина жарылды, содан кейін 2, 8 және 9 қаңтарда неміс миналары жарылды. 1916 жылы 16, 17 және 18 қаңтарда британдық миналар жарылды, ал екі жақ та ақпан айында миналар қолданды; содан кейін немістер күтпеген шабуылдарды болдырмау үшін майдан шебіне параллель қорғаныс галереясын қазып алды. 6 және 7 сәуір түнінде Y Ravine маңында 29-шы дивизияның 2-ші Оңтүстік Уэльс шекарашыларына қарсы 119-шы резервтік жаяу әскер полкінің II батальонының неміс шабуылы болды, нәтижесінде 112 адам зардап шекті, үш адам қаза тапты және бір адам жараланды. 30 сәуірде британдықтардың үлкен шабуылын сақ қорғаушылар байқап, оны басталғаннан кейін дереу ұшақ атысы мен артиллериямен тойтарды. Жергілікті неміс командирінің баяндамасында рейдке дайындық әрекеттен бір апта бұрын байқалғаны көрсетілген. 1915 жылы Шампанның екінші шайқасынан кейін 1916 жылдың ақпан айында Stützpunktlinie-ден үшінші қорғаныс шебінің құрылысы басталды және 1 шілдеге дейін Сомма майданында дерлік аяқталды. Альберт-Бапаум жолынан солтүстікке қарайғы дивизиялық секторлар шамамен кең болды. Неміс артиллериясы Sperrfeuerstreifen (бареж секторлары) сериясы бойынша ұйымдастырылды. Алдыңғы шепке артиллериямен байланыс үшін 1,83 метр тереңдікте телефон желісі салынды. Сомма қорғанысының қайта құрудан кейін де жойылмаған екі маңызды кемшілігі болды: Біріншісі, алдыңғы траншеялар көлбеу беткейде орналасқан, төменгі қабаттан шыққан ақ сазбен қапталған және жердегі бақылаушыларға оңай көрінетін болды. Екіншісі, қорғаныс алдыңғы траншеяға тығырықталған, полктің екі батальоны алдыңғы траншея жүйесіне жақын орналасқан, ал резервтік батальон Stützpunktlinie мен екінші шепке бөлінген, барлығы алдыңғы шептен жақын арада, жаңа терең қазбаларда орналастырылған.

