Кіріспе
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ұсынылған ел. Intermarium (Międzymorze) – Жозеф Пилсудскийдің бұрынғы Польша-Литва одақтастығының жерлерін бірыңғай мемлекетке біріктіруді көздеген Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі геосаяси жоспары. Жоспар бірнеше рет өзгеріске ұшырады, кейбір нұсқалары көршілес мемлекеттерді де қамтуды көздеді. Ұсынылған көпұлтты мемлекет Балтық, Қара және Адриатика теңіздері арасында орналасқан аумақтарды біріктіруді көздеді, сондықтан да Intermarium (латын тілінен – "Теңіздер арасында") деп аталды. Басты мақсаты – Орталық және Шығыс Еуропа елдерінің федерациясын құру болғандықтан, Пилсудскийдің Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Intermarium жоспары Балтық елдерін (Литва, Латвия, Эстония), Финляндияны, Беларусьті, Украинаны, Венгрияны, Румынияны, Югославияны және Чехословакияны аталған федерацияға қосуға бағытталды. Польша тіліндегі Międzymorze ("арасында" және "теңіз" сөздерінен құралған) атауы "Теңіздер арасында" деген мағынаны білдіреді және латын тіліне Intermarium деп аударылды. Ұсынылған федерация 16 ғасырдың соңынан 18 ғасырдың соңына дейін Польша Корольдігі мен Литва Ұлы Герцогтығын біріктірген, Балтық теңізінен Қара теңізге дейін созылған Польша-Литва одақтастығын үлгі еткен. Intermarium Пилсудскийдің тағы бір геосаяси көзқарасы – Прометейшілікке толықтыру жасады, оның мақсаты Ресей империясын тарату және оның аумақтық иеліктерінен бас тарту болды. Кейбір литвалықтар Intermarium жоспарын жаңадан қол жеткізген тәуелсіздіктеріне қауіп деп қарады, ал кейбір украиндықтар тәуелсіздікке ұмтылыстарына бөгет деп санады. Франция бұл жоспарды қолдағанмен, Кеңес Одағы мен көптеген Батыс елдері қарсы болды. Бұл одақ Польша королевасы Ядвига мен Литваның Гедиминас әулетінен шыққан Ұлы князь Жогайланың некесімен нығайтылды, нәтижесінде Жогайла Польшаның Владыслав II Ягило патшасы болды. 1569 жылы Польша-Литва одақтастығы ұзақ мерзімді федерация ретінде қайта құрылды, ол 1795 жылға дейін, яғни Польшаның үшінші бөлінісіне дейін сақталды. Осылайша, поляк-литвалық одақ барлығы 410 жылға созылды және бір кезде Еуропадағы ең ірі мемлекеттердің біріне айналды. Одақ кезеңінде Польша-Литва москвалық немесе Польша-Литва-Рутения одақтарын құру туралы ұсыныстар жасалды. Одақ уақытында Ресейдің бір бөлігін бақылап, Рутенияның көп бөлігін ғасырлар бойы басқарғанмен, бұл ұсыныстар конституциялық деңгейде ешқашан іске аспады.
