Кіріспе
Көміртегі шығарындыларына салынатын салық
Көміртегі салығы – тауарлар мен қызметтерді өндіруден туындайтын көміртегі шығарындыларына салынатын салық. Көміртегі салығының мақсаты – көміртегі шығарындыларының жасырын әлеуметтік салдары мен шығындарын ашық көрсету. Олар парниктік газдар шығарындыларын азайтуға бағытталған, негізінен, қалдық отын бағасын арттыру арқылы. Бұл, парниктік газдардың көп мөлшерін шығаратын тауарлар мен қызметтерге деген сұранысты төмендетіп, оларды көміртегіге азырақ тәуелді етуге ынталандырады. Көмір, мұнай немесе табиғи газ сияқты қалдық отындар жаққанда, олардың көміртегінің көп бөлігі немесе барлығы парниктік газдарға айналады. Осы теріс сыртқы факторды өнім өмір циклының кез келген кезеңінде көміртегінің мөлшеріне салық салу арқылы азайтуға болады. Көміртегі салығы ең қарапайым түрінде тек шығарындыларды қамтиды. Оған метан немесе азот оксиді сияқты басқа да парниктік газдар да кіре алады, мұнда олардың жаһандық жылыну әлеуетіне сәйкес салық салынады. Көміртегі салығы – Пиговиялық салықтың бір түрі. Зерттеулер көрсеткендей, көміртегі салығы шығарындыларды азайтады. 2023 жылғы мәлімет бойынша, 77 ел және 100-ден астам қала 2050 жылға қарай таза көміртегі шығарындыларын қамтамасыз етуге міндеттенді. 2019 жылға қарай, 25 елде көміртегі салығы енгізілген немесе енгізу жоспарланған. 46 ел көміртегіге қандай да бір баға белгілеген, оны көміртегі салығы немесе көміртегі шығарындыларын саудалау схемалары арқылы жүзеге асырған. Көміртегі салығы адамдардың, әсіресе кедейлердің әл-ауқатына кері әсер ете алады, олардың тұтыну шығындарының артуына себеп болады. Мысалы, бензин мен электр энергиясының бағасы өсуі мүмкін. Мұндай саясат көміртегі алымы мен дивидендтері түрінде жүзеге асырылуы мүмкін, қарапайым салық емес. Көміртегі салығы және көміртегі шығарындыларын саудалау көміртегі бағасы тұжырымдамасының құрамдас бөлігі болып табылады. Көміртегі салығына экономикалық балама ретінде саудаланатын рұқсаттар (көміртегілік кредиттермен) және субсидиялар қолданылады.
Мақсаты
Көмірқышқыл газы – адам қызметінің нәтижесінде бөлінетін, жылуды ұстап тұратын бірнеше парниктік газдардың бірі (басқалары – метан және су буы). Ғылыми консенсус бойынша, адамның парниктік газдарға тигізген әсері климаттың өзгеруінің басты себебі болып табылады, ал көмірқышқыл газы – антропогендік парниктік газдардың ең маңыздысы. Әлем бойынша адамдар жыл сайын 27 миллиард тонна көмірқышқыл газын бөліп шығарады. Атмосферадағы оның физикалық әсері Жер атмосферасының энергиялық тепе-теңдігінің өзгеруі ретінде өлшенуі мүмкін. Көміртегі салығы парниктік газдар шығарындыларын азайту мақсатында, оларды жаққанда бөлінетін қазба отындарының бағасын арттыру арқылы енгізіледі. Бұл жоғары шығарынды тудыратын тауарлар мен қызметтерге деген сұранысты төмендетіп, оларды көміртегіге азырақ тәуелді етуге ынталандырады. Осы салық түрін алғаш рет 1973 жылы Дэвид Гордон Уилсон ұсынған. Әрбір ластаушының шығарындыларын тікелей шектеуге немесе тыйым салуға бағытталған классикалық басқару және бақылау ережелерінен өзгеше, көміртегі салығы нарық күштеріне ластануды азайтудың ең тиімді жолын анықтауға мүмкіндік беруді мақсат етеді. Көміртегі салығы – тікелей салыққа (мысалы, табыс салығына) қарағанда, операцияға салынатын жанама салық. Көміртегі салығы – баға құралы, себебі ол шығарындылардың лимитін емес, бағасын белгілейді. Энергияны үнемдеуге