Неміс препараттары

Анкре өзенінің бастауы батысқа қарай Анкре аңғары арқылы Хамельге дейін ағып, Мираумон, Грандкорт, Бокорт және Сент-Пьер-Дивион елді мекендерінен өтеді. Солтүстік жағалауда, оңтүстік-шығысқа қарай бағытталған Аушонвиллерс қыраты орналасқан, оның төменгі бөлігі Хоторн қырқасы деп аталады. Колинкамптан төмен түсетін Бокорт қыраты және Серре ауылымен тәжделген Грандкорт қыраты да бар. Қыраттарды шағын аңғарлар байланыстырады, ал Бомонт-Хамель ауылы Аушонвиллерс және Бокорт қыраттары арасындағы аңғарда жатыр. Хоторн қырқасының жанындағы Y Равині деп аталатын сала бар. 1916 жылы VIII корпустың алғы шебі Бокурттан Серреге дейінгі бағытта орналасқан, шығыстағы неміс позицияларына қарап, қырқалар мен аңғарлар тізбегіне қарамастан. Неміс алдыңғы шебі Аушонвиллерс қыратының шығыс беткейімен, Y Равинінің батыс жағынан Хоторн қырқасына дейін, Бомонт-Хамель аңғары арқылы Редан қырқасы деп аталатын Бокорт қыратының бөлігіне, Бокорт аңғарының ең жоғары нүктесінен Серреге дейін созылған. Британдықтар Мюнхен траншеясы деп білген аралық шеп Бокурт редутынан басталып, солтүстікке қарай Серреге дейін жалғасқан. Екінші позиция Грандкорттан Пюиеге дейін, ал үшінші позиция одан да артқа орналасқан. Екі жақ арасындағы бейтарап аймақ Анкреден солтүстікке қарай кеңейіп, Хоторн қырқасының маңындағы редуттан өтетін жерде тарылады. Жер тегіс және кедергісіз болды, тек Аушонвиллерс-Бомонт-Хамель жолынан және неміс алдыңғы траншеясына жақын төмен жатқан жерден басқа. Неміс алдыңғы шебінде бірнеше шығыңқы бөліктер, қанаттар, Y Равинінің батыс шетіндегі бастион және шығыстағы аңғарлардағы жамылғылар болды. Бомонт-Хамель VIII корпустың дивизиялары өтуге тиіс аңғарға бақылау жасады және нығайтылған. Бокорт қырқасы неміс артиллериясының бақылаушыларына жақсы көрініс ұсынды, олар британдық далалық артиллериясының оқ атуын көре алды, тіпті қарулар қазылған болса да. Британдық бақылаушылар неміс қорғаныс траншеяларынан әрі британдық жағындағы ешкімнің жерінен көре алмады, бұл ауыр артиллерияның алдыңғы позицияға тигізуін қиындатты, оның кейбір бөліктері алдын ала бомбалаудан зардап шекпеді. 1916 жылы одақтастардың шабуылға дайындалу белгілері күшейгенде, 1915 жылғы Артуа мен Эбютерн шайқастарынан алынған сабақтар Сомма майданының қорғанысына енгізілді. Әр қорғаныс секторында бақылау посттары салынды, тікенді сымдар көбірек орнатылды және Мориц телефондық тыңдау станцияларының саны артты, сонымен қатар неміс телефондық қауіпсіздігіне көбірек мән берілді. Наурыздың басында және 15-19 мамыр аралығында 2-ші армияның бас инженері 26-шы резервтік дивизия аумағындағы алдыңғы позицияны тексерді; тек Бомонт-Хамельдегі RIR 119 ауданында және Хоторн Ридж редутының маңындағы батыстағы окоптарда ғана оқтан қорғалған бетон посттар жеткілікті болды. Неміс жаяу әскері тұтқындарды ұстау үшін бар күштерін жұмсады, ақпарат жинады, британдық позицияларын қарауылдады және шабуыл жасады; британдықтар жергілікті шабуылдарға жауап беруде тәжірибелі болды және соған ұқсас тактиканы қолдана бастады. Мамыр айында Соден рейдтің сәтті аяқталуын қамтамасыз ету үшін кем дегенде 10 000 артиллерия оғы қажет екенін жазды. 10/11 маусым күні RIR 119 тобының рейдтік әрекеті неміс артиллериясының жақын жерге түсірген оғынан кейін сәтсіз аяқталды.

