Кіріспе
Жан Ануилдің 1959 жылғы "Бекет немесе Құдайдың құрметі" пьесасы – Жан Ануилдің француз тілінде жазған 1959 жылғы сахналық туындысы. Ол Томас Беккет пен Англия королі Генрих II арасындағы қақтығысты, 1170 жылы Беккеттің қаза тауып кеткеніне әкелген оқиғаларды көрсетеді. Автор оның тарихи деректермен толық сәйкес келмейтінін мойындаған.
the 1959 play
Becket or The Honour of God , often shortened to Becket, is a 1959 stage play written in French by Jean Anouilh. It is a depiction of the conflict between Thomas Becket and King Henry II of England leading to Becket's assassination in 1170. It contains many historical inaccuracies, which the author acknowledged.
Өмірбаян
Ануилдің тарихи оқиғаны түсіндіруі, көбінесе иронияға толы болғанымен, Т. С. Элиоттың сол тақырыпта 1935 жылы жазған "Кафедральдағы кісі өлтіру" пьесасынан гөрі түсініктірек. Дегенмен, бір-екі ұқсастық бар. Ануил пьесаға кіріспесінде оны кітап сөресінде жасыл мұқабасы әдемі көргендіктен сатып алған ескі кітаптың бір бөлігіне негіздегенін айтады. Ол әйелімен бірге Томас Беккет туралы 30 бет оқыды, және әйелі оған Томас туралы пьеса жазуға кеңес берді. Ол пьесаның бірінші бөлігін бар болғаны 15 күнде аяқтады. Бірақ, дайын пьесаны достарына көрсеткен соң ғана, негіз алған ескі кітаптың маңызды тұстарында тарихи деректермен сәйкес келмейтінін білді. Бекеттің саксон екендігін (дегенмен ол шын мәнінде нормандық, оның отбасы Каен қаласының жанындағы жерде тұрған және ескі нормандық тілінде Беке, Беке немесе Бекет деп аталған) негізге алған Ануил пьесаны тарихи фактілерге сай келтіруге мүмкіндік таппады, сондықтан оны өзгертусіз қалдыруға шешім берді. Мазмұндағы Англия мен Франция арасындағы қақтығыстар, шіркеу мен мемлекет арасындағы шиеленіс және Бекеттің өмірбаянның негізгі жобасы сияқты нақты деп санауға болатын аспектілер бар.
Қысқаша мазмұны
Пьеса король Генрих II мен Томас Беккет арасындағы қақтығыстарды бейнелейді, осылайша соңғысы (Генридің ең жақсы досы) билікке өрлеп, корольдің жауына айналады. Бекет бастапқыда ақылды, бірақ ләззатқа құмар серік болса, кейін Кентербери архиепискобы қызметіне тағайындалғаннан кейін король билігіне қарсы шіркеу құқықтарын қорғауға бар күшін салатын аскетке айналады. Нәтижесінде Бекетті корольдің бірнеше ақсүйектері өлтіреді, ал соңында король епископ өлтіруі үшін тәубе етеді.
Сахналық қойылымдар
Пьеса алғаш рет 1959 жылдың 8 қазанында Париждегі Гастон Бати театрында француз тілінде, ал 1960 жылы Бродвейде ағылшын тілінде қойылды. Бастапқы париждік қойылымды Роланд Пьетри режиссерлік етті, онда Томас Беккет рөлін Бруно Кремер, ал король Генрих II рөлін Даниэль Ивернел сомдады.
Бродвей
Бродвейдегі алғашқы қойылым 1960 жылғы 5 қазанда Сент-Джеймс театрында өтті. Оны Дэвид Меррик өндірді, ал Питер Гленвилл режиссерлік етті, басты рөлдерде Лоренс Оливье Томас Беккет рөлінде және Энтони Куинн король Генри II рөлінде ойнады. Бұл қойылым бес «Тони» сыйлығына ие болды және төртіншісін жеңіп алды, оның ішінде «Үздік пьеса» сыйлығы да бар. Кейін спектакль «Рояль» театрына, содан кейін «Хадсон» театрына көшірілді. Қате пікір қалыптасқан, яғни Куинн мен Оливье рөлдерін ауыстырған, Куинн Оливьеге қарағанда Беккетті ойнаған, ал Оливье патша рөлінде болған. Шындығында, Куинн фильмде жұмыс істеу үшін қойылымнан кетті, ал режиссер Гленвилл Оливьеге Генри рөлін ойнауды ұсынды. Оливье қуана келісті, ал Артур Кеннеди Беккет рөлін алды, Оливье Генриді ойнады, бұл турне үшін де, Бродвейге қысқа қайта оралу үшін де болды. Алайда, Джон Коттреллдің Лоренс Оливье туралы жазған өмірбаянында айтылғандай, Энтони Куинн Оливье Генри рөлінде өнер көрсеткені үшін Куинннің өнерінен жақсы баға алғанын оқығанда ашуланып, ренжіді. (Оливье қайтыс болғаннан кейін Куинн екінші автобиографиясында актерге деген өшпірімдігін көрсетті.) Дегенмен, Куинн өзінің рөлі үшін «Тони» сыйлығына ұсынылды, ал Оливье назардан тыс қалды.
