Кіріспе

Африкадағы банту этносы Тсонга халқы – негізінен Оңтүстік Мозамбик және Оңтүстік Африка (Лимпопо және Мпумаланга) аймақтарында қоныстанған банту этносы. Олар оңтүстік банту тілдері тобына жататын шитсонга тілінде сөйлейді. Тсонга халқының өте шағын бөлігі Зимбабве және Солтүстік Эсватиниде де кездеседі. Оңтүстік Африкадағы тсонга халқының тарихы Мозамбиктің оңтүстігіндегі тсонга халқымен байланысты, мәдени дәстүрлері ұқсас, бірақ қолданылатын диалектілері ерекшеленеді.

Тарих

Тсонга халқы 200 және 500 жылдары аралығында Орталық және Шығыс Африкадан шыққан және мың жылдан астам уақыт бойы Оңтүстік Африкаға көшіп-қонып келген. Алғашқыда Тсонга халқы Солтүстік Мозамбиктің жағалау жазықтарында қоныстанды, бірақ 1300 жылдардан бастап Трансвааль провинциясында және Оңтүстік Африкадағы Сент-Люсия шығанағының маңында орналасты. Тсонга халқы туралы ең ерте жазбаша мәліметтердің бірі – Анри Филип (HP) Юнодтың 1977 жылы жарияланған «Matimu ya Vatsonga 1498–1650» атты еңбегі, онда ең алғашқы Тсонга патшалықтары туралы айтылады. Бұрын Анри Александр Юнодтың «Оңтүстік Африка тайпасының өмірі» атты еңбегі 1912–1913 жылдары екі томдық түрінде жарық көрген және 1927 жылы қайта жарияланған. Тсонга халқының тарихи қозғалысы көші-қондармен байланысты, Тембе халқы 1350 жылдары Эсватинидің оңтүстік бөлігінде, ал Ван'ванати мен Ваньяи 1400 жылдардың соңы мен 1650 жылдары аралығында Лимпопоның шығыс аймағында қоныстанған. Ертедегі тайпалардың ішінде Ронга кланына жататын Мпфумо және 1500–1650 жылдары Валенга, Вакопи, Ватонга (Ньеманбана), Ватва және Вандзаву тайпалары болған. Вацонга халқы ерте заманнан бастап конфедерация сияқты құрылымға ие болды, мұнда әртүрлі топтар белгілі бір аймақта қоныстанып, ассимиляцияланып, географиялық орналасуына байланысты (диалект) ерекшеленетін ортақ тілді қабылдады. Тонга/тсонга тілінің әртүрлі диалектілері 1200 жылдардан бастап немесе одан ертерек пайда болды, мысалы, Xirhonga, Xin'walungu, Xihlanganu, Xibila, Xihlengwe және Xidjonga. Олар Мозамбиктің оңтүстігінде және Оңтүстік Африканың бір бөлігінде үлкен аумақтарды иеленді және олар арқылы өтетіндерден салық алды (салық төлеу – өтуді қамтамасыз ету немесе шабуылдан сақтану үшін). Тсонга тайпалары Ұлы Зимбабве құрылған кезде Трансваальдің солтүстік аймағындағы әртүрлі топтарға полктерді жіберіп, саудамен айналысты. 1800 жылдардағы мысалдар ретінде Моджаджи патшалығына көмектесу үшін сарбаздар берген Нкуна және Валой тайпаларын атауға болады, сондай-ақ Жоао Альбасини әскеріне полктер жіберген Нкомати және Мабунда тайпалары. Тсонга халқының өз тайпаларын басқаруға қатысты ежелгі дәстүрлері бар, олардың басында аға дәстүрлі басшы тұрады, ол патшаға тең дәрежеде қарастырылады. Тсонга халқы осы дәстүрлерге сай өмір сүрді және «vukosi a byi peli nambu» деген сенімді ұстанады, яғни «патшалық аумақтық немесе отбасылық шекарадан өте алмайды». Апартеидтік Оңтүстік Африкада 1960 жылдары солтүстік Трансвааль провинциясының (қазіргі Лимпопо және Мпумаланга провинциялары) бір бөлігінен Газанкулу Бантустаны құрылды және 1973 жылы өзін-өзі басқару құқығына ие болды. Алайда, швейцариялық миссионерлер шитсонга тілін түсінбегендіктен, аударма үшін жергілікті тілдерде сөйлейтін адамдардың көмегіне жүгінуге мәжбүр болды. Шитсонга тілінде жазылған алғашқы кітапты 1883 жылы Пол Бертхуд тілді жетік меңгергеннен кейін жариялады. Тсонга халқы шитсонга тілінде оқу мен жазуды сол кезде үйрене бастады, бірақ швейцариялық миссионерлер келгенге дейін шитсонга тілінде немесе оның диалектілерінің бірінде жақсы білім алған еді. Дәлелдерге сүйенсек, бұл тіл швейцариялық миссионерлер келгенге дейін 500 жылдан астам уақыт бұрын елдің алғашқы тұрғындары тарапынан