Британдық препараттар

29-дивизия Хоторн қырқасының редубтын басып алу үшін арнайы шаралар қабылдады. Патшалық инженерлер корпусының туннельдер қазушылары ешкімнің жеріне үш туннель қазып алды. Бірінші туннель «Санкен-лейн» (1916 жылдың тамызында шыққан «Сомма шайқасы» фильмінде көрсетілген) байланыс желісі болуы тиіс еді. Британдық бөлімшелер жаңа ғана Санкен-лейнге көшіп келді және 252-туннельдік компания салған туннель оны ескі британдық майдан желісімен байланыстырды. 1 шілде күні таңертең 1-ші батальон, Ланкашир фюзелиерлері оны Бомонт-Хамелге шабуыл жасауға дайын болған Санкен-лейнге жету үшін пайдалануға тиіс еді. Бірінші даңғыл мен Мэри деп аталатын тағы екі туннель – бұл неміс майдан шебіне дейін қазылған ресейлік саптар, олар 1 шілде күні таңғы сағат 2:00-де ашылуға дайын болды. 252-ші туннельдік компания H3 минасын Бірінші даңғыл мен Мэридің солтүстігіне, қырқадағы неміс бекінісінің астына орналастырды. Кеншілер британдық шекарадан шамамен 17,37 метр жер астынан, Хоторн қырқасының жотасында орналасқан редубттың астынан галерея қазып, оған Амонналдан белгілі бір мөлшерде құйылды. VIII корпустың командирі генерал-лейтенант Эйлмер Хантер Уэстон минаның шабуыл басталғанға дейін төрт сағат бұрын жартылуын қалады, осылайша кратерді тұтқындап, неміс тарапындағы дабыл басылғанша нығайтуға болады. 15 маусымда Төртінші армия штабы 1 шілдеде барлық миналарды нөлге дейін сегіз минуттан кешіктірмей жартылу керек деп шешті; Хантер Уэстонмен Хоторн редубты минасын нөлге дейін он минут бұрын жартылу туралы қанағаттанарлықсыз келісімге қол жеткізілді. VIII корпус секторында H3 минасының ертерек жартылуы неміс назарын Анкрдің солтүстік жағалауына аударады деп күтілді, бұл оңтүстікке қарай X корпус пен XV корпустың шабуылдарына көмектеседі, мұнда табысқа жету маңыздырақ болды. 29-шы дивизияның пікірінше, үлкен минаның қирандылары жерге түсу үшін уақыт қажет болды, бірақ шаңнан басқа барлық заттар жиырма секунд ішінде жерге қайтып келгені дәлелденді. Минаны ертерек жартылуы кратерді тез басып алу жоспарына сәйкес келді, бірақ шабуыл кезінде көтерілу үшін редут пен іргелес траншеяларды ауыр артиллериялық оққа тұтынуды тоқтату қажет болды. VIII корпустың ауыр артиллериясының барлығы таңғы 7:20-де, ал далалық артиллерия 7:25-те оқ атуын тоқтатуға бұйрық берілді. Дивизиялық далалық артиллерияның жеңіл шрапнельдері нөл сағатына дейін алдыңғы траншеяны оққа тұтынуын жалғастыруы керек еді; 29-шы дивизия секторында қарудың жартысы үш минут бұрын оқ атуын тоқтатуға тиіс еді.

Британдық жоспар

29-шы және 4-ші дивизиялар Бомонт-Хамель аңғары арқылы шығысқа қарай Бокорт шұңқырындағы аралық шепке, содан кейін 3,5 сағат ішінде екінші позицияға жылжуға тиіс болды. Британдық артиллерия атысы нөлдік сағатта неміс алдыңғы траншеясынан басталып, далалық артиллерия алты кезеңмен шығысқа қарай жылжу керек еді: бірінші мақсаттан нөлдік сағаттан кейін 15-20 минут өткен соң, ал келесі мақсаттардағы әрбір кезеңнен кейін шамамен жиырма минуттан соң. Ауыр артиллерия әр жолы бес минут ертерек жылжуға тиіс болды. Дивизияның далалық артиллериясы жаяу әскердің әрбір шабуылы басталғанда жылжуға көтеріліп, шығысқа қарай минут сайын жылдамдықпен қозғалу керек еді. Әр дивизия екі 18 фунттық батареяны кез келген уақытта жылжуға дайын күйде сақтап тұру керек еді; визуалды сигналдар, хабаршылар, ракеталар, патрульдік ұшақтармен байланыс сигналдары және кең бұрышты сигнал шамдары ұсынылды. Бомбалаушылар (жаяу әскердегі қол гранаталары мамандары) майдан шебін белгілеу үшін туларды көтеріп жүрді.

