Кіріспе
Мифологиялық тұлға. Грек мифологиясында Гипсипила (Ὑψιπύλη) Лемнос аралының патшайымы, Лемнос патшасы Тоасқың қызы және Дионис пен Ариаднаның немересі болған. Лемнос әйелдері аралдағы барлық еркектерді өлтірген кезде Гипсипила әкесі Тоасты сақтап қалды. Аргонавттар аралға келгенде ол Лемносты биледі және Аргонавттардың басшысы Ясоннан екі ұл туды. Кейін Лемнос әйелдері Тоас Гипсипиланың арашасымен құтылғанын біліп, оны Немея патшасы Ликургқа құл ретінде сатты. Ол патшаның кіндік шешесі болды, содан кейін Офельт, оның қамқорлығында келе жатқанда жылан шағып өлтірді. Соңында оның ұлдары оны құлдықтан босатады.
In Greek mythology, Hypsipyle (Ὑψιπύλη) was a queen of Lemnos, and the daughter of King Thoas of Lemnos, and the granddaughter of Dionysus and Ariadne. When the women of Lemnos killed all the males on the island, Hypsipyle saved her father Thoas. She ruled Lemnos when the Argonauts visited the island, and had two sons by Jason, the leader of the Argonauts. Later the women of Lemnos discovered that Thoas had been saved by Hypsipyle and she was sold as a slave to Lycurgus, the king of Nemea, where she became the nurse of the king's infant son Opheltes, who was killed by a serpent while in her care. She is eventually freed from her servitude by her sons.
Отбасы
Гипсипильдің әкесі Тоас болды, ол Дионис пен Ариаднаның ұлы еді. "Илиада" бойынша, Гипсипиль Ясоннан Евнейді тудырған. Кейінгі деректерде Гипсипильдің Евнейден басқа Ясоннан тағы бір ұлы болғаны айтылады. Еврипидтің жартылай сақталған "Гипсипиль" пьесасында, олар Ясонмен егіз ұлдар – Евней мен Тоас тудырған. Аполлодордың мәліметінше, екінші ұлы Неброфон болса, ал Гигинус екінші ұлы Деипил екенін айтады. Овидий болса, Гипсипиль Ясоннан егіз туғанын ғана айтады, бірақ олардың есімдерін атамайды.
Лемниандық қылмыс және Тоасты құтқару
Лемнос әйелдері аралдағы барлық еркектерді өлтірді, тек Хипсипиль құтқарып қалған Тоас болмаса. Бұл оқиғаның іздерін "Илиададан" (шамамен 8 ғасыр) табуға болады, онда Лемнос "құдайларға ұқсас Тоас қаласы" деп аталады, сондай-ақ Ясонның Хипсипильден туған ұлы Эвней туралы да айтылады. Аискил заманында-ақ бұл оқиға кеңінен танымал болды: "Лемниялықтардың оқиғасы зұлымдықтардың ең ауыры болып саналады: оны ұзақ жылдар бойы апатты жағдай ретінде қайғымен айтады. Адамдар кез келген жаңа қорқынышты Лемниялық қиындықтармен салыстырады." Б.з.д. 5 ғасырдың ортасында тарихшы Геродот бұл оқиғадан "Лемниялық қылмыс" деген мақалдық тіркес пайда болды, ол кез келген қатыгездікке синоним ретінде қолданылды. Аискил, бұл оқиғаны өзінің "Гипсипиль" және "Лемниялықтар" трагедияларында (б.з.д. 6 ғасырдың соңы – 5 ғасырдың басы) көрсеткен болуы мүмкін. Лирикалық ақын Пиндар (б.з.д. 6 ғасырдың соңы – 5 ғасырдың басы) "өз күйеулерін өлтірген Лемниялық әйелдер туралы" айтады.
