Кіріспе

Италияның 20 және 21 ғасыр тарихы Италия Республикасының тарихы 1946 жылы Италия 1946 жылғы институционалдық референдумнан кейін республика болғаннан бері Италия тарихымен байланысты оқиғаларға қатысты. Италияның республикалық тарихы әдетте екі кезеңге бөлінеді, Бірінші және Екінші республика. Италиядағы фашистік режимнің құлауы мен Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуынан кейін, 1946 жылдан 1994 жылға дейін Италия саясаты мен қоғамына Христиан демократиясы (ХДП), кең таралған христиандық саяси партиясы үстемдік етті. 1940 жылдардың соңынан 1991 жылға дейін оппозицияны Италия Коммунистік партиясы (ИКП) басқарды. Осы кезеңде ХДП үзіліссіз билік жүргізіп, барлық кабинеттерде үстемдік етіп, дерлік барлық премьер-министрлерді қамтамасыз етті. Ол негізінен орталықтан солға дейін орталыққа дейінгі шағын партиялардың қолдауымен билік етті, олардың ішінде Италия Социалистік партиясы (ИСП), Италия Демократиялық Социалистік партиясы (ИДСП), Италия Республикалық партиясы (ИРП), Италия Либералдық партиясы (ИЛП) және тіпті Италия Әлеуметтік Қозғалысы (ИӘҚ) сияқты оңшыл партиялар бар. ИКП үкіметтен толығымен шеттетілді, тек 1976 жылдан 1979 жылға дейін ИКП ХДП азшылық үкіметіне сыртқы қолдау көрсеткен қысқа мерзімді Тарихи Келісімнен басқа. Саяси жағдай 1990 жылдардың басында екі маңызды оқиғаның салдарынан түбірінен өзгерді: 1991 жылы Кеңес Одағының ыдырауы және 1992-1994 жылдар аралығындағы кең ауқымды Тангентополи жемқорлық дауы. Біріншісі ИКП-нің тарауына және оппозицияның бөлінуіне, ал екіншісі Италиядағы ХДП, ИСП, ИДСП, ИРП, ИЛП және басқалар сияқты барлық орнықты саяси партиялардың құлауына әкелді. 1993 жылғы референдумдағы анти-элиталық сезімдер сайлау жүйесін пропорционалды ұсынудан аралас, көпшілік дауысқа бағытталған жүйеге реформалауға мүмкіндік берді. Медиа магнаты Сильвио Берлускони өзінің консервативті Forza Italia партиясымен саясатқа еніп, 1994 жылғы жалпы сайлауда жеңіске жетіп, қысқа ғұмырлы Берлускони I кабинетін құрды. Ол келесі екі онжылдықта Италияның ең маңызды тұлғаларының біріне айналды, 2001 жылдан 2006 жылға дейін және 2008 жылдан 2011 жылға дейін премьер-министр болып қызмет етті. Жаңа консервативті оңшылдардың күшеюі ескі орталық және солшылдардың Зәйтүн ағашы коалициясын құруына әкелді, ол коммунистік демократтардан кейінгі Сол жақтағы Демократтар мен христиандық демократтардан құралған "Дейзи" партиясын біріктірді, олар 2007 жылы Демократиялық партияны (ДП) құрды. Олар Берлусконидің оңшыл орталық коалициясына, оның ішінде Forza Italia, оңшыл Ұлттық Альянс және Солтүстік Италияның аймақтық Солтүстік Лигасымен бәсекелесті. 2011 жылы Берлусконидің төртінші кабинетінің құлауы 2013 жылға дейін технократтық Монти кабинетінің құрылуына әкелді. Тұрақты қанағаттанбаушылық популистік Бес Жұлдыз Қозғалысының (БЖҚ) және Солтүстік Лиганың (Лига, Лега) күшеюіне себеп болды. 2013 және 2018 жылғы Италиядағы жалпы сайлаулардан кейін, бұл жолы популистік партиялардың қатысуымен үлкен коалициялық үкіметтер құрылды. COVID-19 пандемиясы және онымен байланысты экономикалық мәселелер Еуропалық Орталық Банктің бұрынғы президенті Марио Драги басқаратын ұлттық бірлік үкіметін құруға әкелді.