1 шілде

Хоторн қырқасындағы минаның жарылуына куә болған британдық оператор Джеффри Малинс 29-шы дивизияның шабуылын түсірді. Малинс Ақ қала окоптарының жанында, Хоторн қырқасынан шамамен 7:20-де жарылысқа дайын тұрды. Мина жарылған соң, неміс фронтындағы ауыр артиллериялық оқ жауын тоқтатты және ілгері жатқан позицияларға орналастырылған, сондай-ақ ешкімнің жеріндегі батқан жолға тағы төртеуі қойылған Stokes минометтері алдыңғы окопқа қызу оқ жауын бастады. RIR 119 полкінің тарихында жарылыс неміс жаяу әскеріне паналауға сигнал бергендігі жазылған. Корольдік фюзельерлердің 2-ші батальонының екі взводы (29-шы дивизияның 86-шы бригадасы), төрт пулемет және төрт Stokes минометімен кратерге шабуыл жасады. Британдық әскерлер кратерге жақын келгенде, алыс жағынан және қанаттарынан шағын қарудан оққа ұшырады. Мина жарылысынан 1-ші взводтың кемінде үш тобы (лейтенант Ренц) және взводтың сол жағындағы 2-ші взводтың (лейтенант Бём) мүшелері қаза тапты. 3-ші взводтың (лейтенант Брейтмайер) және 2-ші взводтың бірнеше жер асты паналары құлап, тек екі тобы ғана құтылды. Stollen-дегі 9-шы ротаның қалған бөлігі аман қалды, бірақ кіреберістері бұғатталды және британдықтардың шабуылынан кейін ғана ішіндегі әскерлер құтқарылды. Жарылысқа соңын Германияның қарсы оқ жауыны ілесіп келді, ал келесі бірнеше минут ішінде неміс пулеметтері бүкіл фронт бойында атыс ашты. Неміс фронтының алдында секіріп тұру позициясына жету үшін ешкімнің жерінде жинала бастаған британдық дивизиялар пулемет оғына түсіп, көптеген шығынға ұшырады. Неміс әскерлері Хоторн қырқасының бекінісіндегі кратердің алыс жағын басып алып, пулеметтер мен окоп минометтерін оң және сол қанаттарға бұрып, алға жылжуға тырысқан британдық әскерлерге оқ жаудырды. Бекініске жасалған шабуыл және VIII корпустың қалған бөлігі сәтсіз аяқталып, ауыр шығынға әкелді. Сағат 8:30-ға қарай 29-шы дивизияның бақылауындағы жалғыз жер – кратердің батыс жағы болды. Екі неміс взводы снарядтың жасаған шұңқырлардан кратерге қарай бомба тастады, аман қалғандарды британдық окоптарына шегінуге мәжбүр етті. RIR 119 292 адамнан зардап шекті, олардың көпшілігі бекіністің астындағы мина жарылысынан қаза тапты. 86-шы бригададағы шығын 1969 адамды құрады, оның ішінде 613 адам қаза тауып, 81 адам жоғалып кеткен.

13 қараша

1 шілдеде Хоторн Ридж кенішінің жарылысынан кейін Корольдік инженерлер бірінші жарылыстың кратеріне орналастырылған аммоналмен толтырылған жаңа кеніште жұмыс істей бастады. 1916 жылы 13 қарашада 51-ші (Гайленд) дивизиясының екі бригадасы Станция жолы мен Бомонт-Хамельдегі бірінші мақсатқа (жасыл сызыққа), содан кейін Франкфурт траншеясындағы соңғы мақсатқа (сары сызыққа) шабуыл жасады, үш батальон шабуылға қатысты, ал төртіншісі көмекші күштерді құрады. Нөлдік сағатқа 6 минут қалғанда, оң бригаданың жетекші батальоны британдықтардың торынан өтіп, Хоторн кратеріндегі жаңа кеніш жарылғанда алға жылжи бастады. Шотланд әскерлері Y Ravine-нің шығыс жағынан өтіп, таңғы сағат 6:45-те 63-ші (Royal Naval) дивизиясының шашыраған тобымен бірінші мақсатқа жетті. Батальон одан әрі жылжып, кейін Стейшн-роудқа шамалы шегінді. Сол жақта Y Ravine-нен атылған оқтар шабуылды тоқтатты, ал таңғы сағат 7:00-де тағы бір батальон шабуылды күшейтті. Әскерлер қиырды солтүстік жағынан айналып өтіп, түстен кейін резервтік бригаданың батальоны оңтүстіктен Бомонт-Хамельге шабуыл жасады, ал жақын жердегі әскерлер оларға қосылды. Сол жақ фланг бригадасы Хоторн кратерінен оңтүстікке қарай кесілмеген торымен және Аушонвиллерс-Бомонт-Хамель жолының солтүстігіндегі автоматтық оқтардың күшті атысымен тоқтап қалды. Екі танк жіберілді, біреуі неміс алдыңғы және тыл желілерінің арасында батты, ал екіншісі ауылдың солтүстігінде тоқтап қалды. Бекініс жұмыстары басталды, үш батальон неміс тыл желісіне қайтарылды және сағат 21:00-де күшейтілді, ал бір батальон оңтүстікке қорғаныс флангін құрды, себебі оң жақтағы 63-ші (Royal Naval) дивизиясының орналасқан жері белгісіз болды.