қолданылған. Ронга халқы өмір сүрген бағытқа қарай аталған (Ронга диалектісінде «Ронга» сөзі «Шығыс» дегенді білдіреді), және олар Нхларути, Нондване, Ванкомати және Мабота тайпаларынан тұрды. Мысалы, Гунюле мен Дзярвананың Валенге және Чопи (ваКопи) халқы Оңтүстік Африканың Тсонга халқымен, мысалы, Малуке, Шивамбу, Мхинга және Мулимамен байланысты және әлі де өзін үлкен Тонга/Тонга тобының бөлігі деп санайды. Гвамба (Gwamba) тайпалары (Gwambe ұрпақтары), мысалы, Балои, Матебула және Ньяи тайпалары Каланга және Розви тайпаларын құрады. Басқа тайпалардың ішінде өздерін вацва (кейде тхва деп те жазылады) деп атағандардың ұрпақтарынан тараған хленгвелер және джонга мен мбай кіші тобымен байланысты хосалар бар. Шындығында, Оңтүстік Африканың Тсонга халқының көп бөлігі 1600 жылдар шамасында португалдар Мозамбикке келген кезде Тонгадан бөлініп шыққан топтардан тараған болуы мүмкін. Оңтүстік Африкада «Шангаан» немесе «Мачангене» атауы бүкіл Тсонга халқына қолданылады, бірақ бұл жалпы қате түсінік және кейбіреулер рулық байланысқа қатысты оған наразылық білдіреді. «Шангаан» тайпасы бүкіл Тсонга этникалық тобының шағын бөлігін құрайды, яғни бұл термин тек Сошангане ка Зикодеден (Ндвандве тайпасынан шыққан нгуни генералы) 1800 жылдары билікке келген және оның тікелей негізін салған немесе ассимиляциялаған тайпаға ғана қолданылуы керек. Керісінше, Тсонга этникалық тобы әртүрлі тайпалық ұйымдарды қамтиды, олардың кейбіреулері Мозамбик пен Оңтүстік Африкада 1350 жылдардан бастап 1600-1900 жылдарға дейін танылып, орнатылған, атап айтқанда, Вархонга, Вачика, Вахленгве, Ван'ванати, Вакопи, Валой және басқалары. Екінші жағынан, «Тсонга Шангаан» термині сото және тсвана, педи және лобеду, немесе хоса және мпондо сияқты қолданылады. Тарихи зерттеулер көрсеткендей, 1400-1700 жылдар аралығында көптеген Тсонга тайпалары Оңтүстік Африкада бірге тұрған, ал «Шангаан» атауы одан әлі пайда болған жоқ. Сошангане (атынан «Шангаан» атауы шыққан) және басқа нгуни басқыншылары 1820 жылдары Мозамбикке шабуыл жасаған кезде, Оңтүстік Африкада голландтық колониясының астында тұрған Тсонга халқы нгуни Шангаан империясының құрамына кірген жоқ (көбінесе оған қарсы болды) және олар Трансваальде шитсонга тілінің диалектілерінде, мысалы, Xin'walungu, Xihlanganu, Xidzonga және т.б. сөйлеген. Мұндай Тсонга тайпалары Газа Шангаан империясының бағыныштылары болған емес және Апартеидтік отандық жүйе билігінде болған кезде де өздерінің аға дәстүрлі басшыларын сақтап келді. Алайда, Газа империясының аумағы кең болғаны және Тсонга халқы қоныстанған аймақтарды қамтығаны белгілі. Көптеген Тсонга халқы өзін Шангани деп таныды және олардың тілінде Газа нгуни билігін куәландыратын көптеген нгуни сөздері мен атаулары бар. Алайда, Чопи халқы (ваКопи) Газа патшалығының өмірі бойы бойкоттап, тәуелсіздігін сақтап, толық жеңіліске ұшыраған жоқ. 1888 жылы Газа билеушісі (Нгхунгхуняна) олардың Лимпопо өзені маңындағы аумағына шабуыл жасап, оларды бағындыруға тырысқанда, Чопи халқы мен Газа күштері арасында 1889 жылдан 1895 жылға дейін жалғасқан соғыс басталды, ол Нгхунгхуняна португалдармен (генерал Музиньо де Албукерке басшылығымен) және Чопи әскерлерімен (падыша Шипененияна басшылығымен) жеңілген кезде аяқталды. Газа империясының ыдырауынан кейін көптеген Газа халқы Оңтүстік Африкаға қашып, Тсонга халқының көп бөлігі Мфекане соғыстары басталғанға дейін тұрған жеріне келді. Оңтүстік Африкада Газа Шангаан халқы империяда кең таралған нгуни тілін жоғалтып, Трансваальде шитсонга тілін қабылдады, бірақ әлі де нгуни дәстүрлерін сақтап қалды. Қазіргі Оңтүстік Африкада мұндай тайпалардың интеграциясы әлеуметтік ынтымақтастыққа ықпал етті, соның салдарынан кейбір Тсонга...