ынталандырудан басқа, көміртегі салығы жел, күн және геотермальды энергия сияқты жаңаруға жарамды энергияны бәсекеге қабілетті етеді. Экономикалық теорияда ластану – теріс сыртқы фактор ретінде қарастырылады, ол тікелей мәмілеге қатысы жоқ үшінші тарапқа зиян келтіреді және нарықтың кемшілігінің бір түрі болып табылады. Осы мәселеге қарсы күресу үшін экономист Артур Пигу осы сыртқы фактордың көзі болып табылатын тауарларға (осы жағдайда – көмірсутек отындарына) салық салуды ұсынды, осылайша тауарлардың қоғамға тигізетін шығындарын дәл көрсетуге және өндіріс шығындарын ішкі жүйеге енгізуге болады. Теріс сыртқы факторға салынатын салық – Пигу салығы деп аталады, ол шығындарға тең болуы керек. Пигудың аясындағы өзгерістер маргиналды болып табылады, ал сыртқы фактордың мөлшері экономиканы бұрмаламауға жеткілікті деп есептеледі. Бірақ климаттың өзгеруі апатты (маргиналды емес) өзгерістерге алып келуі мүмкін. «Маргиналды емес» дегеніміз – бұл әсер табыс пен әл-ауқаттың өсу қарқынын айтарлықтай төмендетуі мүмкін. Климаттың өзгеруін азайтуға жұмсалатын ресурстардың мөлшері талқыланып отыр.
Дизайн
Көміртегі салығын жобалау екі негізгі факторды қамтиды: салық мөлшері және түсімдерді пайдалану. Алғашқысы көміртегінің әлеуметтік құнына (КӘҚ) негізделген, ол көміртегі ластануының сыртқы салдарының сандық құнын есептеуге бағытталған. Нақты сан экология және саясат салаларындағы пікірталас нысаны болып табылады. Жоғары КӘҚ көміртегі ластануының қоғамға тигізетін зиянын жоғары бағалауға сәйкес келеді. Стэнфорд университетінің ғалымдары көміртегінің әлеуметтік құнын тоннасына 200 доллардан астам деп бағалаған. Көбінесе консервативті бағалаулар бұл құнды шамамен 50 доллар деп көрсетеді. Көміртегі салығын енгізу ұсыныстары аясында түсімдерді пайдалану мәселесі де талқыланады. Мұнан аулақ болу және көміртегі салығының қолдауын арттыру үшін үкімет көміртегі салығынан түсетін түсімдерді теңестіруі мүмкін. Бұл көміртегі салығының мөлшеріне пропорционалды түрде табыс салығын төмендету арқылы немесе көміртегі салығынан түсетін түсімдерді азаматтарға дивиденд түрінде қайтару арқылы іске асырылуы мүмкін.
Көміртегі ағып кетуі
Көміртегі шығарындыларының "ағып кетуі" дегені – бір елде немесе саласында эмиссияны реттеу шаралары қолданылғанда, осы эмиссиялардың нашар реттелген басқа елдерге немесе салаларға көшуі. "Ағып кету" әсері екі түрлі болуы мүмкін: теріс (эмиссияны жалпы азайтудың тиімділігін арттыру) және оң (эмиссияны жалпы азайтудың тиімділігін төмендету). Қажетті теріс "ағып кету" құбылысын "тарту" деп атауға болады. Бір зерттеуге сәйкес, қысқа мерзімді "ағып кету" әсерін ұзақ мерзімді әсермен салыстырып бағалау қажет. Мысалы, дамыған елдерде ғана көміртегі салығын енгізу саясаты эмиссияларды дамушы елдерге жылжытуы мүмкін. Дегенмен, дамыған елдерде көмір, мұнай және газға деген сұраныстың төмендеуі нәтижесінде бағалардың түсуіне байланысты жағымды теріс "ағып кету" пайда болуы мүмкін. Бұл дамушы елдерге көмірдің орнына мұнай немесе газ қолдануға мүмкіндік береді, соның салдарынан эмиссия азаяды. Алайда, егер жаңа, ластануды азайтатын технологияларды енгізу кешігіп жатса, мұндай ауысудың ұзақ мерзімді пайдасы болмайды. Көміртегі шығарындыларының "ағып кетуі" 2030 жылға дейінгі Энергия және Климаттық Жол картасы және Еуропалық Одақтың үшінші көміртегі "ағып кетуі" тізілімін қарау есебінде климат саясатының маңызды бөлігі болып табылады.