Родос Аполлонийінің "Аргонавтикасы"
Бұл оқиға туралы ең ертерек толық жазылған мәлімет б.з.б. 3 ғасырындағы Родос Аполлонийдің "Аргонавтика" шығармасында кездеседі. Осы мәліметке сәйкес, Лемнос әйелдері Афродитаға ұзақ уақыт бойы құлшынбағандықтан, қаһарлы құдайша олардың күйеулерін өздерін тастап, тракиялық әйелдерді ұнатуға итермелеген. Қарымта ретінде, әйелдер аралдағы барлық еркектерді өлтірді, тек "қарт" Тоас қана сақталды, оны Гипсипиле "қуыс сандыққа" салып, теңізге жіберді. Балықшылар оны Сицинус аралына шығарып алды. Лемнос әйелдері еркектердің бұрынғы барлық жұмыстарын – мал өсіру, егіс шабу және соғыс жүргізуді өз мойнына алды.
Валериус Флакктың "Аргонавтикасы"
Біздің заманымыздың 1-ші ғасырында өмір сүрген латын ақыны Валериус Флакус өзінің "Аргонаутика" атты еңбегінде лемн еркектерінің әйелдерін қабылдамауына себепкер болған Афродитаның (Венераның) басқаша себебін келтіреді. Ол бұл оқиғаның себебін әйелдің күйеуі Гефест (Вулкан) – Лемнос аралында мекен еткен – оны Ареспен (Марс) жақындықпен ұстағаны үшін ашуланғандығымен байланысты дейді. Сондай-ақ, ол Тоастың құтқарылуы және қашып кетуі туралы толыққанды мәлімет береді. Қырғын болған түні Гипсипила Тоасты оятып, басын жауып, Дионис ғибадатханасына алып барып, оны жасырып қойды. Ертесіне таңертең Гипсипила Тоасты Дионис құдайының ғибадатханасындағы мүсіні ретінде көрсетіп, оны діни мақсаттағы күймеге (мүсінді шеруге шығару үшін қолданылатын) отырғызды. Содан кейін ол Тоасты қала көшелерімен алып жүріп, құдайдың мүсіні түнгі қанды оқиғалармен ластанғанын және оны теңізде тазарту қажет екенін жариялады. Осы хитролықтың және Дионис құдайының көмегімен Тоас қала сыртында қауіпсіз жасырылды. Бірақ, оның табылмайтынынан сескеніп, Гипсипила ескі тасталған қайық табады, онда Тоас теңізге шығып, ақырында Таврилер еліне жетеді, онда "Диана оның қолына қылыш беріп, қуанышсыз құрбандық тағын күзетуші етіп тағайындайды". Лемнос әйелдері Гипсипилаға "әкесінің тағы мен билеу белгісін" лайықты түрде табыс етеді.
Басқа шоттар
Басқа да деректерде осыған ұқсас оқиғалар айтылады, бірақ олардың арасында айырмашылықтар бар. Біздің заманымыздың 1-ші ғасырындағы латын ақыны Стацийдың айтуынша, Гипсипиле Тоасты кемеге жасырған, ал біздің заманымыздың 1-ші ғасырының соңындағы латын мифографы Гигиннің айтуынша, Тоасты Тавр патшасы Тоаспен теңестірген Гипсипиле Тоасты дауыл "Таурика аралына" жеткізген кемеге мінгізген. Грек мифографы Аполлодордың (б.з. б. бірінші немесе екінші ғасыр) пікірінше, Лемнос әйелдері күйеулерінен қабылданбаған, себебі Афродита олардың жағымсыз иіс шығаруына себеп болған. Аполлодор оқиғаның басқаша аяқталуын да келтіреді: Гипсипиле оны жасырғандықтан Тоас құтқарылған, бірақ кейін Лемнос әйелдері Тоас алғашқы қырғыннан аман қалғанын білгенде, оны өлтіріп, Гипсипилені құлдыққа сатқан.