Талдау

Жалпы шабуыл басталғанға дейін он минут қалғанда Хоторн Ридж минасының жарылуы 1 шілдедегі күтпегендікке негізгі себеп болған жоқ. Британдықтардың тікұюлары арқылы өткелдер жасалып, бірнеше күн бұрын артқы траншеяларға көпірлер салынып, бір апта бойы таңғы сағат 5:00-де артиллериялық оқ жаудырылды. «Көктем» күні немістерге белгілі болмаса да, минаның жарылуы күтілетін шабуылдың жақын екенін көрсетті. Ауыр артиллериялық оқ жаудыруын тоқтату немістерге алдын ала оқ жаудырудан және көптеген тікұюларды кесуден туындаған беткі бұзылуларға қарамастан, алдыңғы шептегі қорғанысқа ие болуға мүмкіндік берді. Хоторн Ридж секторына Анкре шайқасы кезінде 13 қарашада ғана қайта шабуыл жасалды. Бұл шабуыл үшін Хоторн Ридждің астына тағы бір мина салынды, бұл жолы жарылғыш заттармен толтырылып, Хоторн Ридж және Бомонт Хамель басып алынды. 51-дивизия тұманмен жабылған «ешкімнің жерінен» өтуге тиіс болды және танктермен, тығырықтан шабуылмен және пулеметтен оқ жаудырумен қолдау көрді, бұл неміс жаяу әскерін ашық алаңда ұстады; Хайлендерлер 2000 тұтқын алды. Неміс 1-ші армиясы штабының талдауы позициялардың бірнеше апталық оқ жаудыру салдарынан жоғалғанын көрсетті, оның бір бөлігі позицияның қанаты мен арт жағынан болды, бірақ бастапқы терең миналанған бекіністер сақталды. Британдықтар әр таңертең қорғаушыларды таныс ету үшін қарбалас оқ жаудырды және шабуыл қысқа мерзімді оқ жаудырудан кейін таңертең басталды. Тұман неміс қарсы оқ жаудыруының тиімділігін азайтты және алдыңғы шептегі жаяу әскер бірінші шабуылды тойтаруға қалдырылды. 12-дивизия қатаң сыналып, дивизиядағы поляк Жоғарғы Силезиясынан келген жаңа сарбаздардың көп саны нашар өнімділікке кінәланды. Әскерлер жасырын жерден шығуға кешігіп, басып тасталды, бөлім басшылары немесе дивизиялық басшылық тарапынан бастама көрсетілмеді, олар 1-ші армия штабы араласпай әрекет ете алмады.

Еске алу

2018 жылдың басында жер иелері мен Франко-британдық Хоторн Ридж қауымдастығының болашақ мүшелері арасындағы келіссөздерден кейін, кратерлерді және оларға дейінгі, сондай-ақ оларды қоршайтын жолды құрайтын жергілікті Альберт ауданына сату туралы уағдаластыққа қол жеткізілді, бұл мәселе қала әкімімен де келісілді. Өз кезегінде қауымдастық бұл жерді 99 жылға номиналды 1 еуро төлеммен жалға алды. 2018 мен 2020 жылдар аралығында көп салалы зерттеу тобы, әуедегі беспілоттік аппараттар (ҮАҚ), жер беттік Лидар, жер асты геофизикасы және археологияны пайдалана отырып, 2024 жылы жарияланған редутты зерттеу үшін үш далалық маусым өткізді.