Шекараларды түзету, тарифтер мен тыйым салулар
Көміртегі салығын енгізген елдердің, енгізбеген елдерге қарағанда бәсекелестік артынан қалғандықтан туындаған зиянға қатысты алаңдаушылықты шешу үшін саясаттар ұсынылған. Елдерді көміртегі салығын енгізуге ынталандыру мақсатында шекаралық салықтарды реттеу, тарифтер және саудаға тыйым салу ұсынылған. Шекаралық салықтарды реттеу көміртегі бағасы жоқ елдерден импортталатын тауарларға байланысты туындайтын шығарындыларды өтеуге мүмкіндік береді. Балама ретінде, мұндай елдерге саудаға тыйым салу немесе тарифтер қолдану қарастырылуда. Алайда, мұндай шаралар Дүниежүзілік сауда ұйымында мойындалмауы мүмкін. Ондағы сот практикасы климатқа қатысты салықтар бойынша нақты шешімдер қабылдаған жоқ. Шекаралық салықтарды реттеудің әкімшілік жақтары талқыланды.
Қолдау және қарсылық
Көміртегіне салық салу алғаш ұсынылғаннан бері көптеген экономистер оның CO2 ластануын азайту құралы ретіндегі артықшылықтарын сипаттап келді. Бұл салық "қазіргі арнайы реттеу әдісіне қарағанда ластануды бақылаудың әлдеқайда тиімді жолы" деп бағаланды. Сондай-ақ, бұл "өндірушілер мен тұтынушылардың шешімдерін басқарудың ең тиімді тәсілі" ретінде сипатталды, себебі "көміртегі шығарындылары жер шарының климатына зиянды әсер ететін, "бағаланбаған" қоғамдық шығынға ие".
Дегенмен, көміртегі салығына халықтың елеулі бөлігі қарсылық танытқан. Ол бірнеше сайлауда қабылданбады, ал кейбір жағдайларда қарсылық күшейгенде кері қайтарылды. Осыған жауап ретінде, көміртегі салығынан түсетін түсімдерді халыққа қайтару арқылы қолдау жинауға тырысылды. "Азаматтардың Климаттық Лоббисі" – 500-ден астам бөлімшесі бар халықаралық ұйым. Ол көміртегі салығын прогрессивті алым және дивиденд жүйесі түрінде заңдастыруды жақтайды. NASA климатологы Джеймс Э. Хансен де кірісті нейтралдайтын көміртегі алымын қолдады. 2019 жылдан бері 3500-ден астам АҚШ экономисі "Көміртегі дивидендтері жөніндегі экономистердің мәлімдемесіне" қол қойды. Бұл мәлімдемеде АҚШ-тың көміртегі салығының артықшылықтары және оны қалай дамытуға болатыны туралы ұсыныстар келтірілген. Бір ұсыныс – салықтан түсетін кірісті жалпы халыққа қайтару. Мәлімдемеге бастапқыда 45 Нобель сыйлығының лауреаттары, Федералды резервтің бұрынғы төрағалары, Экономикалық кеңестің бұрынғы төрағалары және Қаржы министрлігінің бұрынғы хатшылары қол қойған. Бұл экономистер арасындағы консенсустың тарихи мысалы ретінде танылды.