Intermarium (Międzymorze, ) was a post World War I geopolitical plan conceived by Józef Piłsudski to unite former Polish–Lithuanian Commonwealth lands within a single polity. The plan went through several iterations, some of which anticipated the inclusion of neighbouring states. The proposed multinational polity would have incorporated territories lying between the Baltic, Black, and Adriatic Seas, hence the name Intermarium (Latin for "Between Seas"). Prospectively a federation of Central and Eastern European countries, the post World War I Intermarium plan pursued by Piłsudski sought to recruit to the proposed federation the Baltic states (Lithuania, Latvia, Estonia), Finland, Belarus, Ukraine, Hungary, Romania, Yugoslavia, and Czechoslovakia. The Polish name Międzymorze (from między, "between"; and morze, "sea"), meaning "Between Seas", was rendered into Latin as Intermarium. The proposed federation was meant to emulate the Polish–Lithuanian Commonwealth, stretching from the Baltic Sea to the Black Sea, that, from the end of the 16th century to the end of the 18th, had united the Kingdom of Poland and the Grand Duchy of Lithuania. Intermarium complemented Piłsudski's other geopolitical vision, Prometheism, whose goal was the dismemberment of the Russian Empire and that Empire's divestment of its territorial acquisitions. Intermarium was perceived by some Lithuanians as a threat to their newly established independence, and by some Ukrainians as a threat to their aspirations for independence, and while France backed the proposal, it was opposed by the Soviet Union and by most other Western powers. solemnized by the marriage of Poland's Queen Jadwiga and Lithuania's Grand Duke Jogaila of the Gediminid dynasty, who became King Władysław II Jagiełło of Poland. A longer lasting federation subsequently came about in 1569 in the form of the Polish–Lithuanian Commonwealth, an arrangement that lasted until 1795, i. e., until the Third Partition of the Poland. The Polish–Lithuanian alliance thus lasted a total of 410 years, and constituted at times the largest state in Europe. Under the Commonwealth, proposals were advanced to establish expanded, Polish–Lithuanian Muscovite or Polish–Lithuanian–Ruthenian Commonwealths. Though the Commonwealth temporarily controlled parts of Russia and governed much of Ruthenia for centuries, these proposals were never implemented at a constitutional level.
Адам Чарторискидің жоспары
Қараша мен қаңтар көтерілістері арасында, 1832 және 1861 жылдар аралығында, жаңартылған Польша-Литва одағын қайта жаңғырту идеясын Париждегі Ламберт қонақ үйінде сүргінде тұрған ханзада Адам Йержи Чарториски қолдады. Чарториски жастығында 1792 жылғы Польша-Ресей соғысында Ресейге қарсы күрескен; егер ол Польшаға қайтып келе жатқанда Брюссельде тұтқындалмаса, 1794 жылғы Костюшко көтерілісінде де солай істеген болар еді. Кейін 1795 жылы ол және оның кіші інісі Ресей императорлық армиясына қабылдануға міндеттелді, ал Екатерина Ұлы оларға осылай жақсы әсер еткендіктен, оларға тәркіленген мүліктерінің бір бөлігін қайтарды. Адам Чарториски кейіннен Ресей императорлары Павел мен Александр I-ге дипломат және сыртқы істер министрі ретінде қызмет етті, Наполеон соғыстары кезінде Францияға қарсы коалиция құрды. Польшадағы 1830 жылғы қараша көтерілісінің көшбасшыларының бірі Чарториски Ресей тарапынан басып жанылғаннан кейін өлім жазасына кесілді, бірақ ақырында Францияға жер аударылуға рұқсат алды. Парижде бұл "көреген" мемлекет қайраткері және Александр I-нің бұрынғы досы, сенімді адамы және іс жүзіндегі сыртқы істер министрі, Польшаның болмаған мемлекетінің "тажы жоқ патшасы және мойындалмаған сыртқы істер министрісі" рөлін атқарды. 