Джейсонмен қарым-қатынасы
Алтын жүнді іздеу жолында Ясон мен аргонавттардың алғашқы оқиғасы (әдетте) Гипсипила патша болған Лемнос аралына сапалары болып табылады. Бұл оқиға, кем дегенде, "Илиада" сияқты ескі, себебі Эвней Ясон мен Гипсипильдің ұлы деп есептеледі және Есхилдің жоғалған "Гипсипиль" мен "Лемния" трагедияларында баяндалған, алайда сақталған жалғыз мәлімет – Лемнос әйелдері олармен бірге болуға келіспейінше аргонавттарға жағалауға түсуге рұқсат бермегендігі. Пиндар бұл сапарды айта келіп, аргонавттардың спорт жарыстарына қатысқанын, лемниялық әйелдер тіккен киімдерді жүлде ретінде алғанын және олармен бір төсекке жатқанын атап көрсетеді. Софоклдің жоғалған "Лемния" пьесасында аргонавттар мен лемниялық әйелдер арасында шайқас болған көрінеді. Бұл оқиға Эврипидтің жартылай сақталған "Гипсипиль" пьесасында да орын алды, онда Гипсипиль Ясонның ұлдары – Эвней мен Фоаспен қайта қосылып, оның өлімі туралы қайғылы жаңалықты естиді.
Кейінгі есептер
Рим ақындары Овидий, Валериус Флакк және Стаций Гипсипил мен Ясонның қарым-қатынасы туралы жазған. Олардың баяндамалары Родос Аполлонийінің баяндамасына ұқсас, бірақ кейбір айырмашылықтары мен қосымша егжей-тегжейлі мәліметтері бар. Heroides 6 еңбегінде Овидий Гипсипильді ашулы хатында Ясонды Медея үшін тастап кеткені үшін айыптайды, оны "менің некемді бұзады" дейді. Ол Ясонның Лемноста екі жыл өткізгенін, оған "мен сенікі боламын" деп уәде бергенін және оның құрсағындағы баласын тәрбиелеуге үміттенгенін айтады, бірақ енді Ясон Медеямен бірге екенін біледі және Ясонның барлық сөздерін "өтірік" деп атайды. "Аргонавтика" еңбегінде Валериус Флакк аргонавттар Лемностан кетуге дайындалып жатқанда, "көз жасымен толған" Гипсипиль Ясонға: "О, маған өз әкемнен де жақын болған жандар, аспан ашылғанда, желкендеріңді осылай тез ашуға шешім қабылдадың ба? Сапарды тоқтатып тұрған көк пен толқындардың өзіне борыштымыз ба?" - дейді. Ол Ясонға "қолымен тоқылған тон" және әкесінің "Айтнаның (яғни Вулканның) жалынды сыйы" - атақты белгісі бар қылышын сыйлайды. Стаций өзінің "Тебаида" еңбегінде Гипсипиль Ясонмен болған одағының "өз еркіммен болмағанын" айтады, Ясонды "жағымсыз қонақ" деп, ал Ясоннан туған егіздерін "зорлықпен жасалған төсектің естеліктері" деп атайды. Ол Ясонды "балаларына немқұрайлы қарап, уәдесін орындамайтын қатыгез адам" деп сипаттайды.
Офельттің мейірбикесі
Гипсипила нәресте Офельт, Тебаға қарсы Жетілік және Немей ойындарының пайда болуы туралы оқиғаға қатысты. Тебаға жол тартқанда, жетілік су іздеп Немеяға тоқтайды, сол жерде олар Гипсипиламен кездеседі. Оның Туасты құтқарып алғаны белгілі болғандықтан, Гипсипила Офельттың ата-анасына құлдыққа сатылып, оның күтімішісі болады. Жетілікке су алуға көмектескен кезде Гипсипила Офельтті жерге қояды, сол кезде оны жылан шалып өлтіреді. Жетілік жыланды өлтіреді, ал олардың бірі – Ампхиараус, баланың атын Архемор деп өзгертеді, яғни "Апаттың басталуы", оның өлімін Тебадағы жетіліктің апатқа ұшырауының алғышары деп түсіндіреді. Жетілік Гипсипиланы өлімнен құтқарып, баланың құрметіне аза тұту ойындарын өткізеді, осылайша Немей ойындарының бастауы қаланады. Гипсипиланың ұлдары келіп, аза тұту ойындарында жарысады және анасын тұтқындықтан босатады.