Қоғамның пікірі
Кейбір жағдайларда көміртегі салығынан түсетін түсімдердің қалай қолданылатыны туралы хабардар болу халықтың қолдауын әсер етуі мүмкін. Түсімдерді климаттық жобаларға жұмсау және аз қамтылғандарға арналған тұрғын үйлерді өтеуге бағыттау – түсімді пайдаланудың танымал жолдары болып табылды. Дегенмен, көміртегі салығын енгізген елдерде түсімдердің нақты қолданылуы туралы ақпарат беру халықтың қолдауын арттыруда шектеулі нәтиже бергені көрсетілген.
Баламалар
2015 жылы дамушы елдер көміртегі шығарындыларының 63 пайызына жауапты болды. Дамушы елдердің көміртегі шығарындыларын азайту жоспарларын қабылдауына түрлі кедергілер тосқауыл қойып отыр, оның ішінде көміртегі салығы да бар. Дамушы елдер көбінесе төмен шығарындыларға қарағанда экономикалық өсуге басымдық береді. Көптеген елдерде ядролық энергия шығарындысыз энергия көзі ретінде дамытылуда. Жел және күн энергиясы – табиғи отынға баламалы нұсқалар. Жел турбиналары – тұрақты және жаңаруға қабілетті қуат көзі. Вассар колледжінің экономика профессоры Бен Хо: «Көміртегі салығы климаттық өзгеріске қарсы күрестің тиімді саясатының бір бөлігі болғанымен, ең маңызды бөлігі емес» деген пікірді айтты.
Көміртегі шығарындыларын саудалау
Кап және сауда – тағы бір тәсіл. Шығарын деңгейі шектеліп, эмитенттер арасында шығарылым рұқсаттарымен сауда жасалады. Рұқсаттар мемлекеттік аукцион арқылы немесе қолданыстағы шығарылымдарға негізделген тегін беру арқылы (тарихи негіздеме) ұсынылуы мүмкін. Аукционнан түсетін түсімдер басқа салықтарды төмендетуге немесе мемлекеттік бағдарламаларды қаржыландыруға жұмсалады. Нұсқауларға рұқсаттар үшін ең төменгі және/немесе ең жоғары баға белгілеу кіруі мүмкін. Қоршаған ортаға келтірілген зиянды және, демек, әрбір бірлікке тиісті салықты дәл есептеу мүмкін болмаған жағдайда, рұқсат беру жүйесі тиімдірек болуы мүмкін. Рұқсат беру жүйелері жалпы шығарылымдарды реттейді. Іс жүзінде, шектеу көбінесе соншалықты жоғары қойылады, рұқсаттардың бағасы маңызды болмайды. Көміртегі салығы мен рұқсат беру жүйелері арасындағы шекара гибридтік жүйелерге рұқсат берілгенде нашарлай алады. Гибридтік жүйе баға қозғалысына шектеулер қойып, ықтимал түрде шекті деңгейді төмендетуі мүмкін. Баға тым жоғары болған жағдайда, беруші орган сол бағамен қосымша рұқсаттар береді. Бағаның ең төменгі шегі шығарылымдар өте төмен болғанда, ешкім рұқсат сатып алуға мұқтаж болмаған жағдайда бұзылуы мүмкін. Экономист Гилберт Меткалф мұндай жүйені – «Шығарылымды қамтамасыз ету механизмі» деп ұсынды және бұл идея Климаттық көшбасшылық кеңесі тарапынан қабылданды. Джеймс Хансен «Менің немерелерімнің дауылдары» еңбегінде және сол кездегі президент Барак Обамаға жолданған ашық хатында эмиссиялармен саудалаудың банктер мен хедж-фондтарға ғана пайда әкелетінін және көміртегінің негізгі шығарушы өнеркәсіптеріне «әдеттегідей жұмыс істеуге» мүмкіндік беретінін айтты.