Екінші республика (1994 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

1994 жылғы сайлаулар Екінші Республиканың басталуын белгіледі. Бұл сайлауда жаңа Маттареллиум көпшілік дауыс беру жүйесі алғаш рет қолданылды, ол 1993 жылы 1946 жылдан бері қолданылып келген пропорционалдық сайлау жүйесін алмастыру мақсатымен қабылданған. Бірінші Республикадан Екінші Республикаға өту – Францияда болғандай конституцияны толық қайта қарау емес, саяси жүйедегі өзгеріс болды. Республикалық конституция және көптеген институттар 1948 жылдан бері өз күшінде қалды, тек дауыс беру жүйесі ғана өзгерді. Бұл термин журналистикада және ғылыми салаларда кеңінен қолданылады, ол 1992-1994 жылдар аралығындағы және одан кейінгі Италияның институционалдық-саяси құрылымын салыстыруға, сондай-ақ маңызды экономикалық мәселелерге оның ықпалын көрсетуге мүмкіндік береді.

Сильвио Берлусконидің бірінші үкіметі (1994-1995)

1994 жылғы сайлауда бұқаралық ақпарат құралдарының магнаты Сильвио Берлускони (Forza Italia, аймақтық тәуелсіздік ұстанымындағы Лега Норд партиясы және ұлтшыл Ұлттық Альянс кіретін «Еркіндіктер полюсі» коалициясының басшысы) премьер-министр болып сайланды; алайда, Берлускони 1994 жылдың желтоқсанында Лега Норд зейнетақы реформасы бойынша келіспеушілікке байланысты қолдауын кері тартып алған соң, қызметтен кетуге мәжбүр болды. Берлускони үкіметінен кейін Ламберто Дини басқарған техникалық үкімет келді, ол 1996 жылдың басында қызметтен кетті.

Монти үкіметі (20112013)

2011 жылдың 12 қарашасында президент Джорджо Наполитано Берлускони отставкаға кеткеннен кейін Марио Монтиді жаңа технократиялық үкімет құруға шақырды. Монти үкіметі саяси тұлғалар емес адамдардан құралды, бірақ парламентте оңшыл орталықтан және солшыл орталықтан кең қолдау алды; Солтүстік Лига оппозицияда болды. Монти құрылымдық реформаларды іске асырып, мемлекеттік шығыстарды қысқартты.

Коалициялық үкіметтер (2013-2021)