Лондондық қойылымдар
Лондондағы алғашқы қойылым 1961 жылғы 11 шілдеде Олдвич театрында өтті, оны Корольдік Шекспир компаниясы үшін Питер Холл қойды. Эрик Портер Бекетті, ал Кристофер Пламмер патша рөлін ойнады, Гвен Ффранкон Дэвис, Питер Джеффри, Диана Ригг, Ян Холм және Рой Дотрис актерлік құрамда болды. Кейін бұл спектакль Глобус театрына көшірілді. Пламмер Питер О'Тул рөлден бас тартып, репетициялар басталмас бұрын RSC-мен келісімшартын бұзғаннан кейін, Дэвид Линнің "Арабияның Лоренсі" фильмінде басты рөлді ойнау үшін кеткен соң, өзінің рөлі үшін Evening Standard сыйлығын жеңіп алды. Пьеса 1991 жылғы қазан айында Хеймаркет театрында Фредерик Рафаэль мен Стивен Рафаэльдің жаңа аудармасында Дерек Джейкоби Бекет рөлінде, Роберт Линдсей патша рөлінде, ал 2004 жылғы қазан айында Дугрей Скотт пен Джаспер Бриттонмен қайта қойылды. 1961 жылғы нұсқаның түпнұсқа ағылшын аудармасы (Луциенн Хилл жасаған) 2001 жылғы қыркүйекте Саутварк ойын үйінде Руперт Дега мен Колин Салмон қатысуымен қайта жаңғыртылды.
Эдинбург
1964 жылы Виктор Карин режиссерлік еткен Эдинбург Gateway компаниясы бұл пьесаны қойды.
Фильмге бейімделу
1964 жылы бұл пьеса Питер О'Тул және Ричард Бертонның, Джон Джилгуд, Дональд Вулфит және Мартита Хантпен бірге ойнаған сәтті фильмге айналдырылды. Фильмге қосымша сценарийлерді Эдвард Анхальт жазды. Анхальт сценарийі үшін «Оскар» сыйлығын жеңіп алды. Фильм түпнұсқа пьесада болмаған, біршама ойдан шығарылған сюжеттік элементті енгізді. Пьесада бейнеленгендей және тарихи фактіде болғандай, Беккет пен король арасындағы негізгі қақтығыс Кларендон конституциялары төңірегінде емес, фильмдегі Беккет пен Генри II арасындағы дау Лорд Гилберттің қолбасшыларының айыпталған дін қызметкерін өлтіруіне, король Генридің досы және ақсүйек, және Беккеттің Гилбертті экскоммуникациялауына байланысты. Фильмнің DVD-дегі түсіндірмесінің басында Питер О'Тул фильм түсірілуге бірнеше жыл бұрын Парижде Ануилмен кездескенін айтады, себебі ол пьесаға үміткер болып қарастырылып жатқан еді. Ануилх оған солшыл Ұлттық халық театрында актерлер Жерар Филипе мен Даниэль Ивернел арасындағы жарысқа негізделген идея іздегенін айтты. Ол Кентербериге сапар шегіп, Бекет туралы оқиға жақсы материал болатынын түсінді. Филипе мен Ивернел пьесаның Париж премьерасы үшін тиісінше Бекет және Генри рөлдеріне бекітілді, бірақ Филипе репетициялар аяқталмас бұрын қайтыс болды.
Радионы бейімдеу
Ukemi Productions осы туындыны BBC Radio 3 радиосы үшін радиоспектакль ретінде бейімдеді. Спектакльде Тоби Стивенс Король, ал Дэвид Моррисси Беккет рөлінде ойнайды және 2009 жылдың 4 қазанында эфирге шықты.