Кіріспе

Марксистік ұғым

Суперпайда, қосымша пайда немесе артық құн (extra Mehrwert) – Карл Маркс саяси экономиканы сынағанда қолданған, кейін Владимир Ленин және басқа марксистік ойшылдар дамытқан ұғым.

Карл Маркстың "Капитал" кітабындағы ұғымның шығу тегі

"Суперпайда" (қосымша артық құн) терминін Маркс алғаш рет "Капитал" еңбегінде қолданды. Ол үш негізгі жағдайда туындайтын орташадан жоғары кәсіпорын пайдасын білдіреді: бәсекелі және өсіп келе жатқан нарықтағы технологиялық жағынан дамыған, орташадан жоғары өнімділікке ие фирмалар. Сұраныс төмендеген кезде, бұрынғы әлеуметтік орташа пайда деңгейін тек орташадан жоғары өнімділікке ие фирмалар ғана алады, ал қалғандары кірістің төмендеуін бастан кешіреді. Ресурстар мен технологияларға монополиялық құқықтар, нәтижесінде жер, кен немесе технологиялық рента пайда болады. Маркс бұл мәселені егжей-тегжейлі талқыламаса да (әлемдік экономикадағы халықаралық өнімділік арасындағы айырмашылықтарға сілтеме жасаудан басқа), төртінші жағдайды да қарастыруға болады – әлемдік экономикадағы құрылымдық теңсіз саудадан туындайтын суперпайда. Бұл жағдайда суперпайда бір жерде өнімді арзан бағамен сатып алып, оны басқа жерде әлдеқайда жоғары бағамен сату арқылы пайда болады, бұл орташадан жоғары пайда маржасын қамтамасыз етеді. Мұндай суперпайда қосымша өнімділікке немесе монополиялық жағдайларға байланысты болмауы мүмкін және құндылықтың бір жерден екінші жерге ауысуын ғана көрсетеді.

Лениннің түсіндірмесі

Ленинизм бойынша, империалистік державалар (бірінші әлемде) отаршылдық (немесе үшінші әлем) елдерінің жұмысшыларынан жоғары пайда (суперпайда) алады. Осы жоғары пайданың бір бөлігі (өмір деңгейін жақсарту арқылы) империалистердің өз елдеріндегі жұмысшыларға олардың адалдығын сатып алу, саяси тұрақтылыққа қол жеткізу және жұмысшы революциясынан сақтану үшін, көбінесе реформашы жұмысшы партиялары арқылы таратылады. Жоғары пайданың жеткілікті үлесін алған жұмысшылар капиталистік жүйені қорғауға мүдделі болады, сондықтан олар еңбек аристократиясына айналады. Марксистік-лениндік теорияда жоғары пайда – бұл ерекше қатал қанаудың немесе аса қанаудың нәтижесі. Марксистік-лениндік теориядағы барлық капиталистік пайда қанауға негізделген (кәсіп иелері жұмысшылардан артық құнды алып қояды), бірақ жоғары пайда қанауды қалыпты деңгейден асырып, одан да жоғары деңгейге жеткізу арқылы қол жеткізіледі. Марксизм-ленинизмде совет үлгісіндегі экономикадағы социалистік пайдадан басқа, қанаусыз қызмет немесе операциядан пайда табу мүмкін емес.

Эрнест Мандель теориясы

Эрнест Мандель өзінің "Кейінгі капитализм" кітабында капиталистік дамудың шебін әрқашан артық пайданы (орташа табыстан жоғары кірісті) іздеумен анықталатынын айтады. Мандельдің пікірінше, қазіргі капитализмнің өсу үлгісі бірнеше ірі корпорациялардың басымдық құрған монополиялық және олигополиялық нарықтарда артық пайда табуға ұмтылуымен қалыптасады. Сондықтан, артық немесе орташа табыстан жоғары пайда нақты өнімділіктің артуынан емес, ресурстарға, технологияларға және нарықтарға монополиялық қол жеткізуден туындайды. Яғни, өнімділігі жоғары кәсіпорындар бәсекелестерінен артық сата бермейді, керісінше, бәсекелестерге түрлі жолдармен бәсекелесуге кедергі келтіріледі, мысалы, картельдер, бірігулер, қосылулар, сатып алулар, мемлекеттік лицензиялау, эксклюзивті өндіріс және сату құқықтары арқылы. Осы жағдайда, қосымша пайда кәсіпкерлікке сыйлық ретінде берілмейді, оның орнына нарықтағы позиция мен нарықтық күшке байланысты, яғни бизнес шығындарын басқаларға (мемлекетке, тұтынушыларға және басқа да кәсіпорындарға) аударту және тұтынушыларды олар сатып алатын тауарлар мен қызметтерге қол жеткізу үшін қосымша төлем жасауға мәжбүрлеуге негізделген, бұл жеткізу монополиясы арқылы жүзеге асырылады. Тибор Паланкай болса, суперпайда монополиялық пайда болуы мүмкін екенін, бірақ монополиялық позицияны теріс пайдалану дамыған демократиялық елдерде қатаң бәсекелестік саясатымен реттеледі деп санайды. Салыстырмалы артықшылықтар немесе техникалық инновациялар сияқты басқа көздерден түсетін суперпайда қоғамдық әл-ауқатқа үлес қосады.