1827 жылы аяқталған, бірақ 1830 жылы ғана жарық көрген "Дипломатия туралы эссе" атты кітабында Чарториски: "Оңтүстік және батысқа қарай ықпалын кеңейтіп, табиғаты бойынша шығыс пен солтүстіктен қол жеткізуге болмайтын Ресей Еуропаға тұрақты қауіп көзіне айналады" деп атап өтті. Ол Ресейдің "құлдар емес, достарды" тәрбиелегені абзал екенін айтты. Ол сондай-ақ Пруссияның болашақтағы қауіп-қатерін көрсетіп, Шығыс Пруссияны қайта жаңғырған Польшаға қосуға шақырды. Чарторискидің дипломатиялық күш-жігері, Польшаның тәуелсіздігі үшін күресті, Еуропадағы басқа бағындырылған халықтардың, әсіресе Кавказ тауларындағы Грузиядағы қозғалыстармен байланыстыру бойынша Пилсудскийдің Прометей жобасын болжады. Чарториски ең алдымен француз, британ және османдықтардың қолдауымен "панславяндық" Польша-Литва одағын құруға ұмтылды, оған чехтар, словактар, венгрлер, румындар және болашақ Югославияның оңтүстік славяндары кіретін еді. Оның тұжырымында Польша Венгрия мен славяндар арасындағы, сондай-ақ Венгрия мен Румыния арасындағы қақтығыстарды реттеуге көмектесе алатын еді. Бұл жоспар 1848-1849 жылдардағы ұлттық революциялар кезеңінде іске асырылатын сияқты көрінді, бірақ батыстың қолдауының жетіспеуіне, венгрлердің чехтарға, словактарға және румындарға қатысты келіспеушілігіне және неміс ұлтшылдығының күшеюіне байланысты сәтсіз аяқталды. Мариан Камил Дзевановский: "Принцтің бұл әрекеті 16 ғасырғы Ягеллон [федеративтік үлгі] мен Юзеф Пилсудскийдің федеративтік Прометей бағдарламасы [Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін] арасындағы [маңызды] байланысты құрайды" деп жазады. (Соңғысы оның Прометей жобасы болды. Дзевановскийдің сөзіне сүйенсек, жоспар ешқашан жүйелі түрде жазылмаған, керісінше, Пилсудскийдің прагматикалық сезімдеріне сүйенген. Британдық ғалым Джордж Санфордтың айтуынша, 1920 жылғы Польша-Совет соғысы кезінде Пилсудский жоспардың жүзеге аспайтынын түсінген).
Қарсылық
Пилсудскийдің жоспарына барлық тараптан қарсылық туды. Әсер аймағы тікелей қауіпке ұшыраған Советтер одағы, "Интермариум" жобасын іске асыруға бөгет қойды. 1918 жылы тәуелсіздігін қайта жаңартқан литвалықтар оған қосылуға құлықсыз болды; сондай-ақ тәуелсіздікке ұмтылған украиндықтар да Польша оларды қайтадан бағындыруы мүмкін деп сескенді, поляктардың аз ұлт өкілдерін поляктандыруға ұмтылған, этникалық тұрғыдан біртекті Польшаны жақтады. Дмовский сияқты көптеген поляк саясаткерлері көпұлтты федерация идеясына қарсы шығып, оның орнына біртұтас поляк ұлттық мемлекетін құруды жөн көрді. Бірақ бұл мәлімдемелерге күмәнмен қараушылар да бар, олар 1926 жылғы Пилсудскийдің дерлік диктаторлық билікті қолға алған төңкерісін еске салады. Атап айтқанда, оның жобасына украин тарихшыларының көпшілігі жағымсыз пікір білдіреді, мысалы, Олександр Дерхачов федерацияның поляк еместердің, әсіресе украиндықтардың мүдделері ескерілмейтін, үлкен Польшаны құратынын айтады. Кейбір тарихшылар "Тәуелсіз Украинасыз тәуелсіз Польша болмайды" деген Пилсудскийдің сөзіне назар салып, оның украиндардың әл-ауқатын жақсартудан гөрі Украинаны Ресейден бөлуге көбірек қызығушылық танытқанын болжамдайды. Ол Польшаның шекарасын Галиция мен Волыньге дейін кеңейту үшін әскери күш қолданудан тартынбады, бұл Буг өзенінен шығысқа қарайғы даулы аумақтардағы украиндықтардың өзін-өзі анықтау әрекетін жаншуға әкеп соқты, аталған аймақта поляктар көпшілігі (негізінен Лвов сияқты қалаларда) қоныстанған, ал ауылдық жерлерде украиндықтар басымдық құрды. Польшаның болашақ шекаралары туралы айтқанда Пилсудский: "Батыста біз қаншалықты пайда таба алатынымыз Антантаның Германияны қаншалықты қысымға салуға ниеттілігіне байланысты", ал шығыста "ашылып, жабылатын есіктер бар, және оларды кім ашады және қаншалықты алға жылжиды, соған байланысты" деді. Шығыстағы хаостың арасында поляк әскері мүмкіндігінше кеңейуге кірісті. Алайда, Польшаның Ресей азамат соғысына батыстың араласуына қатысуға ниеті болған жоқ.