Салықтардың басқа түрлері
Екі байланысты салық түрі – эмиссиялық салықтар мен энергиялық салықтар. Жылыжай газдарының шығарылымдарына салынатын салық, әрбір тонна жылыжай газы үшін жеке шығарушылардан алым, төлем немесе салық алуды талап етеді. Мысалы, көміртегі салығы отын тұтынуды азайтуға көмектеседі, бірақ көміртегіді ұстау және сақтау сияқты шығарылымдарды азайтуға көмектеспейді. Энергиялық салықтар шығарылымдарға қарамастан, энергия бағасын арттырады. Тиімсіз көліктер жаңа үлгілерге алмастырылып, ескі үлгілер автопаркке енгенде он жыл немесе одан да көп уақытқа соғу мүмкін. Саяси қысымдар саясаткерлерді салықтарды арттырудан ұстап тұруы мүмкін. Тұтынушылардың отын экономиясы және отын бағасы туралы шешімдері арасындағы байланыс шектеулі. Отынның тиімділігі стандарттары сияқты басқа шаралар немесе салық салынатын табыстар бойынша табыс салығы ережелерін өзгерту тиімдірек болуы мүмкін. Отынға салынатын салықтың тарихи қолданылуы, отынның төмен баға серпімділігіне байланысты, отын көлемін азайтусыз жоғары ставкаларды қолдануға мүмкіндік береді. Мұндай жағдайларда саясаттың мақсаты түсініксіз болуы мүмкін. Көлік құралдарына салынатын отын салығы, көлік құралдарының тиімділігі жақсарғанда туындайтын «қайта әсерді» азайтуы мүмкін. Тұтынушылар қосымша сапарлар жасауы немесе ауыр және қуатты көліктерді сатып алуы мүмкін, бұл тиімділік артықшылықтарын жояды.
Баламаларды салыстыру
2018 жылы жетекші экономистер арасында жүргізілген сауалнама көрсетті, сауалнамаға қатысқан экономистердің 58% «көміртегі салығы, шығарылым квотасымен салыстырғанда, климат саясатын іске асырудың тиімдірек тәсілі» деген мәлімдемемен келіседі, 31% пікір білдірмеді немесе оның белгісіз екенін айтты, ал ешбір респондент қарсылық білдірмеді.
Іске асыру
Энергия және көміртегі салығы Біріккен Ұлттар Ұйымының Климаттық өзгерістер жөніндегі конвенциясы бойынша міндеттемелерге жауап ретінде енгізілді. Қазіргі көміртегі баға белгілеу саясаты, оның ішінде көміртегі салығы, Париж келісімінің мақсаттарына сәйкес келетін шығарындылардың қажетті өзгерістерін жасау үшін әлі де жеткіліксіз деп есептеледі. Халықаралық валюта қоры, Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) және басқалар қазіргі табиғи отын бағалары әдетте қоршаған ортаға тигізетін зиянды көрсетпейді деп мәлімдеді. 1990 жылдары Еуропалық деңгейде көміртегі/энергия салығын енгізу ұсынылды, бірақ өнеркәсіптік лоббилік әрекеттер салдарынан ол қабылданылмады. 2010 жылы Еуропалық комиссия Еуропалық Одақтың парниктік газдар эмиссиясын саудалау жүйесі (EU ETS) аясында сатып алынған ластануға рұқсаттарға жалпы еуропалық ең төменгі салықты енгізуді қарастырды, онда ұсынылған жаңа салық көміртегінің мөлшеріне сәйкес есептелетін болды. Ұсынылған мөлшерлеме тоннасына 4-30 евроны құрады.
Коста-Рика
1997 жылы Коста-Рика көмірсутекті отындарға 3,5 пайыздық көміртегі салығын қойды. Жиналған қаражаттың бір бөлігі "Қоршаған ортаға қызметтер үшін төлем" (PSA) бағдарламасына бағытталады, ол мүлік иелеріне тұрақты даму мен орманды сақтауға ынталандыру жасауға мүмкіндік береді. Коста-Риканың ұлттық аумағының шамамен 11 пайызы осы жоспармен қорғалады. Қазіргі таңдағы бағдарлама шамамен 8000 мүлік иесіне жылына шамамен 15 миллион доллар төлейді.