2013 жылдың 24 және 25 ақпанында өткен жалпы сайлаудан кейін Демократиялық партия жетекшілігіндегі орта-солшыл одақ «Италияның ортақ игілігі» депутаттар палатасында көпшілік орындарды иеленді. Бұл басымдық бонусының арқасында жеңімпаз күшке бөлген орын саны үш есеге артты, ал халықтың дауыс беруі бойынша бұрынғы премьер-министр Сильвио Берлусконидің орта-оңшыл одағын шамалы басып өтті. Содан кейін комедияшы Беппе Гриллоның жаңа «Бес жұлдыз қозғалысы» үшінші күшке айналып, қазіреттегі премьер-министр Марио Монтидің орталық коалициясынан оқшау алға шықты. Сенатта ешбір саяси топ немесе партия абсолютті көпшілікке қол жеткізе алмады, нәтижесінде парламент тоқтап қалды. 2013 жылдың 22 сәуірінде Республика Президенті Джорджо Наполитано қайта сайланғаннан кейін және саяси күштермен кеңескен соң, Демократиялық партияның хатшысының орынбасары Энрико Леттаға үкімет құруды тапсырды. Себебі «Италияның ортақ игілігі» одағының жетекшісі Пьер Луиджи Берсани Сенатта көпшілікке ие болмағандықтан үкімет құра алмады. 2015 жылы Сицилияға пана іздеушілер келді. Араб көктемі мен Сирия соғысы мигранттар дағдарысын тудырды, нәтижесінде жүздеген мың адам қайықпен Италияға және басқа да Жерорта теңізі елдеріне пана іздеді. 2010 жылдардағы Еуропалық мигранттар дағдарысында Италия Еуропалық Одаққа кіретін босқындардың көп бөлігі үшін кіру нүктесі және басты бағыты болды. 2013 жылдан 2018 жылға дейін елге 700 мыңнан астам көшіп келгендер мен босқындар келді, олардың көп бөлігі Сахарадан оңтүстік Африкадан келді. Бұл мемлекеттік қаржыға қысым жасады және оңшыл немесе еуроскептик саяси партияларға қолдаудың артуына әкелді. Летта кабинеті 2014 жылдың 22 ақпанына дейін сақталды, бірақ Демократиялық партия Флоренция қаласының мэрі Маттео Ренциге қолдау көрсеткеннен кейін үкімет құлдырады. Ренци Демократиялық партия, Жаңа орта-оң, Азаматтық таңдау және бірқатар шағын партиялармен жаңа үкімет құрды. Ренци кабинеті Италияның қазіргі уақыттағы ең жас үкіметі болып табылады, оның орташа жасы 47 жас. Бұған қоса, бұл әйел министрлердің саны ер министрлердің санына тең алғашқы үкімет. 2015 жылдың 31 қаңтарында Конституциялық сот судьясы, бұрынғы Христиан-демократиялық партиясының (DC) министрі және бұрынғы Демократиялық партиясының (PD) мүшесі Серджио Маттарелла төртінші сайлау кезеңінде 1009 дауыстан 665 дауыспен Италия Республикасының Президенті болып сайланды. Маттарелланың кандидатурасын премьер-министр Маттео Ренци ұсынды, ал Демократиялық партия ресми түрде қолдады. Маттарелла Италия Республикасы тарихындағы ең ұзақ президенттік мерзімге ие болған Джорджо Наполитаноның орнын басты (9 жыл). Ренци кабинеті бірнеше жаңа заңдарды қабылдады: еңбек заңнамасы реформаланды («Jobs act»), бір жынысты одақтар мойындалды және жаңа сайлау жүйесі бекітілді («Italicum» деп аталды). Алайда, соңғысы Конституциялық сот тарапынан жойылды. Үкімет Парламенттің құрамын және өкілеттіктерін реформалау үшін Конституцияға түзетулер енгізуге тырысты, бірақ сайлаушылар реформаны бекітуге немесе қабылдамауға дауыс берген кезде көпшілік (59%) оған қарсы дауыс берді. Ренци және оның үкіметі отставкаға кетті, ал Президент Маттарелла Ренцидің Сыртқы істер министрі Паоло Джентилониді жаңа премьер-министр етіп тағайындады. Джентилони 2018 жылғы жалпы сайлауға дейін Италияны басқарды, онда парламенттегі бірінші партия анти-системалық «Бес жұлдыз қозғалысы» болды. «Бес жұлдыз қозғалысы» Маттео Сальвинидің еуроскептик «Лига Норд» партиясымен одақтасып, Джузеппе Контені жаңа премьер-министр етіп тағайындауды Президент Маттареллаға ұсынды. Президент Маттарелла Паоло Савонаны Қаржы министрі етіп тағайындауға вето қойғаннан кейін Конте жаңа үкімет құрды (Конте I кабинеті). Алайда, 2019 жылдың тамызында Еуропалық парламент сайлауында «Лига Норд» «Бес жұлдыз қозғалысын» басып өткеннен кейін және саяси партиялар арасындағы шиеленіс күшейгеннен кейін «Лига Норд» Контеге қарсы сенімсіздік дауысын ұсынды, нәтижесінде премьер-министр отставкаға кетті. Жаңа кеңесулерден кейін Президент Маттарелла Контені жаңа хатшы Никола Зингаретти басқаратын «Бес жұлдыз қозғалысы» мен Демократиялық партия арасындағы коалициялық үкіметте премьер-министр етіп қайта тағайындады (Конте II кабинеті). 2020 жылы Италия, басқа бірнеше елдермен бірге, COVID-19 пандемиясына ұшырады. Италия үкіметі жұқпаны баяулату мақсатында әлеуметтік қашықтық және карантин шараларын енгізді. 2021 жылдың қаңтарында бірнеше апталық шиеленістен кейін Конте II үкіметі бұрынғы премьер-министр Ренцидің «Italia Viva» партиясының қолдауын жоғалтты, нәтижесінде Конте үкімет басында қалуға тырысқаннан кейін отставкаға кетті.