Қателік
Польша-КСР соғысы (1919-1921) және Украина КСР құрылғаннан кейін, Польша-Украина осіне негізделген Орталық және Шығыс Еуропа елдерінің федерациясы туралы Пилсудскийдің идеясы іске асу мүмкіндігін жоғалтты. Пилсудский Балтық және Балқан мемлекеттерімен федерация құруды немесе одақтасуды қарастырды. Бұл жоспар Польша, Чехословакия, Венгрия, Скандинавия, Балтық елдері, Италия, Румыния, Болгария, Югославия және Грекияны қамтитын Орталық Еуропа одағын көздеді – яғни, ол Балтық теңізінен Қара теңізге дейін батыстан шығысқа қарай, сондай-ақ Арктика мұхитынан Жерорта теңізіне дейін солтүстіктен оңтүстікке қарай созылатын еді. Қарама-қарсылығында, Чехословакия Францияның қолдауымен Румыния және Югославиямен жасасқан Кіші Антантасымен (1920-1938) көбірек жетістікке жетті. Пилсудский 1935 жылы қайтыс болды. Оның идеясының кейінірек, айтарлықтай қысқартылған нұсқасын Пилсудскийдің қолдауындағы соғыстан кейінгі Польшаның сыртқы істер министрі Жозеф Бек іске асыруға тырысты. 1930 жылдардың соңында ол Польша, Румыния және Венгрияның «Үшінші Еуропа» одағын ұсынды, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс басталар алдында бұл ұсыныс көп қолдау таппады. Экономикалық себептерге байланысты, Шығыс Еуропа Варшава емес, Берлиннің бағытын ұстанды. Кейбір тарихшылардың пікірінше, Пилсудский ұсынған Германия мен Кеңес Одағына қарсы тиімді күш құруға қол жеткізбеу, Интермариумның болашақ мүше елдерін Екінші дүниежүзілік соғыстағы тағдырларына ие болды.
Екінші дүниежүзілік соғыс және одан кейінгі кезең
"Орталық [және Шығыс] Еуропалық Одақ" – Балтық, Қара және Адриатика немесе Эгей теңіздеріне тіреу болған үшбұрышты геосаяси бірлестік – тұжырымы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде В. Сикорскийдің Польшаның эмиграциядағы үкіметі тарапынан қайта жаңғыртылды. Оны іске асыруға жасалған алғашқы қадам – 1942 жылы Грекия, Югославия, Польша және Чехословакия үкіметтері арасындағы болашақ Грекия-Югославия және Польша-Чехословакия федерациялары туралы талқылаулар, нәтижесінде Кеңес Одағының қарсылығына тап болды, бұл Чехияның тартынбауына және одақтастардың немқұрайлылығына немесе жаушылығына әкелді. 2011 жылдың 12 мамырында Вишеград тобының елдері (Польша Республикасы, Чехия Республикасы, Словакия Республикасы және Венгрия) поляк басшылығымен Вишеград шайқас тобын құруды жариялады. 2016 жылға қарай шайқас тобы НАТО басшылығына бағынбаған, дербес күш ретінде құрылды. Бұдан бөлек, 2013 жылдан бастап төрт ел НАТО-ның Жедел әрекет тобының қолдауымен бірлескен әскери оқу-жаттығуларды бастауға тиіс болды. Кейбір ғалымдар бұл Орталық Еуропаның аймақтық ынтымақтастығына жасалған алғашқы қадам деп есептейді. 2015 жылдың 6 тамызында Польша президенті Анджей Дуда өзінің инаугурациялық сөзінде "Интермариум" тұжырымына негізделген Орталық Еуропа мемлекеттерінің аймақтық одағын құру жоспарларын жариялады. 2016 жылы "Үш теңіз" бастамасы алғашқы саммитін Хорватияның Дубровник қаласында өткізді. "Үш теңіз" бастамасына Балтық теңізінен Адриатика теңізіне және Қара теңізге дейін созылған солтүстік-оңтүстік бағытта 12 мемлекет мүше: Эстония, Латвия, Литва, Польша, Чехия, Словакия, Австрия, Венгрия, Словения, Хорватия, Румыния және Болгария.