Халық саны

2011 жылы тсонга тілінде сөйлейтін адамдардың саны 7,3 миллионға жетті, олардың көп бөлігі Оңтүстік Африка және Мозамбик елдерінде қоныстанған. 2011 жылғы халық санағы бойынша Оңтүстік Африкада 3,3 миллион тсонга тілінде сөйлейтін адам болса, Мозамбикте бұл көрсеткіш 4 миллионды құрады. Шамалы саны бар тсонга тілінде сөйлейтіндердің ішінде Эсватиниде 15 000, ал Зимбабведе шамамен 18 000 адам бар. Оңтүстік Африкада тсонга халқы 2011 жылғы халық санағы кезінде келесі муниципалитеттерде шоғырланды: Үлкен Гияни муниципалитеті (248 000 адам), Бушбукридж муниципалитеті (320 000 адам), Үлкен Тзанеен муниципалитеті (195 000 адам), Ба Фалаборова муниципалитеті (80 000 адам), Махадо муниципалитеті (170 000 адам), Тхуламела муниципалитеті (220 000 адам), Тшване қаласы (280 000 адам), Йоханнесбург қаласы (290 000 адам) және Экурулени (260 000 адам). Төмендегі муниципалитеттерде де тсонга халқы кездеседі, бірақ олар өздерінің ықпал ету аймағында үстемдік құратын қауымдастыққа жеткілікті үлкен немесе маңызды емес, көбінесе әр муниципалитетте 50 000 адамнан аз. Сонымен қатар, олар ең ірі азшылық тілі тобы болғандықтан, елемеуге болатындай аз емес. Олар: Үлкен Летаба муниципалитеті (28 000 адам), Мбомбела муниципалитеті (26 000 адам), Нкомази муниципалитеті (28 500 адам), Могалаквена муниципалитеті (31 400 адам), Мадибенг муниципалитеті (51 000 адам), Моретель муниципалитеті (34 000 адам) және Рустенбург муниципалитеті (30 000 адам). 2011 жылғы халық санағына сәйкес, тсонга тілінде сөйлейтіндердің провинциялық бөлінісі: Лимпопо провинциясы (1 006 000 адам), Мпумаланга провинциясы (415 000 адам), Гаутенг провинциясы (800 000 адам) және Солтүстік-Батыс провинциясы (110 000 адам). Жалпы, тсонга тілінде сөйлейтіндер Оңтүстік Африка халқының 4,4% құрайды.

Экономика

Тсонга халқының дәстүрлі экономикасы аралас шаруашылық және мал өсіруге негізделген. Кассава – негізгі тағам, сонымен қатар жүгері, қарақұмық, сорго және басқа да егістер өсіріледі. Ауыл шаруашылығы жұмысының көп бөлігін әйелдер атқарады, ал ерлер мен жасөспірімдер үй жануарларын (сиыр, қой және ешкілер) бағады, бірақ кейбір ерлер ақша табу үшін егін өсіреді. Қазіргі таңда көптеген тсонгалар Оңтүстік Африка мен Мозамбикте жұмыс істейді. Күшті су жыланы – Нзунзу (Ндхжундзу) оларды тұтқындап, терең суға батырған деген әңгіме бар. Олар суға батқан жоқ, керісінше, су астында балықтар сияқты тыныс алып өмір сүрді. Туыстары Нзунзу үшін сиыр сойғаннан кейін, олар босатылып, судан тізе бүгіп шықты, сосын түрлі қуатты шөптермен емшілікке бейімделген күрәзәшілерге айналды. Рух жаушыл күштен мейірімді күшке айналғаннан кейін, рухтар нгандаға аруақ көріп білу және емдеу қабілеттерін сыйлайды.