Гипсипиль
Офельт/Архемор оқиғасына Гипсипильдің ең алғашқы қатысы Еврипидтің «Гипсипиле» пьесасында кездеседі және бұл Еврипидтің туындысы болуы мүмкін. Лемностан қашқан Гипсипила қарақшыларға түсіп, Немеядағы Зевс жөніндегі дін қызметшісі Ликургқа құл ретінде сатылады. Онда ол Ликург пен Эвридикенің ұлы Офельтқа күтімші болады. Пьесаның басталысында Гипсипиланың Ясоннан туған егіз ұлдары Эвней мен Тоас түнге пана іздеп келеді. Ұлдар нәресте кезінен Гипсипиладан бөлініп кеткендіктен, бір-бірін танымайды. Ясон Лемностан кеткен кезде ұлдарын Колхидаға алып кеткен. Ол қайтыс болғаннан кейін, Ясонның серігі Орфей ұлдарды Фракияға алып барып, тәрбиелейді. Соңынан олар Гипсипиланың әкесі Тоаспен кездесіп, ол оларды Лемносқа қайтарады. Одан кейін олар аналарын іздеуге шығады. Тебаға қарсы жеті батыр да келген және Гипсипиламен кездеседі. Амфиараус Гипсипилаға құрбандыққа су қажет екенін айтады, ол жеті батырды бұлаққа жетеледі. Гипсипила Офельтты өзімен бірге алып келеді, бірақ бір сәтте оны қадағалауды ұмытып, Офельт жыланға шалынады. Баланың анасы Эвридика Гипсипиланы өлтіруге әрекеттенгенде, Амфиараус келіп, оны қорғауға шақырады. Амфиараус Эвридикеге баланың өлімі тағдырмен белгіленгенін, Офельттың құрметіне жерлеу ойындарын өткізуді ұсынады және Эвридикені Гипсипиланың өмірін сақтауға көндіреді. Жерлеу ойындары өткізіледі, Гипсипиланың ұлдары оған қатысады. Осының нәтижесінде Гипсипила мен ұлдары танысып, қайта табысады, содан кейін Гипсипила құлдықтан азат болады. Еврипидтің пьесасының сақталған бөліктері Гипсипила мен ұлдарының қалай танысқанын нақты көрсетпейді, бірақ кейінірек жазылған екі дерек осы пьесаға негізделген болуы мүмкін. Екінші Ватикан мифографының мәліметінше, ұлдар жерлеу ойындарында жүгіріс жарысын жеңгеннен кейін, олардың есімдері мен ата-аналары жарияланып, осылайша олардың кім екені белгілі болды. Палатин антологиясының үшінші кітабындағы Цизик эпиграммалары Цизикустағы ғибадатханадағы суретті сипаттайды, онда Эвней мен Тоас Гипсипилаға өздерінің кім екенін дәлелдеу үшін алтын әшекей («алтын жүзім») көрсетеді.
Гигинус
Гигинустің айтуынша, Лемнос әйелдері Гипсипильдің алдауын білген соң оны өлтірмекке тырысты, бірақ Эврипидтің пьесасындағыдай, ол аралдан қашып, қарақшылардың қолына түсті. Олар оны құл ретінде сатты (дегенмен Гигинус латын тіліндегі мәтінінде – мүмкін қателікпен – оны Ликург емес, «Ликус патшаға» сатқан деседі). Гигин сондай-ақ Офельт жүріп үйренгенше жерге қойылмау керектігін болжаған оракул туралы айтады. Баланың тікелей жерге жатпауы үшін, ол оны дикий сельдереймен төселген төсекке жатқызды, онда ол көктемді қорғаған жыланның шабуылынан қаза тапты. Гигин бұл оқиғаны Немея ойындарында жеңімпаздарға табыс етілген сельдерей тәждері дәстүрімен байланыстырады. Гигинусқа сәйкес, Эврипидтегідей, Жеті Гипсипильдің құтқарылуы үшін араласты, бірақ Евридика емес, Ликургпен.