Канада
2008 жылғы Канаданың федералды сайлауында либералдық партияның басшысы Стефан Дион ұсынған көміртегі салығы, яғни «Жасыл өзгеріс» басты мәселеге айналды. Ол көміртегіге салынатын салықты арттырып, оған тең мөлшерде жеңілдіктер беру арқылы кіріске әсер етпеуі тиіс еді. Алайда, ол танымал болмады және либералдық партияның жеңілісіне себепкер болды, нәтижесінде Конфедерация құрылғаннан бергі ең төмен дауыс жинады. Консервативтік партия «Солтүстік Америка құрлығындағы жылыжай газдары мен ауа ластануына қатысты кең ауқымды сауда-көлемдік жүйені әзірлеу және іске асыру, оның іске асырылуы 2012 мен 2015 жылдар арасында жүзеге асырылады» деген уәде беріп сайлауда жеңіске жетті. 2018 жылы Канада 2019 жылдан бастап кірісті теңестіретін көміртегі салымын енгізді, бұл Премьер-министр Джастин Трюдоның сайлауалды уәдесін орындады. 2020 жылдың желтоқсанында Федералды үкімет көміртегі бағасын жыл сайын тонна басына арттыруды көздейтін жаңартылған жоспарды жариялады, ол 2025 жылы тонна басына, ал 2030 жылы тонна басына жетеді. Квебек көміртегі салығын енгізген алғашқы провинция болды. Салық 2007 жылдың 1 қазанынан бастап энергия өндірушілерге салынатын болды, ал алынған қаражат энергия тиімділігін арттыру бағдарламаларына жұмсалатын еді. Бензинге салынатын салық мөлшерлемесі литріне 0,008 доллар, немесе тоннаға шаққанда тең шамада.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-та ұлттық көміртегі салығын енгізу бірнеше рет ұсынылды, бірақ ешқашан қабылданбады. Мысалы, 2018 жылдың 23 шілдесінде өкіл Карлос Курбело (R-FL) H.R. 6463, «НАРЫҚ ТАҢДАУЫ» заң жобасын ұсынды, бұл кірісі американдық инфрақұрылымды және қоршаған ортаны қорғау шешімдерін күшейтуге жұмсалатын көміртегі салығын енгізу туралы ұсыныс еді. Бұл заң жобасы Өкілдер палатасына ұсынылды, бірақ заңға айналмады. Қазіргі уақытта бірқатар ұйымдар ұлттық көміртегі салығын енгізу жөніндегі ұсыныстарды ілгерілетуде. Консерваторлардың көміртегі салығы үкіметтің өсуіне және тұрмыс құнының артуына әкеледі деген алаңдаушылығын жою мақсатында, соңғы ұсыныстар кірістің теңгерімділігіне бағытталған. (бұрынғы E&EI), Климаттық көшбасшылық кеңесі (CLC) және Americans for Carbon Dividends (AFCD) шекаралық реттеулермен кірістің теңгерімді көміртегі салығын қолдайды. Соңғы екі ұйым Бейкер-Шульц көміртегі дивидендтері жоспары деп аталатын нақты ұстанымды қолдайды, ол 2017 жылы жарияланғаннан бері ұлттық екіпартиялық қолдауға ие болды. Оның негізгі қағидасы – көміртегі салығын кезең-кезеңімен арттыру, оның барлық кірісі американ халқына тең дивиденд ретінде қайтарылады. Бұл жоспар республикалық тәжірибелі мемлекет қайраткерлері Джеймс Бейкер және Джордж Шульцтің бірлескен авторлығымен жазылған (солардың атымен аталған). Бұған сондай-ақ Microsoft, Pepsico, First Solar, American Wind Energy Association, Exxon Mobil, BP және General Motors сияқты компаниялар да қолдау көрсетуде.