Тебеид
Стаций өзінің эпостық поэмасында, «Тебеида» дастанында – Тебеге қарсы жеті батырдың тарихын баяндайды. Гигинус айтқандай, Лемниялық әйелдер Тоас аман қалғанын білген соң, Гипсипиль аралдан қашып кетеді, бірақ қарақшыларға түсіп, Ликургқа құл ретінде сатылады. Ликург – Гигинус бойынша Немея патшасы, ал Эврипид бойынша Зевстің жөргемшісі. Эврипидтегідей, Ликург пен Эвридиканың ұлы Офельтты бағып-қағуға алған Гипсипиль, суға зәру Тебеге қарсы жеті батырмен кездеседі. Бірақ Стацийдің баянында Гипсипиль Офельтты бұлаққа бірге алып бармайды, керісінше, жеті батырға су жеткізуге асығып, баланы жерде жатып қалдырады, «жол көрсету үшін тым жай болып қалмасын» деп. Гипсипиль жеті батырды бұлаққа жетелеп апарып, олар тойғаннан кейін, Гипсипильден кім екенін сұрайды. Содан кейін «Тебеида» дастанының 471 жолында Гипсипиль жеті батырға өзінің тарихын айтады: Лемниялық әйелдердің ерлерді қырғынға ұшыратқаны, әкесі Тоасты құтқарғаны, Аргонавттардың Лемносқа келгені, Ясоннан туған егіз ұлдары Эвней мен Тоас, және Офельтты бағып-қағуға қалай келгені. Ал осы уақытта, Гипсипиль бұлақта өзінің оқиғасын айтып ұзақ кешіккендіктен, және «қадіргідей (құдайлар қаласа), жоқтығын естен шығарып», Офельт шөпте ұйықтап қалады, бірақ ешкім байқамай, Зевстің қасиетті тоғайын күзеткен алып жыланның құйрығымен соққыға ұшырап қайтыс болады. Гипсипиль тағы да жеті батырдың арасында жазадан құтылады, бірақ мұнда, Гигинустағыдай, патша тоқтатылады. Эврипидтегідей, анасын іздеп келген Гипсипильдің ұлдары Тоас пен Эвней сарайға жетеді. Стацийдің поэмасында Гипсипиль ұлдарын Ясонға тиесілі қылыштар арқылы тани алады, олардың үстінде Ясонның кемесі «Арго» белгісі бар, содан кейін қуанышты кездесу болады.
Аполлодор
Аполлодор, көбінесе Еврипидтің баяндамасына сүйенеді, бірақ екі тұста айырмашылық бар. Аполлодордың мәліметінше, Тоас аман қалғанын білген Лемниялық әйелдердің өздері Гипсипилені құлдыққа сатқан. Сондай-ақ Аполлодордың айтуынша, Стаций баяндамасындағыдай, Гипсипиле Жетіні бұлаққа бастап бара жатқанда Офельтесті қалып қойды.
Әдебиетте
14 ғасырдағы итальян ақыны Данте Алигьери өзінің "Тозақ" атты еңбегінде Ясонды Гипсипилді алдағандығы және оны тастап кеткені үшін азғырушылар мен жалғандықпен бірге тозақтың сегізінші шеңберіне орналастырды. "Тазару" кітабында Дантедің жетекшісі Вергилий Гипсипильдің Лимбодағы ізгі бейдінгелердің қатарында екенін айтады (22-ән, 112-жол).